Σάλος στη Γαλλία για συνέδριο προς τιμήν ακροδεξιού ιστορικού – Πρωτοφανής σύγκρουση μεταξύ ακαδημιών

Σοβαρή αντιπαράθεση έχει ξεσπάσει στους κόλπους του Ινστιτούτου της Γαλλίας, ενός από τους σημαντικότερους πνευματικούς θεσμούς της χώρας, με αφορμή τη διοργάνωση συνεδρίου προς τιμήν ιστορικού που υπήρξε εξέχουσα προσωπικότητα της γαλλικής ακροδεξιάς κατά τον 20ό αιώνα.

Η διαμάχη έλαβε πρωτοφανείς διαστάσεις όταν η Ακαδημία Επιστημών επέκρινε δημόσια την Ακαδημία Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών για τη φιλοξενία εκδήλωσης αφιερωμένης στον Ζακ Μπενβίλ, ιστορικό, δημοσιογράφο και μέλος του μοναρχικού κινήματος Action française.

Σύμφωνα με τη γαλλική εφημερίδα Le Monde, είναι η πρώτη φορά στα 230 χρόνια λειτουργίας του Ινστιτούτου που μία από τις ακαδημίες του προχωρεί σε τόσο ανοιχτή καταγγελία εναντίον άλλης.

Η δημόσια αποδοκιμασία εκφράστηκε στις 20 Οκτωβρίου, κατά την επίσημη ετήσια συνεδρίαση του Ινστιτούτου, από τον νευροβιολόγο Αντουάν Τριγιέ, ισόβιο γραμματέα της Ακαδημίας Επιστημών.

Ο Τριγιέ υποστήριξε ότι η αυτονομία των ακαδημιών δεν τις απαλλάσσει από την ευθύνη να προστατεύουν τις κοινές αξίες και τη θεσμική τους ιστορία, εκφράζοντας την έντονη αντίθεση της Ακαδημίας του στη διοργάνωση του συνεδρίου.

Ποιος ήταν ο ιστορικός που προκάλεσε την αντιπαράθεση

Ο Ζακ Μπενβίλ (1879-1936) υπήρξε Γάλλος ιστορικός και δημοσιογράφος, ο οποίος συνδέθηκε στενά με τον Σαρλ Μωρράς, ιδεολογικό καθοδηγητή της Action française.

Το συγκεκριμένο κίνημα υποστήριζε την επιστροφή της μοναρχίας στη Γαλλία και συνδέθηκε με τον ακραίο εθνικισμό, τον αντισημιτισμό και την απόρριψη βασικών αρχών του κοινοβουλευτικού συστήματος.

Παρά τον αμφιλεγόμενο πολιτικό του προσανατολισμό, ο Μπενβίλ είχε αναγνωριστεί για το ιστορικό και συγγραφικό του έργο, ενώ το 1935 εξελέγη μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας.

Το συνέδριο πραγματοποιήθηκε στις 9 Οκτωβρίου στο Παρίσι, με αφορμή τη συμπλήρωση 90 χρόνων από τον θάνατό του, υπό την προεδρία του ιστορικού Ζωρζ-Ανρί Σουτού.

Στη διοργάνωση συμμετείχαν επίσης το Cercle de Flore και το περιοδικό Nouvelle Revue Universelle, οργανισμοί που συνδέονται με τον ιδεολογικό χώρο της Action française.

Σύμφωνα με τους διοργανωτές, η εκδήλωση αποσκοπούσε όχι μόνο στην αναγνώριση της ιστορικής και δημοσιογραφικής συνεισφοράς του Μπενβίλ, αλλά και στην ανάδειξη της σημασίας των ιδεών του για την ερμηνεία σύγχρονων πολιτικών και κοινωνικών εξελίξεων.

Ακριβώς αυτή η προσπάθεια σύνδεσης των ιδεών του με το παρόν αποτέλεσε βασικό σημείο της διαφωνίας.

«Δεν μπορεί να δικαιολογείται η κανονικοποίηση του ρατσισμού»

Στην παρέμβασή του, ο Αντουάν Τριγιέ χαρακτήρισε τον Μπενβίλ κεντρική μορφή της ακροδεξιάς που συνδεόταν με τον Μωρράς, επισημαίνοντας τον αντισημιτικό και ξενοφοβικό χαρακτήρα των πολιτικών αντιλήψεων που εκπροσωπούσε.

Η Ακαδημία Επιστημών ξεκαθάρισε ότι η αντίθεσή της δεν αφορά την ελευθερία της ιστορικής έρευνας ή τη δυνατότητα δημόσιου διαλόγου για αμφιλεγόμενες προσωπικότητες.

