Το stand-up comedy στην Κύπρο διανύει ίσως την πιο δημιουργική περίοδο της ιστορίας του. Από μια τέχνη που για χρόνια κινούνταν στο περιθώριο, εξελίσσεται σταδιακά σε μια ζωντανή και πολυφωνική σκηνή, με νέους δημιουργούς, αφοσιωμένο κοινό και αυξανόμενη διεθνή παρουσία. Ο Γιώργος (Γιώρκος) Κυριάκου, άνθρωπος του θεάτρου, κωμικός και δημιουργός του Stantar Kkomedy Festival, βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της διαδρομής. Μέσα από τη συζήτησή μας μιλά για την ανάγκη να αντιμετωπιστεί η κωμωδία ως ισότιμη μορφή τέχνης, για τα όρια της σάτιρας σε μια εποχή έντονων κοινωνικών ευαισθησιών, αλλά και για τις προκλήσεις που φέρνουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Παράλληλα, εξηγεί πώς ένα φεστιβάλ που ξεκίνησε ως μια μικρή γιορτή του stand-up φιλοδοξεί να καταστήσει την Κύπρο σημείο αναφοράς στον χάρτη της κωμωδίας της Ανατολικής Μεσογείου, δημιουργώντας κοινότητες, ευκαιρίες και νέες φωνές για το μέλλον.
Τα τελευταία χρόνια το stand-up στην Κύπρο δείχνει να περνά από το περιθώριο στο προσκήνιο. Πιστεύετε ότι έχει πλέον διαμορφωθεί μια πραγματική σκηνή ή εξακολουθεί να βρίσκεται σε μεταβατικό στάδιο;
Είμαστε σε πολύ καλό δρόμο, αλλά έχουμε ακόμη δρόμο. Σκηνή υπάρχει: έχουμε κωμικούς, open mics, παραστάσεις σε διαφορετικές γλώσσες, κόσμο που έρχεται ξανά και ξανά. Όμως μια σκηνή δεν χτίζεται μόνο με όσους βρίσκονται πάνω στο σανίδι. Χρειάζεται κοινό, χώρους, ευκαιρίες και στήριξη για να μπορεί κάποιος να ξεκινήσει, να αποτύχει, να δοκιμάσει ξανά και κάποτε να γίνει πραγματικά καλός. Και ξέρετε πώς το καταλαβαίνω ότι έχουμε ακόμη δρόμο; Επειδή βγήκαμε κυριολεκτικά στον δρόμο! Με αφορμή το φεστιβάλ, πήραμε το stand-up από τις αίθουσες και το βγάλαμε στα πεζοδρόμια, στις πλατείες, σε ασυμβατικούς χώρους. Από τη μια είναι μια συνειδητή καλλιτεχνική επιλογή. Από την άλλη, είναι κι ένας θαρραλέος τρόπος να κερδίσουμε την προσοχή ενός κοινού που ακόμη καλλιεργούμε και να διεκδικήσουμε την ορατότητα και τη στήριξη που χρειαζόμαστε. Αφού δεν ήρθε όλος ο κόσμος να μας βρει, είπαμε να πάμε εμείς να τον βρούμε!
Θέλουμε να πούμε τόσο στον Κυπραίο όσο και στον digital nomad, στον μετανάστη, στον διεθνή κάτοικο και στον ταξιδιώτη: εδώ υπάρχει μια τοπική, grassroots κωμική σκηνή. Υπάρχουν όσοι ξεκινούν, όσοι είναι εξαιρετικοί, όσοι είναι μέτριοι, όσοι ακόμη ψάχνονται. Όλοι προσπαθούμε. Ελάτε να μας δείτε. Be part of it! Και το ωραιότερο είναι ότι η κωμωδία γίνεται μια άγκυρα σύνδεσης με τον τόπο. Όταν ένας ξένος συμμετέχει στην τοπική κουλτούρα, γελά με τους ανθρώπους της και νιώθει μέρος μιας κοινότητας, η Κύπρος παύει να είναι απλώς ο τόπος όπου μένει ή κάνει διακοπές. Γίνεται κάπως και δικός του τόπος. Τούτο με κάνει πάρα πολύ χαρούμενο.
