Γράφει η Άντρια Γεωργίου και η Μιράντα Λυσάνδρου
Την πενταετία 2020-2025 καταγράφηκαν στην Κύπρο 17 γυναικοκτονίες, ενώ μέσα στο 2026 έχουν ήδη σημειωθεί δύο απόπειρες. Την ίδια ώρα, μόνο το 2025, 300 γυναίκες και 347 παιδιά χρειάστηκε να φιλοξενηθούν σε χώρους υποστήριξης θυμάτων βίας σε παγκύπρια βάση.
Η βία στην οικογένεια είναι μία από τις πιο οδυνηρές μορφές βίας, γιατί συμβαίνει εκεί όπου θα έπρεπε να υπάρχει προστασία, εμπιστοσύνη και αγάπη. Οι συνέπειές της δεν σταματούν στο παρόν. Ακολουθούν τα θύματα σε όλη τους τη ζωή, αφήνοντας πληγές που δύσκολα επουλώνονται.
Διαβάστε επίσης: Κατασχέσεις όπλων από 600 άτομα για ενδοοικογενειακή βία
Με αφορμή τα δύο πρόσφατα περιστατικά απόπειρας γυναικοκτονίας στην Κύπρο, στη Λεμεσό, όπου αστυνομικός πυροβόλησε τη σύζυγό του με το υπηρεσιακό του όπλο και στη συνέχεια αυτοκτόνησε, και στη Λευκωσία, όπου άντρας επιτέθηκε στη σύζυγο και στην πεθερά του και τράπηκε σε φυγή, ο «Π» ανοίγει ξανά το θέμα της ενδοοικογενειακής βίας.
Αυτή τη φορά μέσα από τα σημάδια που προηγούνται, όχι μόνο από την πλευρά του θύματος αλλά και του δυνητικού θύτη.
Η δρ Παναγιώτα Χριστοδούλου, πρόεδρος του Συμβουλίου Εγγραφής Επαγγελματιών Κοινωνικών Λειτουργών Κύπρου και λέκτορας Κοινωνικής Εργασίας στο Πανεπιστήμιο Frederick, εξηγεί πώς αναγνωρίζεται η βία πριν γίνει ορατή και τι μπορεί να κάνει ο περίγυρος.
Όπως επισημαίνει, «δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο “προφίλ” γυναίκας που βιώνει ενδοοικογενειακή βία. Το φαινόμενο αφορά γυναίκες κάθε ηλικίας, μορφωτικού επιπέδου και κοινωνικοοικονομικής κατάστασης. Ωστόσο, παρατηρούνται κοινά μοτίβα, όπως η καθυστέρηση στην αναζήτηση βοήθειας λόγω φόβου, οικονομικής εξάρτησης, παιδιών ή κοινωνικού στίγματος. Η βία», προσθέτει, «σπάνια περιορίζεται στη σωματική κακοποίηση και συχνά εξελίσσεται σταδιακά, ξεκινώντας από τον έλεγχο, τη ζήλια και την απομόνωση. Λιγότερο ορατά μπορεί να είναι η χαμηλή αυτοεκτίμηση, το έντονο άγχος, η κατάθλιψη, η απομάκρυνση από το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον αλλά και η δυσκολία της να αναγνωρίσει ή να αποκαλύψει ότι υφίσταται κακοποίηση».
Σημάδια και περίγυρος
Η σταδιακή κοινωνική απομόνωση, η απομάκρυνση από φίλους και συγγενείς, ο φόβος όταν αναφέρεται στον σύντροφό της αλλά και η συνεχής ανάγκη να δίνει εξηγήσεις για τις κινήσεις της ή να ζητά την έγκρισή του ακόμη και για απλές καθημερινές αποφάσεις είναι μερικά από τα σημάδια της κακοποίησης που υφίσταται μία γυναίκα. «Ανησυχητικές είναι επίσης οι συχνές ακυρώσεις συναντήσεων, η ξαφνική αλλαγή στη διάθεση, η υπερβολική εγρήγορση και οι τραυματισμοί με ασαφείς εξηγήσεις. Κανένα σημάδι δεν αποδεικνύει από μόνο του την ύπαρξη κακοποίησης», εξηγεί η λέκτορας. Όταν, ωστόσο, «εμφανίζονται συνδυαστικά και επιμένουν, χρειάζεται διακριτική επικοινωνία, χωρίς κριτική και πίεση».
