Σε τρία διαφορετικά μέτωπα του ίδιου ευρύτερου πολέμου, οι ελιές –ορισμένες από τις οποίες στέκονταν στη γη αιώνες πριν από τη χάραξη των σύγχρονων συνόρων– έχουν μετατραπεί σε επαναλαμβανόμενο θύμα των ισραηλινών στρατιωτικών επιχειρήσεων. Στον Λίβανο, τη Δυτική Όχθη και τη Γάζα, χιλιάδες δέντρα καταστρέφονται από πυρκαγιές, εκριζώσεις, έκθεση σε χημικές ουσίες και πρακτικές που οι τοπικές αρχές περιγράφουν ως συνειδητή στρατηγική εκτοπισμού και αποστέρησης πόρων. Η εικόνα αυτή δεν καταγράφεται πλέον μόνο από ανθρωπιστικές οργανώσεις, αλλά και από υπηρεσίες των Ηνωμένων Εθνών, κυβερνητικά υπουργεία του Λιβάνου και της Παλαιστίνης, καθώς και διεθνείς οργανισμούς ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Λευκός φώσφορος και η νεκρή ζώνη
Κατά τη διάρκεια των εχθροπραξιών στον νότιο Λίβανο, μεταξύ Οκτωβρίου 2023 και Νοεμβρίου 2024, ο τότε υπουργός Γεωργίας του Λιβάνου, Αμπάς Χατζ Χασάν, δήλωσε ότι πυρομαχικά λευκού φωσφόρου που χρησιμοποιήθηκαν από το Ισραήλ κατέκαψαν περίπου 40.000 αιωνόβιες ελιές. Μετά την έναρξη της εκεχειρίας, ακολούθησε ένα δεύτερο κύμα καταστροφών. Σύμφωνα με τον νυν υπουργό Γεωργίας Νιζάρ Χάνι, περίπου 56.000 ελαιόδεντρα έχουν ξεριζωθεί μόνο στη συνοριακή πόλη Χούλα, στο πλαίσιο εργασιών που το Ισραήλ περιγράφει ως δημιουργία νεκρής ζώνης κατά μήκος των συνόρων.
Το Ερευνητικό Ινστιτούτο Γεωργίας του Λιβάνου εκτιμά ότι από την έναρξη του πολέμου έχουν χαθεί περισσότερα από 60.000 δέντρα σε 814 εκτάρια ελαιώνων, αριθμός που επιβεβαιώνεται και σε έκθεση του Ιδρύματος Rosa Luxemburg, την οποία επικαλείται η ανθρωπιστική οργάνωση Anera. Στην επαρχία Ναμπατίγια, ο επικεφαλής της τοπικής γεωργικής υπηρεσίας, Χουσεΐν αλ-Σάκα, υπολόγισε τις δομικές ζημιές στις καλλιέργειες ελιάς στο 40%, ενώ οι απώλειες στην παραγωγή ελαιολάδου φτάνουν το 90%. Η Human Rights Watch κατέγραψε εκτεταμένη χρήση λευκού φωσφόρου από τις ισραηλινές δυνάμεις σε συνοριακά χωριά του νοτίου Λιβάνου μεταξύ Οκτωβρίου 2023 και Μαΐου 2024, επισημαίνοντας ότι η πρακτική αυτή έθεσε σε σοβαρό κίνδυνο αμάχους και συνέβαλε στον μαζικό εκτοπισμό πληθυσμών.
Σε μεταγενέστερη έκθεση, που δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2026, η οργάνωση επαλήθευσε φωτογραφικό υλικό το οποίο δείχνει ισραηλινές δυνάμεις να εκτοξεύουν βλήματα λευκού φωσφόρου πάνω από κατοικημένη περιοχή της πόλης Γιοχμόρ στις 3 Μαρτίου 2026, προκαλώντας πυρκαγιές σε τουλάχιστον δύο σπίτια. Παράλληλα, η Διεθνής Αμνηστία διερεύνησε επίθεση της 16ης Οκτωβρίου 2023 στην πόλη Νταΐρα και κατέληξε ότι υπάρχουν ενδείξεις παράνομης χρήσης λευκού φωσφόρου σε αδιάκριτη επίθεση που τραυμάτισε τουλάχιστον εννέα αμάχους, υποστηρίζοντας ότι το περιστατικό θα έπρεπε να διερευνηθεί ως πιθανό έγκλημα πολέμου.