Το φεστιβάλ
Όταν συλλάβατε την ιδέα του Stantar Kkomety Festival, ποιο κενό θεωρούσατε ότι ερχόταν να καλύψει στην κυπριακή πολιτιστική πραγματικότητα;
Το κενό ήταν ότι δεν υπήρχε μια γιορτή αφιερωμένη αυτούσια στην τέχνη του stand-up comedy. Όταν ξεκινήσαμε το πρώτο μας φεστιβάλ, δεν ήθελα απλώς να στήσουμε ακόμη μια σειρά από παραστάσεις ή ένα όχημα για την καριέρα κάποιου. Ήθελα να γιορτάσουμε την ίδια την τέχνη: το γράψιμο, την αποτυχία, το ξαναγράψιμο, τη σκηνή, τη συνάντηση κωμικών και κοινού.
Νομίζω ότι η απόδειξη πως αυτό πετυχαίνει είναι ότι τα πρόσωπα του φεστιβάλ σχεδόν αλλάζουν κάθε χρόνο, αλλά το ίδιο το φεστιβάλ δυναμώνει. Εγώ είμαι σταθερός — αναγκαστικά, αφού εγώ το διοργανώνω! — όμως το σημαντικό δεν είναι να περιστρέφονται όλα γύρω από εμένα. Είναι να συνεχίζει η γιορτή και να χωρά όλο και περισσότερους ανθρώπους.
Ξεκινήσαμε ουσιαστικά με ένα διήμερο στην πλατεία Ηρώων και το θέατρο Ριαλτο και φτάσαμε σε ένα πενθήμερο διεθνές φεστιβάλ, από τις 30 Σεπτεμβρίου μέχρι τις 4 Οκτωβρίου, που απλώνεται στους δρόμους και στους χώρους του ιστορικού κέντρου της Λεμεσού. Έχουμε κωμικούς που περιμένουν από την άλλη άκρη του κόσμου να ανοίξουν οι ημερομηνίες για να έρθουν. Άνθρωποι στο Σαν Φρανσίσκο συζητούσαν εδώ κι έναν χρόνο πώς θα καταφέρουν να βρεθούν στην Κύπρο. Είναι τρελό να το σκέφτομαι.
Το αστείο, που σιγά σιγά γίνεται και πραγματικότητα, είναι ότι πείσαμε διεθνείς κωμικούς πως μετά το Fringe του Εδιμβούργου η επόμενη στάση τους πρέπει να είναι η Λεμεσός: για κωμωδία, θάλασσα και τέλειο φαΐ από την ψησταριά του Διομήδη! Για μένα αυτό το φεστιβάλ δεν ήρθε μόνο να καλύψει ένα κενό στην κυπριακή πολιτιστική ζωή. Θέλω να γίνει σημείο αναφοράς για την κωμική σκηνή ολόκληρης της Ανατολικής Μεσογείου.
Πόσο δύσκολο είναι να πείσεις θεσμούς, χορηγούς και κοινό ότι η κωμωδία είναι μια μορφή τέχνης που αξίζει σοβαρής αντιμετώπισης;
Υπάρχουν τριών ειδών αντιδράσεις. Είναι εκείνοι που τους παρουσιάζεις την ιδέα και γουστάρουν αμέσως. Είναι εκείνοι που ανησυχούν: με την πολιτική ορθότητα, τις δημόσιες αντιδράσεις, τον φόβο μήπως συνδεθεί το όνομά τους με ένα αστείο που κάποιος θα παρεξηγήσει. Και είναι και οι άλλοι: τους εξηγείς ολόκληρο το όραμα, τους δείχνεις πώς μπορείς να παίξεις κωμικά ακόμη και με το όνομα της εταιρείας τους, και απλώς… εν το πιάνουν. Τι να κάνουμε; Το χιούμορ είναι υποκειμενικό! Το δύσκολο είναι ότι, επειδή κάνουμε τον κόσμο να γελά, συχνά θεωρείται πως αυτό που κάνουμε δεν χρειάζεται την οργάνωση και τη στήριξη που χρειάζεται μια «σοβαρή» μορφή τέχνης. Εργάζομαι επαγγελματικά στο θέατρο από το 2011 και κάνω stand-up από το 2017. Ξέρω πόση δουλειά κρύβεται πίσω από ένα δεκάλεπτο που φαίνεται αυθόρμητο. Και όταν διοργανώνεις φεστιβάλ, εκτός από τα αστεία έχεις παραγωγή, καλλιτέχνες, χώρους, συνεργεία, επικοινωνία και έναν προϋπολογισμό που δεν γελά καθόλου. Υπάρχουν άνθρωποι και φορείς που μας στηρίζουν και το εκτιμώ πραγματικά. Θα ήθελα, όμως, να βλέπουμε περισσότερη στήριξη από δημοτικές και κρατικές αρχές και από τα πολιτιστικά προγράμματα. Όχι επειδή ζητάμε προνομιακή μεταχείριση, αλλά επειδή η κωμωδία είναι τέχνη, δημιουργεί κοινότητες και χρειάζεται την υποδομή για να αντέξει στον χρόνο.