Στο ερώτημα τι μπορεί να κάνει κάποιος όταν το αντιληφθεί αλλά το ίδιο το θύμα δεν είναι ακόμη έτοιμο να μιλήσει ή να ζητήσει βοήθεια, η δρ Χριστοδούλου τονίζει πως «το σημαντικότερο είναι να της δείξουμε ότι δεν είναι μόνη. Ότι υπάρχει κάποιος που μπορεί να την ακούσει χωρίς να την κρίνει. Η πίεση, οι επίμονες ερωτήσεις ή οι παροτρύνσεις να φύγει άμεσα μπορεί να έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα. Η απόφαση πρέπει να έρθει όταν η ίδια νιώσει ασφαλής. Βοηθά μια ήρεμη συζήτηση σε ασφαλές περιβάλλον, η διαβεβαίωση ότι την πιστεύουμε και ότι η βία δεν είναι δική της ευθύνη. Πρέπει να αποφεύγονται ενέργειες που μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο, όπως η αντιπαράθεση με τον δράστη ή η αποκάλυψη των υποψιών μας σε τρίτους χωρίς τη συγκατάθεσή της».
Πώς φεύγει ένα θύμα
Η απόφαση μιας γυναίκας να φύγει από μια κακοποιητική σχέση ή να καταγγείλει τη βία είναι πολύ πιο περίπλοκη από όσο συχνά πιστεύει η κοινωνία. «Ο φόβος για κλιμάκωση της βίας είναι καθοριστικός αλλά δεν είναι ο μόνος. Ρόλο παίζουν η οικονομική εξάρτηση, τα παιδιά, η έλλειψη ασφαλούς στέγης ή υποστηρικτικού περιβάλλοντος, η ντροπή, το στίγμα και η ελπίδα ότι ο σύντροφος θα αλλάξει».
Η ίδια η κακοποίηση, προσθέτει, διαβρώνει σταδιακά την αυτοεκτίμηση του θύματος. «Η συνεχής υποτίμηση, ο έλεγχος και η χειραγώγηση μπορεί να κάνουν μια γυναίκα να αισθάνεται ενοχές ή ακόμη και να πιστεύει ότι ευθύνεται η ίδια. Για να φύγει, πρέπει πρώτα να νιώσει ότι υπάρχει ασφάλεια, πρακτική στήριξη και πραγματική επιλογή».
Αρκετά συχνό φαινόμενο, αναφέρει η δρ Χριστοδούλου, είναι γυναίκες που βιώνουν ενδοοικογενειακή βία να φτάνουν να την κανονικοποιούν. Όπως εξηγεί, ο δράστης συχνά μεταθέτει την ευθύνη στο θύμα. Όταν αυτό επαναλαμβάνεται, μαζί με περιόδους μεταμέλειας και υποσχέσεων, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος που δυσκολεύει τη γυναίκα να εμπιστευθεί την κρίση της και να αναγνωρίσει καθαρά τον κίνδυνο.
Να σπάσει ο φαύλος κύκλος
Στο ερώτημα πώς αντιμετωπίζουμε ουσιαστικά την ενδοοικογενειακή βία, τονίζει ότι ως Πολιτεία «πρέπει να μετατοπίσουμε το βάρος από την καταστολή στην πρόληψη. Η παρέμβαση δεν μπορεί να ξεκινά όταν η γυναίκα φτάσει στο νοσοκομείο ή στον αστυνομικό σταθμό αλλά από το σχολείο, την οικογένεια, την κοινότητα. Τα παιδιά», επισημαίνει, «πρέπει να μαθαίνουν από νωρίς τον σεβασμό, την υγιή επικοινωνία και τη συναίνεση αλλά και ότι ο έλεγχος, η ζήλια, η χειραγώγηση και η λεκτική υποτίμηση δεν είναι αγάπη. Πρέπει να είναι να μην επιτρέπουμε στη βία να ριζώνει εξαρχής. Παράλληλα», καταλήγει, «εκπαιδευτικοί, επαγγελματίες υγείας, αστυνομικοί και όσοι έρχονται σε επαφή με θύματα βίας χρειάζονται συνεχή εκπαίδευση, ώστε να εντοπίζουν έγκαιρα τα προειδοποιητικά σημάδια».