Έρευνα του Al Jazeera κατέγραψε 117 βόμβες φωσφόρου που έπληξαν τον νότιο Λίβανο μεταξύ Οκτωβρίου 2023 και Μαρτίου 2024, σε τουλάχιστον 32 πόλεις και χωριά κατά μήκος σχεδόν ολόκληρης της μεθορίου των 100 χιλιομέτρων. Το υπουργείο Υγείας του Λιβάνου ανέφερε τουλάχιστον 173 τραυματισμούς από έκθεση σε λευκό φώσφορο, ενώ ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης κατέγραψε περισσότερους από 92.600 εκτοπισμένους κατοίκους από τις νότιες περιοχές.
Ο λευκός φώσφορος αναφλέγεται ακαριαία όταν έρθει σε επαφή με οξυγόνο και προκαλεί σοβαρά εγκαύματα που μπορούν να φτάσουν μέχρι το οστό, καθώς και βλάβες στα μάτια και το αναπνευστικό σύστημα. Αν και η χρήση του δεν απαγορεύεται πλήρως από το διεθνές δίκαιο, περιορίζεται από το Πρωτόκολλο ΙΙΙ της Σύμβασης για Ορισμένα Συμβατικά Όπλα του 1983, το οποίο απαγορεύει τη χρήση του εναντίον αμάχων ή σε κατοικημένες περιοχές. Το υπουργείο Εξωτερικών του Λιβάνου έχει επίσης προσφύγει επίσημα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, καταγγέλλοντας χρήση του ζιζανιοκτόνου γλυφοσάτη κοντά στα σύνορα. Εργαστηριακές αναλύσεις σε δείγματα εδάφους από τις περιοχές Άιτα αλ-Σάαμπ, Ρας Νακούρα και Νταΐρα εντόπισαν υψηλές συγκεντρώσεις της ουσίας. Ο επικεφαλής της Αγροτικής Ένωσης Νοτίου Λιβάνου, Μοχάμαντ Χουσεΐν, δήλωσε στο Al Jazeera ότι Λιβανέζοι ειδικοί θεωρούν πως η καταστροφή αποσκοπεί στο να καταστήσει τη συνοριακή ζώνη ακατάλληλη τόσο για κατοίκηση όσο και για καλλιέργεια.
Ένα μοτίβο που εντείνεται χρόνο με τον χρόνο
Στη Δυτική Όχθη, το Γραφείο Συντονισμού Ανθρωπιστικών Υποθέσεων του ΟΗΕ (OCHA) δημοσιεύει σχεδόν σε εβδομαδιαία βάση αναφορές για περιστατικά που αφορούν επιθέσεις εποίκων ή στρατιωτικών δυνάμεων εναντίον Παλαιστινίων αγροτών. Κατά τη συγκομιδή ελιάς των μηνών Οκτωβρίου και Νοεμβρίου 2024, το OCHA κατέγραψε περίπου 3.100 δέντρα και δενδρύλλια –στην πλειονότητά τους ελιές– τα οποία κάηκαν, κόπηκαν ή βανδαλίστηκαν σε 89 κοινότητες. Ο αριθμός αυτός ήταν τριπλάσιος σε σύγκριση με καθεμία από τις τρεις προηγούμενες χρονιές.
Η επόμενη συγκομιστική περίοδος παρουσίασε παρόμοια εικόνα. Καταγράφηκαν 86 επιθέσεις εποίκων σε περίπου 50 χωριά, με αποτέλεσμα την καταστροφή περισσότερων από 3.000 δέντρων και τον τραυματισμό περίπου 112 Παλαιστινίων. Μόνο τον Ιούνιο του 2026, το OCHA ανέφερε βανδαλισμό ακόμη 100 ελαιόδεντρων και δενδρυλλίων στις επαρχίες Νάμπλους, Χεβρώνας και Βηθλεέμ μέσα σε μία εβδομάδα. Το Ερευνητικό Ινστιτούτο Εφαρμοσμένων Μελετών της Ιερουσαλήμ εκτιμά ότι περισσότεροι από 800.000 παλαιστινιακοί ελαιώνες έχουν εκριζωθεί από ισραηλινές αρχές και εποίκους από το 1967 μέχρι σήμερα.
Πιο πρόσφατα στοιχεία της Επιτροπής Αντίστασης στην Αποικιοποίηση δείχνουν ότι τουλάχιστον 120.000 δέντρα έχουν ξεριζωθεί, υποστεί ζημιές ή δηλητηριαστεί από το 2020 και μετά. Ο ρυθμός επιταχύνθηκε σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Το 2025 καταγράφηκαν 35.273 κατεστραμμένα ή κατεστραμμένα δέντρα, υπερδιπλάσια σε σχέση με το 2024, ενώ μόνο τους πρώτους πέντε μήνες του 2026 είχαν ήδη ξεριζωθεί πάνω από 10.000 δέντρα, εκ των οποίων 6.700 ήταν ελιές.