Αν το Stantar Kkomety Festival μπορούσε να αφήσει μία μόνο παρακαταθήκη στην κυπριακή πολιτιστική ζωή, ποια θα θέλατε να είναι αυτή;
Θα ήθελα να συμβάλει στη δημιουργία μιας ανεξάρτητης και βιώσιμης κωμικής σκηνής στην Κύπρο, η οποία θα συνεχίσει να αναπτύσσεται ανεξάρτητα από εμένα. Να μπορεί ένας νέος άνθρωπος που θέλει να ασχοληθεί με το stand-up να βρίσκει χώρους για να δοκιμάζει το υλικό του, επαγγελματικές ευκαιρίες, ανθρώπους από τους οποίους μπορεί να μάθει και ένα κοινό που ενδιαφέρεται να τον παρακολουθήσει. Θα ήθελα, επίσης, να καθιερωθεί η Κύπρος ως ένας σταθερός προορισμός στον διεθνή χάρτη της κωμωδίας. Να έρχονται καλλιτέχνες από το εξωτερικό όχι απλώς για μια παράσταση, αλλά επειδή γνωρίζουν ότι εδώ υπάρχει μια ζωντανή δημιουργική κοινότητα. Το μεγαλύτερο επίτευγμα για μένα θα ήταν, σε μερικά χρόνια, κάποιος να ξεκινήσει την καριέρα του χάρη στις ευκαιρίες που δημιούργησε αυτή η προσπάθεια και να μη γνωρίζει καν πόση δουλειά χρειάστηκε για να δημιουργηθούν. Ή, τουλάχιστον, να θυμάται ποιος τις δημιούργησε όταν γίνει διάσημος και αρχίσει να βγάζει λεφτά!
Οι κωμικοί
Μέσα από το φεστιβάλ και τα open mics έχετε έρθει σε επαφή με πολλούς νέους κωμικούς. Πώς κρίνετε τη νέα γενιά δημιουργών; Τι τους χαρακτηρίζει;
Αυτό που με ενθουσιάζει είναι η διαφορετικότητα των ανθρώπων που δοκιμάζουν πλέον το stand-up. Έχουμε δημιουργούς με διαφορετικές καταβολές, εμπειρίες, γλώσσες και τρόπους προσέγγισης της κωμωδίας. Πιστεύω ότι η νέα γενιά έχει πολύ περισσότερα ερεθίσματα και μεγαλύτερη πρόσβαση στη διεθνή σκηνή από όση είχαμε εμείς όταν ξεκινούσαμε. Μπορεί να παρακολουθήσει κωμικούς από ολόκληρο τον κόσμο και να ανακαλύψει διαφορετικά κωμικά είδη. Η μεγάλη πρόκληση είναι να μη συγχέουμε την προβολή στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με την εμπειρία πάνω στη σκηνή. Το να δημιουργήσεις ένα βίντεο που θα γίνει viral είναι διαφορετική δεξιότητα από το να μπορείς να παρουσιάσεις μια ολοκληρωμένη παράσταση. Μέσα από τα open mics προσπαθούμε να προσφέρουμε στους νέους κωμικούς αυτό που χρειάζονται περισσότερο: χρόνο πάνω στη σκηνή, χώρο για πειραματισμό και ευκαιρίες να μάθουν ο ένας από τον άλλον. Δεν θέλω να δημιουργήσουμε άλλους δέκα Γιώρκους. Ένας είναι ήδη αρκετός! Θέλω να βοηθήσουμε δέκα νέους ανθρώπους να βρουν τη δική τους, ξεχωριστή κωμική φωνή.
