*Δρ. Παναγιώτη Αγησιλάου
Τα τελευταία χρόνια χιλιάδες νοικοκυριά επένδυσαν σε φωτοβολταϊκά συστήματα, με στόχο τη μείωση του κόστους ηλεκτρισμού και τη στροφή προς καθαρότερες μορφές ενέργειας. Ωστόσο, όλο και πιο συχνά παρατηρείται ότι κατά διαστήματα κατά τη διάρκεια της ημέρας η παραγωγή των φωτοβολταϊκών τους διακόπτεται προσωρινά. Το φαινόμενο αυτό δημιουργεί εύλογες απορίες: γιατί περιορίζεται η παραγωγή πράσινης ενέργειας εφόσον υπάρχει διαθέσιμος ήλιος;
Η απάντηση σχετίζεται με μια βασική ιδιαιτερότητα της αγοράς ηλεκτρισμού. Σε αντίθεση με άλλα προϊόντα, η ηλεκτρική ενέργεια πρέπει να παράγεται και να καταναλώνεται ταυτόχρονα. Αν σε μια δεδομένη στιγμή παράγεται περισσότερη ενέργεια από όση καταναλώνεται, ή αντίστροφα, το σύστημα δύναται να καταστεί ασταθές, με κίνδυνο πρόκλησης σοβαρών τεχνικών προβλημάτων, διακοπών ρεύματος ή ακόμη και ζημιών σε ηλεκτρικές συσκευές. Η διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ προσφοράς και ζήτησης σε συνεχή χρόνο είναι κρίσιμη, καθώς σε περίπτωση σοβαρής κατάρρευσης του συστήματος (blackout), η πλήρης επαναφορά μπορεί να διαρκέσει αρκετές ώρες ή ακόμη και ημέρες, με σημαντικές τεχνικές δυσκολίες, λειτουργικές αβεβαιότητες και υψηλό οικονομικό κόστος.
Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο κατά την περίοδο της Άνοιξης. Την εν λόγω εποχή, παρατηρείται έντονη ηλιοφάνεια, αλλά σχετικά χαμηλή ζήτηση ηλεκτρισμού, αφού οι ανάγκες για κλιματισμό παραμένουν περιορισμένες και αρκετές ξενοδοχειακές μονάδες δεν λειτουργούν ακόμη σε πλήρη δυναμικότητα. Έτσι, χιλιάδες φωτοβολταϊκά συστήματα παράγουν ταυτόχρονα μεγάλες ποσότητες ενέργειας που το σύστημα δεν μπορεί πάντοτε να απορροφήσει. Αντίθετα, κατά τις βραδινές ώρες, όταν η παραγωγή από φωτοβολταϊκά μηδενίζεται, το σύστημα εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από συμβατικές μονάδες παραγωγής και, σε μικρότερο βαθμό, από αιολική ενέργεια όταν υπάρχουν κατάλληλες καιρικές συνθήκες.
Σε αυτό το πλαίσιο εφαρμόζονται οι λεγόμενες «περικοπές» (curtailments) στην παραγωγή μονάδων ή συστημάτων ΑΠΕ από τον Διαχειριστή Συστήματος Μεταφοράς, ο οποίος έχει τη νομική αρμοδιότητα διατήρησης της ευστάθειας του ηλεκτρικού συστήματος.
Η περικοπή αφορά τον προσωρινό περιορισμό της παραγωγής ενός φωτοβολταϊκού συστήματος από τους αρμόδιους Διαχειριστές των Συστημάτων Μεταφοράς και Διανομής, ώστε να διατηρείται η ασφαλής και σταθερή λειτουργία του ηλεκτρικού συστήματος. Επομένως, η ύπαρξη περικοπής δεν υποδηλώνει βλάβη στο σύστημα του καταναλωτή, αλλά καταδεικνύει ότι το ηλεκτρικό σύστημα δεν μπορεί εκείνη τη στιγμή να απορροφήσει όλη την παραγόμενη ενέργεια. Σε αρκετές περιπτώσεις, η δυνατότητα αυτή προβλέπεται ήδη στους όρους σύνδεσης των φωτοβολταϊκών με το δίκτυο διανομής ηλεκτρικής ενέργειας.
Το φαινόμενο των περικοπών είναι εντονότερο στην Κύπρο λόγω τριών βασικών παραγόντων.
Πρώτον, η Κύπρος παραμένει ουσιαστικά ένα μη διασυνδεδεμένο ηλεκτρικό σύστημα. Σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, όταν υπάρχει περίσσεια παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, μέρος της μπορεί να εξάγεται σε γειτονικά συστήματα άλλων κρατών μέσω ηλεκτρικών διασυνδέσεων. Στην Κύπρο αυτό δεν είναι σήμερα εφικτό λόγω ανυπαρξίας ηλεκτρικών διασυνδέσεων.