Άλλαξε πριν γίνεις θύτης, πριν να 'ναι αργά
Ο Νεκτάριος Καλλονάς, προϊστάμενος του προγράμματος αυτοελέγχου και πρόληψης της βίας στην οικογένεια «Πρωτέας», μιλά για το πώς το παρεμβατικό πρόγραμμα δημιουργεί τις προϋποθέσεις για αλλαγή. Πώς δίνει στους θύτες ή δυνητικούς θύτες ενδοοικογενειακής βίας τα εργαλεία να αναγνωρίσουν τα λάθη τους, να διαχειριστούν τον θυμό τους και να σπάσουν τον φαύλο κύκλο. Η πραγματική αξία του προγράμματος βρίσκεται στις ζωές που έσωσε.
400 συμμετέχοντες
Τα τελευταία έξι χρόνια περίπου 400 ενήλικες συμμετείχαν στο πρόγραμμα. Από αυτούς, μόνο λίγες περιπτώσεις «κύλισαν» ξανά στη βία και επέστρεψαν στο πρόγραμμα, το οποίο εφαρμόζεται πανευρωπαϊκά και αναβαθμίζεται μέσω ευρωπαϊκών συνεργασιών.
Σήμερα 75 άτομα συμμετέχουν ενεργά, εκ των οποίων οι 20 είναι γυναίκες, σε υποθέσεις που αφορούν βία κατά παιδιών. Ανάμεσά τους υπάρχουν και ζευγάρια που συμμετέχουν ατομικά στο πρόγραμμα, δίνοντας τον δικό τους προσωπικό αγώνα.
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται ιστορίες, αγώνες και νίκες. Άνθρωποι που επέλεξαν να αλλάξουν πορεία και να γίνουν καλύτεροι για τον εαυτό τους, τους συντρόφους και τα παιδιά τους.
Κανείς δεν μπορεί να γνωρίζει πόσα θύματα γλυτώσαμε. Μπορούμε όμως να είμαστε βέβαιοι ότι κάθε άνθρωπος που έμαθε να ελέγχει τον θυμό του και κάθε παιδί που μεγάλωσε σε ένα πιο ασφαλές σπίτι αποτελούν μια νίκη που δεν αποτυπώνεται στις στατιστικές.
Πρόληψη
«Το πρόγραμμα ξεκίνησε με βασικό στόχο την ασφάλεια των θυμάτων ενδοοικογενειακής βίας, παιδιών και συντρόφων. Βοηθούμε το άτομο που ασκεί ή κινδυνεύει να ασκήσει βία να αντιληφθεί τη συμπεριφορά του, να αναγνωρίσει τις επιπτώσεις των πράξεών του και να αναλάβει την ευθύνη», εξηγεί ο κ. Καλλονάς.
Αυτόβουλα
Στο πρόγραμμα δεν συμμετέχουν μόνο άτομα που παραπέμπονται από την Αστυνομία, τις Υπηρεσίες Κοινωνικής Πρόνοιας ή το δικαστήριο. «Υπάρχουν και άτομα που απευθύνονται μόνα τους σε εμάς μέσω της γραμμής 1406 και το τελευταίο διάστημα παρατηρείται αύξηση αυτής της ομάδας», σημειώνει.