Βλέπουμε διεθνώς τους stand-up comedians να λειτουργούν συχνά ως σχολιαστές της εποχής τους. Μπορεί η κωμωδία να ερμηνεύσει καλύτερα την πραγματικότητα από την πολιτική ανάλυση;
Δεν θεωρώ ότι είναι θέμα καλύτερου ή χειρότερου. Είναι δύο διαφορετικές διαδικασίες που εξυπηρετούν διαφορετικές ανάγκες. Η ενημέρωση και η πολιτική ανάλυση μας βοηθούν να γνωρίζουμε τι συμβαίνει, να κατανοούμε τα γεγονότα και το κοινωνικοπολιτικό και ιστορικό τους πλαίσιο. Το stand-up, από την άλλη, μας βοηθά να τα επεξεργαζόμαστε, να τα βιώνουμε, να τα φιλτράρουμε, να τα χωνεύουμε και να τα αναμοχλεύουμε.
Θα το παρομοίαζα με τη διαδικασία της πέψης. Με την ενημέρωση καταπίνεις την πληροφορία. Έφαες ένα καρπούζι. Ξέρεις ότι έφαες ένα καρπούζι. Στο stand-up, όμως, παλινδρομείς το καρπούζι! Το φτύνεις, το ξαναχωνεύεις, το ανακατεύεις, του βάζεις λεμόνι, το ξανακαταπίνεις και πειραματίζεσαι μαζί του. Μπορεί στο τέλος να μη μοιάζει καν με καρπούζι!
Η πολιτική ανάλυση προσπαθεί να καταγράψει και να ερμηνεύσει το κοινωνικό, πολιτικό και ιστορικό γεγονός. Το stand-up το παίρνει και το μαγειρεύει. Πειραματίζεται μαζί του με έναν τρόπο πιο τολμηρό, πιο αυθαίρετο, πιο ριψοκίνδυνο και πιο ελεύθερο. Μπορεί να το αποδομήσει, να το παραμορφώσει, να το αναποδογυρίσει και να μας κάνει να το δούμε από μια εντελώς διαφορετική οπτική γωνία.
Οπότε δεν θεωρώ ότι το stand-up καταφέρνει κάτι καλύτερο από την πολιτική ανάλυση. Καταφέρνει κάτι άλλο. Η μία μας βοηθά να καταλάβουμε τι συμβαίνει στον κόσμο και το άλλο να επεξεργαστούμε το πώς βιώνουμε αυτό που συμβαίνει.
Σχολιασμός και αντιδράσεις
Θεωρείς ότι οι κωμικοί έχουν ευθύνη απέναντι στα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα ή η μοναδική τους υποχρέωση είναι να προκαλούν γέλιο;
Καταρχάς, δεν μου αρέσει καθόλου η λέξη «υποχρέωση». Υπό και χρέωση; Είμαστε ήδη όλοι καταχρεωμένοι, να βάλουμε και το γέλιο μέσα στις υποχρεώσεις μας; Είναι υποχρεωμένος ο κωμικός να με κάνει να γελάσω; Είναι υποχρεωμένο το κοινό να γελάσει; Μα έτσι χαλά το παιχνίδι! Γιατί η κωμωδία είναι παιχνίδι. It’s a game! Όταν ήμασταν μιτσιοί, κάποιοι παίζαμε με δεινόσαυρους, άλλοι με στρατιωτάκια, άλλοι με κούκλες, άλλοι έξω στα χωράφια! Ο καθένας έβρισκε το δικό του παιχνίδι. Γιατί, λοιπόν, τώρα που μεγαλώσαμε και γίναμε κωμικοί, πρέπει ξαφνικά να παίζουμε όλοι με τα ίδια παιχνίδια; Κάποιοι παίζουν μπάλα κοινωνικοπολιτική, άλλοι συμπεριφορολογική, άλλοι μιλούν για τη ζωή τους, τις σχέσεις, το σώμα ή τις ιδέες τους. Βεβαίως, υπάρχει και η άποψη πως, ως νοήμονα όντα, μας αφορούν όσα συμβαίνουν γύρω μας. Συμφωνώ ότι έχει σημασία να ενδιαφερόμαστε και να έχουμε άποψη. Αλλά κάποιος μπορεί να θέλει να συζητά τα κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα με τους φίλους του, στο τραπέζι, και στη σκηνή να εστιάζει κάπου αλλού. Η κωμική περσόνα του δεν είναι υποχρεωμένη να χωρέσει όλη την προσωπικότητά του. Δεν θα ζητήσω ποτέ να κάνουμε όλοι κοινωνικοπολιτική σάτιρα. Παίξε όπως θέλεις — αρκεί να έχεσυμβαίνουν πεις.