Τόνισε, ωστόσο, ότι η επίκληση της ελευθερίας της σκέψης δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για την εξοικείωση της κοινωνίας με ρατσιστικές και αντισημιτικές αντιλήψεις.

Η τοποθέτηση αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς το Ινστιτούτο της Γαλλίας, που ιδρύθηκε το 1795, συγκεντρώνει πέντε ιστορικές ακαδημίες, οι οποίες διαθέτουν θεσμική ανεξαρτησία, αλλά μοιράζονται κοινή επιστημονική και πνευματική παράδοση.

Αλλάζουν οι κανόνες μετά τον σάλο

Η ένταση που προκάλεσε το συνέδριο είχε ήδη οδηγήσει σε εσωτερικές παρεμβάσεις προτού εκδηλωθεί δημόσια η σύγκρουση.

Στις 19 Οκτωβρίου, το προεδρείο της Ακαδημίας Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών αποφάσισε να αναθεωρήσει τις διαδικασίες έγκρισης εκδηλώσεων που πραγματοποιούνται στους χώρους του Ινστιτούτου.

Με βάση τους νέους κανόνες, οι προτάσεις για τη διοργάνωση συνεδρίων θα εξετάζονται από το προεδρείο, ενώ σε περιπτώσεις αμφιβολιών θα μπορούν να παραπέμπονται στη γενική συνέλευση των μελών για λήψη απόφασης.

Μέχρι πρότινος, ένα μέλος της ακαδημίας μπορούσε να εξασφαλίσει χώρο για κάποια εκδήλωση, χωρίς να απαιτείται η προηγούμενη έγκριση του συνόλου των μελών.

Αυτό είχε ως αποτέλεσμα εκδηλώσεις να εμφανίζονται ως θεσμικά υποστηριζόμενες, ακόμη και όταν υπήρχαν σοβαρές διαφωνίες για το περιεχόμενο ή τους διοργανωτές τους.

Ο Ζαν-Νταβίντ Λεβίτ, ο οποίος προεδρεύει τόσο της Ακαδημίας Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών όσο και του Ινστιτούτου της Γαλλίας για το 2026, είχε ενημερωθεί εκ των προτέρων για τη δημόσια παρέμβαση.

Κατά την ομιλία του υπενθύμισε ότι οι ακαδημίες έχουν καθήκον να αντιστέκονται στον αντισημιτισμό και σε κάθε μορφή θρησκευτικού μίσους, ιδιαίτερα σε περιόδους αυξημένων κοινωνικών εντάσεων.

Είχαν προηγηθεί και άλλες αντιδράσεις

Η υπόθεση του Μπενβίλ δεν αποτελεί τη μοναδική πηγή διαφωνίας μεταξύ των δύο ακαδημιών.

Όπως αναφέρει η Le Monde, μέλη της Ακαδημίας Επιστημών είχαν εκφράσει έντονη δυσαρέσκεια και για προηγούμενες πρωτοβουλίες της Ακαδημίας Ηθικών και Πολιτικών Επιστημών.

Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται συνέδριο τον Νοέμβριο του 2024, στο οποίο προβλήθηκαν θέσεις αμφισβήτησης της κλιματικής αλλαγής, καθώς και ακρόαση του Αμερικανού δισεκατομμυριούχου Πίτερ Τιλ, γνωστού για τη στενή πολιτική του σχέση με τον Ντόναλντ Τραμπ, τον Ιανουάριο του 2026.

Οι δύο προηγούμενες εκδηλώσεις είχαν προκαλέσει αντιδράσεις, χωρίς ωστόσο να οδηγήσουν σε δημόσια σύγκρουση αντίστοιχης έκτασης.

Η νέα αντιπαράθεση επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ευρύτερο ζήτημα που αφορά τα όρια της ακαδημαϊκής ελευθερίας και την ευθύνη των επιστημονικών ιδρυμάτων για τις εκδηλώσεις που φιλοξενούν.

Παράλληλα, αναδεικνύει το ερώτημα κατά πόσον η παραχώρηση θεσμικού βήματος σε αμφιλεγόμενες ιστορικές και πολιτικές προσωπικότητες μπορεί να εκληφθεί ως αναγνώριση ή νομιμοποίηση των ιδεών τους.

Η αλλαγή των διαδικασιών έγκρισης συνεδρίων αποτελεί την πρώτη ουσιαστική συνέπεια της διαμάχης, η οποία έχει ήδη δημιουργήσει ένα πρωτοφανές προηγούμενο στην ιστορία του Ινστιτούτου της Γαλλίας.

Με πληροφορίες από Le Monde