Η ισραηλινή οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων Yesh Din, η οποία παρέχει νομική υποστήριξη σε Παλαιστινίους, κατέγραψε τουλάχιστον 16 εντολές εκρίζωσης δέντρων που εκδόθηκαν από τον ισραηλινό στρατό τον Μάρτιο του 2026 και αφορούσαν περίπου 820 εκτάρια γης. Προηγούμενη έρευνα της ίδιας οργάνωσης διαπίστωσε πως από 211 περιστατικά κοπής, καύσης, κλοπής ή άλλου βανδαλισμού δέντρων μεταξύ 2005 και 2013, μόνο τέσσερα κατέληξαν σε απαγγελία κατηγοριών από την αστυνομία – ένα στοιχείο που ανθρωπιστικές οργανώσεις επικαλούνται συχνά ως ένδειξη σχεδόν πλήρους ατιμωρησίας.
Η κατάρρευση μιας παραγωγής από την αρχαιότητα
Στη Γάζα, το παλαιστινιακό υπουργείο Γεωργίας δήλωσε στο περιβαλλοντικό μέσο Mongabay ότι περίπου το 74% των καλλιεργήσιμων εκτάσεων με ελιές έχει καταστραφεί από την έναρξη του πολέμου τον Οκτώβριο του 2023. Αυτό αντιστοιχεί στην απώλεια περίπου 2,29 εκατομμυρίων ελαιόδεντρων. Ακόμη πιο δραματική είναι η εκτίμηση του Παλαιστινιακού Συμβουλίου Ελιάς. Ο επικεφαλής του, Φαγιάντ Φαγιάντ, υποστήριξε ότι σχεδόν ένα εκατομμύριο από τα 1,1 εκατομμύρια ελαιόδεντρα της Γάζας έχουν καταστραφεί, χαρακτηρίζοντας το φαινόμενο μορφή «οικολογικού πολέμου».
Η ετήσια παραγωγή ελιάς στη Γάζα, η οποία ανερχόταν σε περίπου 50.000 τόνους το 2022, μειώθηκε σε λιγότερους από 1.000 τόνους έως τα τέλη του 2025, σύμφωνα με το Συμβούλιο. Αντίστοιχα, το Εθνικό Γραφείο Υπεράσπισης της Γης της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης εκτιμά ότι περισσότερο από το 75% των ελαιόδεντρων της Γάζας έχει χαθεί από την αρχή του πολέμου. Σύμφωνα με το OCHA, οι λειτουργικές μονάδες παραγωγής ελαιολάδου μειώθηκαν από 37 πριν από τον πόλεμο σε μόλις τέσσερις στις αρχές του 2025, οδηγώντας ουσιαστικά σε παράλυση ολόκληρο τον κλάδο.
Ένα σύμβολο με ρίζες και στην Κύπρο
Η συμβολική σημασία της ελιάς βρέθηκε στο επίκεντρο μιας ιδιαίτερης διαμαρτυρίας στη Λευκωσία πριν έναν χρόνο. Τον Μάιο του 2025, ο ακτιβιστής Λούις Άλαν ανέβηκε σε μια ελιά στη λεωφόρο Αγίου Προκοπίου στην Έγκωμη, όπου παρέμεινε επί πέντε ημέρες πραγματοποιώντας απεργία πείνας. Ο ίδιος ονόμασε την πρωτοβουλία του «διαμαρτυρία της ελιάς», θέλοντας να αναδείξει την ανθρωπιστική κρίση στη Γάζα και να ζητήσει άμεση κατάπαυση του πυρός. Μιλώντας τότε στον Πολίτη, εξήγησε ότι επέλεξε σκόπιμα την ελιά, καθώς τη θεωρεί σύμβολο ειρήνης με βαθιά σημασία για τους Παλαιστινίους, τόσο σε σχέση με τη γεωργία όσο και με την ταυτότητά τους. Παράλληλα, όπως είπε, το δέντρο λειτουργεί ως φυσική γέφυρα με την Κύπρο, λόγω της ιδιαίτερης θέσης που κατέχει και στον κυπριακό πολιτισμό. Ένα αρχαίο, ανθεκτικό στην ξηρασία είδος, βαθιά ριζωμένο στην ταυτότητα πολλών λαών της Ανατολικής Μεσογείου βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας σύγκρουσης η οποία το έχει καταστρέψει σε κλίμακα χωρίς προηγούμενο στη σύγχρονη ιστορία της περιοχής.