Σε μια εποχή όπου οι δημόσιες αντιδράσεις στα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης είναι άμεσες και πολλές φορές σκληρές, λογοκρίνεται περισσότερο ο κωμικός ή λογοκρίνει ο ίδιος τον εαυτό του;
Νομίζω ότι ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η αυτολογοκρισία. Όταν ένας κωμικός αρχίζει να σκέφτεται περισσότερο πώς θα απομονωθεί ένα αστείο του σε ένα βίντεο τριάντα δευτερολέπτων παρά πώς θα λειτουργήσει μέσα στην παράστασή του, τότε έχουμε πρόβλημα. Η κωμωδία χρειάζεται χώρο για να αποτύχει. Ένα αστείο μπορεί να μην είναι καλό στην πρώτη του εκδοχή. Γι' αυτό υπάρχουν τα open mics, όπου δοκιμάζουμε, αποτυγχάνουμε, ξαναγράφουμε και εξελισσόμαστε. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συχνά αφαιρούν το πλαίσιο μέσα στο οποίο λέγεται κάτι. Από την άλλη, προσφέρουν στους κωμικούς τεράστιες δυνατότητες να επικοινωνήσουν απευθείας με το κοινό τους. Θεωρώ σημαντικό να ακούω την κριτική, αλλά δεν θέλω να δημιουργώ με μοναδικό κριτήριο την αποφυγή αρνητικών αντιδράσεων. Αν φοβάμαι κάθε φορά που ανεβαίνω στη σκηνή, πώς θα ανακαλύψω κάτι καινούργιο;
Η κωμωδία
Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα στερεότυπα που συναντάτε για την κωμωδία και θα θέλατε να καταρρίψετε;
Ένα από τα χειρότερα πράγματα που μπορείς να πεις σε έναν κωμικό είναι: «Α, είσαι κωμικός; Πες μας ένα αστείο!». Στον δρόμο, στο τραπέζι, στην παρέα — λες και περνάς ξαφνικά από ακρόαση για να αποδείξεις ότι δικαιούσαι να ανεβαίνεις στη σκηνή. Δεν είμαστε dancing monkeys, δεν είμαστε αρκούδες που τις βγάζουν να χορέψουν, ούτε κασετόφωνα για να πατήσεις play! Η κωμωδία χρειάζεται timing, context, σχέση με το κοινό. Χρειάζεται να χτίσεις έναν κόσμο, να δημιουργήσεις προσδοκία και ύστερα, αν όλα πάνε καλά, να την ανατρέψεις. Ένα αστείο που λειτουργεί σε μια παράσταση μπορεί να μη σημαίνει απολύτως τίποτε αν το πετάξεις ανάμεσα στην παραγγελία και στον λογαριασμό. Γι’ αυτό η συμβουλή μου προς τους συναδέλφους είναι: όταν σας λένε «πες μας ένα αστείο», μη νιώθετε υποχρεωμένοι να δώσετε παράσταση. Πείτε «έλα να με δεις στο show». Τέλος! Το ότι δεν είπες επί τόπου ένα αστείο δεν σημαίνει ότι είσαι ανίκανος. Σημαίνει απλώς ότι δεν δέχτηκες μια απρόσκλητη ακρόαση. Ένα άλλο στερεότυπο είναι ότι ανεβαίνουμε και λέμε ό,τι μας έρθει. Μακάρι! Θα γλίτωνα μήνες γραψίματος, αμέτρητα αποτυχημένα αστεία και τις βραδιές που ένα ολόκληρο δωμάτιο σε κοιτά σαν να του χρωστάς λεφτά. Και, φυσικά, το ότι κάποιος είναι αστείος στην παρέα δεν σημαίνει αυτομάτως ότι μπορεί να κρατήσει εκατό αγνώστους για μία ώρα. Τέλος, θα ήθελα να ξεπεράσουμε την αντίληψη ότι, επειδή η κωμωδία μάς διασκεδάζει, είναι καλλιτεχνικά λιγότερο σημαντική. Το γέλιο μπορεί να φαίνεται ανάλαφρο. Η δουλειά που το γεννά, όμως, μόνο ανάλαφρη δεν είναι.
