Η μεγάλη ανατροπή με το τουρκολιβυκό μνημόνιο: Ο ρόλος των ΗΠΑ και οι κινήσεις της Αθήνας που έπεσαν στο κενό – Τι αποκαλύπτει το Middle East Eye

Νέα δεδομένα στις γεωπολιτικές ισορροπίες της Ανατολικής Μεσογείου δημιουργεί η απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης να επικυρώσει το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, με διεθνή δημοσιεύματα να φέρνουν στο φως πληροφορίες για τις διπλωματικές προσπάθειες της Αθήνας να αποτρέψει την εξέλιξη, αλλά και για τον ενδεχόμενο ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών στην προσέγγιση της Τουρκίας με την ανατολική Λιβύη.

Σύμφωνα με δημοσίευμα του δημοσιογράφου Sean Mathews στο Middle East Eye, το οποίο δημοσιεύθηκε στις 20 Οκτωβρίου, η ελληνική κυβέρνηση επιχείρησε, τις ημέρες που προηγήθηκαν της απόφασης, να κινητοποιήσει περιφερειακούς συμμάχους της, προκειμένου να αποτραπεί η επικύρωση της συμφωνίας από τη Βουλή που εδρεύει στην ανατολική Λιβύη.

Επικαλούμενο πληροφορίες από περισσότερους του ενός περιφερειακούς αξιωματούχους, το δημοσίευμα αναφέρει ότι η Αθήνα στράφηκε προς την Αίγυπτο, το Ισραήλ και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, χώρες που διατηρούν σχέσεις με το στρατόπεδο του στρατάρχη Χαλίφα Χαφτάρ και έχουν συνεργαστεί με την Ελλάδα σε ζητήματα περιφερειακής ασφάλειας. Ωστόσο, οι προσπάθειες δεν απέδωσαν, καθώς η λιβυκή Βουλή ενέκρινε την Τρίτη (20/10) τη συμφωνία, ανατρέποντας τη στάση που είχε υιοθετήσει το 2020, όταν είχε απορρίψει το μνημόνιο και είχε αποφασίσει τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Τουρκία.

Ο αμερικανικός παράγοντας και οι πληροφορίες για συνεννόηση με την Άγκυρα

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι πληροφορίες του Middle East Eye για τον ρόλο των Ηνωμένων Πολιτειών στις εξελίξεις στη Λιβύη.

Σύμφωνα με ανώνυμη λιβυκή πηγή που επικαλείται το δημοσίευμα, η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου συνδέεται με έναν ευρύτερο σχεδιασμό για την πολιτική ενοποίηση της χώρας, στον οποίο φέρονται να συγκλίνουν η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ και η Τουρκία.

Κατά την ίδια πηγή, η Ουάσιγκτον επιδιώκει να αξιοποιήσει την επιρροή της Άγκυρας προκειμένου να διευκολύνει τη συνεννόηση μεταξύ των δύο αντίπαλων κέντρων εξουσίας, της Τρίπολης και της Βεγγάζης.

Η πληροφορία αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Τουρκία, η οποία κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου είχε στηρίξει στρατιωτικά την κυβέρνηση της Τρίπολης απέναντι στις δυνάμεις του Χαφτάρ, έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια στενότερες σχέσεις και με την ανατολική Λιβύη.

Πάντως, οι αναφορές περί αμερικανοτουρκικής συνεννόησης βασίζονται σε ανώνυμη πηγή και δεν συνοδεύονται από επίσημη επιβεβαίωση της Ουάσιγκτον ή της Άγκυρας. Συνεπώς, δεν μπορεί να θεωρηθεί αποδεδειγμένο ότι οι ΗΠΑ υποστήριξαν την επικύρωση του μνημονίου ή ότι υπήρξε συγκεκριμένη συμφωνία για το περιεχόμενό του.

Το ενδεχόμενο αμερικανικής εμπλοκής στην προσπάθεια πολιτικής ενοποίησης της Λιβύης έχει, ωστόσο, απασχολήσει και προηγούμενες αναλύσεις του Middle East Eye, που συνδέουν την αμερικανική στρατηγική με τις δύο ισχυρές πολιτικές οικογένειες της χώρας.

Γιατί δεν απέδωσαν οι κινήσεις της Ελλάδας

Η αποτυχία των ελληνικών διπλωματικών προσπαθειών αποδίδεται, σύμφωνα με την ανάλυση του Middle East Eye, στις μεταβαλλόμενες προτεραιότητες των περιφερειακών δυνάμεων.