Πίσω από κάθε συμμετοχή στο πρόγραμμα κρύβεται μια προσωπική διαδρομή. Άνθρωποι που βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον εαυτό τους και αποφάσισαν να αναλάβουν ευθύνη για τις πράξεις τους. Κάποιοι έκαναν το βήμα έπειτα από καταγγελίες ή παρεμβάσεις των Αρχών, άλλοι όμως απευθύνθηκαν μόνοι τους στο πρόγραμμα, αναγνωρίζοντας ότι ο θυμός τους ξεφεύγει από τον έλεγχο. Για τους λειτουργούς του «Πρωτέα», κάθε περίπτωση είναι διαφορετική, όμως ο κοινός στόχος παραμένει ο ίδιος: η διακοπή του κύκλου της βίας και η δημιουργία ενός ασφαλέστερου περιβάλλοντος για τα παιδιά, τους συντρόφους και τις ίδιες τις οικογένειες.
Η ομάδα του «Πρωτέα», που αποτελείται από δικανικούς και κλινικούς ψυχολόγους, ψυχοθεραπευτές και κοινωνικούς λειτουργούς, παρέχει αξιολόγηση και συμβουλευτική, διά ζώσης ή εξ αποστάσεως. Η διάρκεια του προγράμματος είναι δύο χρόνια.
«Η αρχή είναι πάντα δύσκολη. Από τη στιγμή όμως που κάποιος ζητά βοήθεια, αναγνωρίζει ότι υπάρχει πρόβλημα. Αυτό είναι το πρώτο βήμα και στην πορεία δουλεύουμε και τα υπόλοιπα ζητήματα».
Η μόνη περίπτωση να σπάσει το συμβόλαιο εχεμύθειας είναι όταν διαπιστωθεί κίνδυνος άσκησης βίας ή αυτοκαταστροφική συμπεριφορά. Τότε ενημερώνονται οι αρμόδιες Αρχές.
Το προφίλ του θύτη
Στο ερώτημα πώς αναγνωρίζεται ένας θύτης, ο κ. Καλλονάς απαντά πως είναι εξαιρετικά δύσκολο. «Είχαμε συμμετέχοντα που στην κοινωνία παρουσιαζόταν ως ένας εξαιρετικός άνθρωπος. Μόλις όμως έκλεινε η πόρτα του σπιτιού, μεταμορφωνόταν. Είναι δύσκολο να εντοπίσεις κοινά χαρακτηριστικά».
Σε πολλές περιπτώσεις οι δράστες έχουν βιώσει οι ίδιοι κακοποίηση στην παιδική τους ηλικία. Υπάρχουν όμως και άλλοι παράγοντες που πυροδοτούν τη βία, όπως οικονομικά προβλήματα, έλλειψη επικοινωνίας, απιστίες ή εξαρτήσεις.
Η αποκάλυψη
Τα άτομα που ασκούν βία συχνά καταφέρνουν να αποκρύπτουν το πραγματικό τους πρόσωπο. «Μας έτυχε περίπτωση όπου, όταν η γυναίκα μίλησε, κανείς δεν την πίστευε. Στη συνέχεια όμως αποκαλύφθηκε η πραγματικότητα. Μέσα από το πρόγραμμα ο ίδιος άρχισε να παραδέχεται περιστατικά κακοποίησης που αρχικά υποβάθμιζε».
Όπως εξηγεί, στόχος είναι οι συμμετέχοντες να εμπιστευτούν το πρόγραμμα και να στηριχθούν στην προσπάθεια αλλαγής, ώστε να προσφέρουν ασφάλεια στη σύντροφο και στα παιδιά τους.
Ο κ. Καλλονάς ξεκαθαρίζει ότι δεν δικαιολογεί καμία μορφή βίας. «Δεν είχαν κανένα δικαίωμα να ασκήσουν βία, είτε πρόκειται για χαστούκι, σπρώξιμο, ξυλοδαρμό είτε λεκτική, οικονομική και ψυχολογική κακοποίηση. Δεν είμαι σύμμαχος των πράξεών τους. Είμαι σύμμαχός τους στην προσπάθεια να αλλάξουν».