Είσαι άνθρωπος του θεάτρου και της υποκριτικής. Ποιες είναι οι μεγαλύτερες διαφορές ανάμεσα σε έναν ηθοποιό που ερμηνεύει έναν ρόλο και σε έναν κωμικό που στέκεται μόνος απέναντι στο κοινό;
Το θέατρο και το stand-up έχουν πολλά κοινά, αλλά η σχέση με το κοινό είναι πολύ διαφορετική. Ως ηθοποιός, υπηρετώ έναν χαρακτήρα, ένα κείμενο και το όραμα ενός σκηνοθέτη. Είμαι μέρος μιας συλλογικής δημιουργίας. Ακόμη κι όταν βρίσκομαι μόνος στη σκηνή, υπάρχει ένας θεατρικός κόσμος μέσα στον οποίο κινούμαι. Στο stand-up είμαι ταυτόχρονα συγγραφέας, σκηνοθέτης, ηθοποιός και, όταν κάτι πάει στραβά, ο μοναδικός υπεύθυνος! Δεν μπορώ να κρυφτώ πίσω από έναν ρόλο. Το κοινό συνομιλεί απευθείας μαζί μου και κάθε παράσταση είναι διαφορετική. Ένα βλέμμα, μια αντίδραση ή μια απρόσμενη απάντηση μπορούν να αλλάξουν ολόκληρη τη βραδιά.
Η υποκριτική με έχει βοηθήσει πάρα πολύ στον ρυθμό, στη σκηνική παρουσία και στην κατανόηση της δραματουργίας. Αντίστοιχα, το stand-up με έχει κάνει πιο ευέλικτο ως ηθοποιό και πολύ πιο άνετο με το απρόβλεπτο.
Το stand-up βασίζεται συχνά στην προσωπική εμπειρία. Υπάρχουν πτυχές της ζωής σου που δεν θα μετατρέπατε ποτέ σε υλικό για σκηνή;
Δεν ξέρω αν υπάρχει κάτι για το οποίο θα μπορούσα να πω με απόλυτη βεβαιότητα ότι δεν θα αστειευόμουν ποτέ. Υπάρχουν όμως εμπειρίες που χρειάζονται χρόνο και απόσταση για να μπορέσεις να τις μετατρέψεις σε κωμωδία. Το stand-up είναι ένας τρόπος να επεξεργάζομαι όσα μου συμβαίνουν. Πολλές φορές, κάτι που τη στιγμή που το ζεις φαίνεται τραγικό, μερικά χρόνια αργότερα αποτελεί εξαιρετικό υλικό για μια παράσταση. Εκεί που είμαι πιο προσεκτικός είναι όταν μια ιστορία δεν αφορά αποκλειστικά εμένα. Οι άνθρωποι της ζωής μου δεν επέλεξαν απαραίτητα να γίνουν χαρακτήρες στην παράστασή μου. Αν μπορώ να κάνω τον κόσμο να γελάσει με τα δικά μου ελαττώματα, τις ανασφάλειες και τις αποτυχίες μου, έχω ήδη ανεξάντλητο υλικό. Δυστυχώς για μένα, ευτυχώς για την καριέρα μου!
Τελικά, τι είναι πιο δύσκολο: να κάνεις τον κόσμο να γελάσει ή να τον κάνεις να σκεφτεί μέσα από το γέλιο;
Να τον κάνεις να γελάσει. Γιατί μπορείς να προκαλέσεις σκέψη με πολλούς τρόπους, αλλά το γέλιο δεν μπορείς να το προσποιηθείς εκ μέρους του κοινού. Μπορεί να γράψεις κάτι που θεωρείς εξαιρετικά έξυπνο, κοινωνικά εύστοχο ή φιλοσοφικά βαθύ. Αν όμως το παρουσιάσεις ως κωμωδία και κανείς δεν γελάσει, τότε κάτι δεν λειτούργησε. Το πραγματικά υπέροχο, βέβαια, είναι όταν συμβαίνουν και τα δύο. Όταν ο κόσμος γελάει με κάτι και, λίγα δευτερόλεπτα αργότερα, συνειδητοποιεί ότι αυτό που άκουσε έχει μια δεύτερη ανάγνωση. Δεν θέλω να χρειάζεται ο θεατής να επιλέξει ανάμεσα στη διασκέδαση και στη σκέψη. Οι καλύτερες κωμικές στιγμές, για μένα, είναι εκείνες στις οποίες τα δύο συνυπάρχουν. Και αν κάποιος φύγει από την παράστασή μου έχοντας γελάσει τόσο πολύ που πονάει η κοιλιά του, ακόμη κι αν δεν έλυσε κανένα από τα μεγάλα κοινωνικά προβλήματα, θεωρώ ότι έχουμε περάσει μια πολύ καλή βραδιά.