Η Αίγυπτος, παρά τη στενή συνεργασία της με την Ελλάδα και τις παραδοσιακές σχέσεις της με την ανατολική Λιβύη, έχει αναπτύξει τα τελευταία χρόνια διαύλους συνεννόησης με την Τουρκία σε σειρά περιφερειακών ζητημάτων.

Αντίστοιχα, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν προχωρήσει σε επαναπροσέγγιση με την Άγκυρα, ενώ το Ισραήλ, σύμφωνα με την ανάλυση, φαίνεται να εξετάζει τις εξελίξεις στη Λιβύη και υπό το πρίσμα των δικών του συμφερόντων και των πολιτικών φιλοδοξιών του Σαντάμ Χαφτάρ.

Η στροφή Χαφτάρ και η ενίσχυση της τουρκικής επιρροής

Η απόφαση της λιβυκής Βουλής αποκτά πρόσθετη βαρύτητα επειδή προέρχεται από το στρατόπεδο που μέχρι πρόσφατα αποτελούσε τον βασικό αντίπαλο της Τουρκίας στη χώρα.

Όπως επισημαίνει το Reuters, η επικύρωση του μνημονίου συνιστά πλήρη μεταστροφή της στάσης της ανατολικής Λιβύης, ενώ η αντικατάσταση του επί χρόνια προέδρου της Βουλής Αγκίλα Σάλεχ, ο οποίος θεωρούνταν στενός σύμμαχος της Αιγύπτου, διευκόλυνε την αλλαγή πολιτικής.

Ο επικεφαλής του λιβυκού Ινστιτούτου Sadeq, Άνας Ελ Γκομάτι, εκτιμά ότι η απόφαση αποτυπώνει το βάθος των σημερινών σχέσεων μεταξύ Άγκυρας και Βεγγάζης.

Παράλληλα, ο αναλυτής Τζαλέλ Χαρσαουί, συνεργάτης του βρετανικού Royal United Services Institute, εκτιμά ότι η εξέλιξη θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για επέκταση της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας στην ανατολική Λιβύη.

Την απόφαση χαιρέτισε ο Σαντάμ Χαφτάρ, γιος του στρατάρχη και αναπληρωτής διοικητής των δυνάμεών του, χαρακτηρίζοντας τη συμφωνία εργαλείο προστασίας των οικονομικών συμφερόντων της χώρας στη Μεσόγειο.

Οι συνέπειες για Ελλάδα και Κύπρο

Η εξέλιξη προκαλεί ανησυχία στην Αθήνα, καθώς η ελληνική πλευρά βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με την υποστήριξη του τουρκολιβυκού μνημονίου και από τα δύο βασικά κέντρα εξουσίας της Λιβύης.

Η απόφαση αιφνιδίασε την Αθήνα και επαναφέρει στο προσκήνιο επιλογές όπως η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων νοτίως της Κρήτης στα 12 ναυτικά μίλια.

Η εξέλιξη συμπίπτει χρονικά με τις προετοιμασίες για επανέναρξη των ερευνών που αφορούν την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου, Great Sea Interconnector, έργο το οποίο έχει αντιμετωπίσει καθυστερήσεις λόγω των διαφωνιών με την Τουρκία για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες.

Αξίζει να σημειωθεί ότι, σύμφωνα με το Reuters στις 15 Οκτωβρίου, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο είχε εκφράσει τη στήριξη των ΗΠΑ στο έργο, δηλώνοντας ότι η Ουάσιγκτον προτίθεται να αξιοποιήσει τη διπλωματία για την αντιμετώπιση πιθανών εμποδίων.

Η αμερικανική αυτή θέση παρουσιάζει ενδιαφέρον σε συνδυασμό με τις πληροφορίες του Middle East Eye για ενδεχόμενο συντονισμό Ουάσιγκτον – Άγκυρας στο λιβυκό ζήτημα. Δεν τεκμηριώνει, ωστόσο, αλλαγή της αμερικανικής πολιτικής έναντι της ηλεκτρικής διασύνδεσης ή αποδοχή των τουρκικών θαλάσσιων διεκδικήσεων.

Σε διπλωματικό επίπεδο, η Ελλάδα απέρριψε την απόφαση της λιβυκής Βουλής, υποστηρίζοντας ότι δεν μεταβάλλει τον παράνομο, κατά την Αθήνα, χαρακτήρα του μνημονίου και ότι η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να δικαιολογούν τη συγκεκριμένη οριοθέτηση.

Αντίστοιχη θέση διατύπωσε και η Κυπριακή Δημοκρατία, η οποία απορρίπτει τη συμφωνία ως αντίθετη προς το διεθνές δίκαιο.

Η επικύρωση του μνημονίου δεν επιλύει τις υφιστάμενες νομικές διαφορές για τις θαλάσσιες ζώνες. Καταδεικνύει, ωστόσο, τη μεταβολή των πολιτικών συσχετισμών στη Λιβύη και ενισχύει τη σημασία της τουρκικής παρουσίας στην Ανατολική Μεσόγειο.

Το βασικό ερώτημα που ανακύπτει από τις πληροφορίες του Middle East Eye είναι κατά πόσο η προσέγγιση Άγκυρας – Βεγγάζης αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης προσπάθειας πολιτικής αναδιάταξης της Λιβύης, με την ανοχή ή τη συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών, και ποιες επιπτώσεις θα μπορούσε να έχει μια τέτοια εξέλιξη για τις περιφερειακές ισορροπίες.

Η αντίδραση της ΕΕ, της Ελλάδας και της Κύπρου

Την έντονη αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Ελλάδας και της Κύπρου προκάλεσε η απόφαση της λιβυκής Βουλής. Με κοινή δήλωσή τους, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν και ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα εξέφρασαν τη βαθιά δυσαρέσκειά τους, υπογραμμίζοντας ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο παραβιάζει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, αντίκειται στο Δίκαιο της Θάλασσας και παραμένει άκυρο και ανυπόστατο, επαναβεβαιώνοντας παράλληλα την ευρωπαϊκή αλληλεγγύη προς την Αθήνα και τη Λευκωσία.

Από την πλευρά του, το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών απέρριψε την απόφαση, τονίζοντας ότι η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που να δικαιολογούν τη συγκεκριμένη οριοθέτηση και ότι η Ελλάδα θα προβεί σε κάθε ενδεδειγμένη ενέργεια για την προάσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.

Αντίστοιχα, το κυπριακό Υπουργείο Εξωτερικών καταδίκασε την επικύρωση του μνημονίου, επισημαίνοντας ότι παραγνωρίζει τα δικαιώματα των νησιών σε θαλάσσιες ζώνες και δεν παράγει έννομα αποτελέσματα έναντι τρίτων κρατών. Στον απόηχο της απόφασης, οι υπουργοί Εξωτερικών Ελλάδας και Κύπρου, Γιώργος Γεραπετρίτης και Κωνσταντίνος Κόμπος, είχαν τηλεφωνική επικοινωνία, ενώ ο Έλληνας υπουργός συνομίλησε και με τον Αιγύπτιο ομόλογό του, Μπαντρ Αμπντελάτι.

Χαιρετίζει την απόφαση η Τουρκία – Στο προσκήνιο η «Γαλάζια Πατρίδα»

Την ικανοποίησή της για την απόφαση της λιβυκής Βουλής εξέφρασε η Άγκυρα, με το τουρκικό Υπουργείο Εξωτερικών να χαιρετίζει επισήμως την επικύρωση του μνημονίου, υποστηρίζοντας ότι η συμφωνία, η οποία βρίσκεται σε ισχύ από το 2019, διασφαλίζει τα αμοιβαία δικαιώματα και συμφέροντα των δύο χωρών, στη βάση του διεθνούς δικαίου και της αρχής της ευθυδικίας.

Παράλληλα, ο επικεφαλής Επικοινωνίας της τουρκικής Προεδρίας, Μπουρχανετίν Ντουράν, χαρακτήρισε την εξέλιξη σημαντικό βήμα για την ενίσχυση των διμερών σχέσεων, τονίζοντας ότι η Τουρκία θα συνεχίσει, υπό την ηγεσία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, να προασπίζεται τα συμφέροντά της στο πλαίσιο του δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Σύμφωνα με το τουρκικό πρακτορείο Anadolu, ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν είχε, επίσης, χωριστές τηλεφωνικές επικοινωνίες με τον πρωθυπουργό της κυβέρνησης της Τρίπολης, Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά, και τον Σαντάμ Χαφτάρ, τους οποίους ευχαρίστησε για την έγκριση του μνημονίου, επιβεβαιώνοντας την προσέγγιση της Άγκυρας με τα δύο αντίπαλα κέντρα εξουσίας της Λιβύης.