Δεύτερον, εξακολουθεί να είναι περιορισμένη η δυνατότητα αποθήκευσης ενέργειας μέσω μεγάλων συστημάτων μπαταριών, τα οποία θα μπορούσαν να αποθηκεύουν την πλεονάζουσα μεσημεριανή παραγωγή και να την επαναδιοχετεύουν στο σύστημα τις βραδινές ώρες. Για τον λόγο αυτό, έργα αποθήκευσης και ηλεκτρικών διασυνδέσεων στην Ανατολική Μεσόγειο αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για το μέλλον του ενεργειακού συστήματος της Κύπρου.
Τρίτον, εξακολουθεί να είναι περιορισμένη η εφαρμογή μηχανισμών δυναμικής τιμολόγησης ηλεκτρικής ενέργειας, δηλαδή διαφοροποίησης των τιμών ηλεκτρισμού ανάλογα με την ώρα κατανάλωσης και τις συνθήκες του συστήματος. Οι μηχανισμοί αυτοί θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν τη μετατόπιση μέρους της κατανάλωσης προς ώρες υψηλής παραγωγής από φωτοβολταϊκά, συμβάλλοντας έτσι στην άμβλυνση του προβλήματος ανισορροπίας μεταξύ παραγωγής και ζήτησης, καθώς και στον περιορισμό μέρους των αναγκαίων περικοπών.
Η τεχνική αναγκαιότητα ορισμένων περικοπών δεν συνεπάγεται ότι κάθε έκταση ή ένταση περικοπών μπορεί να θεωρείται εκ προοιμίου ορθή, αναλογική ή βέλτιστη από τεχνική και οικονομική άποψη. Οι υπερβολικά συντηρητικές αποφάσεις ασφαλείας συνεπάγονται οικονομικό κόστος, διότι περιορίζουν τη χρήση φθηνότερης πράσινης ενέργειας και ενδεχομένως αυξάνουν την ανάγκη λειτουργίας ακριβότερων συμβατικών μονάδων παραγωγής. Επιπλέον, όταν οι περικοπές υπερβαίνουν το απολύτως αναγκαίο επίπεδο, ενδέχεται να επηρεάζουν και τις συνθήκες ανταγωνισμού στην αγορά ηλεκτρισμού, ιδίως εάν οδηγούν σε δυσανάλογο περιορισμό της παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας προς όφελος συμβατικών μορφών παραγωγής. Για τον λόγο αυτό, είναι σημαντικό οι περικοπές να είναι τεχνικά τεκμηριωμένες, αναλογικές και περιορισμένες στο απολύτως αναγκαίο επίπεδο.
Η συζήτηση επομένως δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στο αν οι περικοπές είναι αναγκαίες ή όχι. Εξίσου σημαντικό είναι να δημιουργούνται τα σωστά κίνητρα για συνεχή βελτιστοποίηση των αποφάσεων για περικοπές, καλύτερη αξιοποίηση των διαθέσιμων τεχνολογιών και επενδύσεις σε αποθήκευση, έξυπνα δίκτυα, δυναμικά και καινοτόμα μοντέλα τιμολόγησης ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και σε ευέλικτες μονάδες συμβατικής παραγωγής.
Παράλληλα, είναι σημαντικό το κόστος τυχόν υπερβολικά συντηρητικών ή δυσανάλογων αποφάσεων περικοπών να μην μεταφέρεται αποκλειστικά στους παραγωγούς ή στους καταναλωτές. Για το λόγο αυτό, σε αρκετές αγορές εξετάζονται ή εφαρμόζονται μηχανισμοί όπως διαδικασίες διαφάνειας και ελέγχου των αποφάσεων περικοπών, τεχνικοοικονομικά κριτήρια αξιολόγησης, καθώς και συστήματα αποζημίωσης σε περιπτώσεις όπου οι περικοπές υπερβαίνουν το εύλογα αναγκαίο επίπεδο. Τέτοιου είδους μηχανισμοί μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία ορθότερων κινήτρων και στην επίτευξη καλύτερης ισορροπίας μεταξύ της ασφάλειας του συστήματος και της οικονομικής αποδοτικότητας.
Το ζητούμενο δεν είναι να ανακοπεί η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, αλλά να εκσυγχρονιστεί το ίδιο το ηλεκτρικό σύστημα ώστε να μπορεί να τις αξιοποιεί πιο αποτελεσματικά. Όσο το σύστημα αποκτά μεγαλύτερη ευελιξία, μέσω της εγκατάστασης μικρών και ευέλικτων συμβατικών μονάδων, της ανάπτυξης δυνατοτήτων αποθήκευσης, της εφαρμογής δυναμικών και καινοτόμων μοντέλων τιμολόγησης και της δημιουργίας καλύτερων ηλεκτρικών διασυνδέσεων, τόσο θα μειώνεται η ανάγκη για περικοπές και τόσο περισσότερο θα αξιοποιείται η πράσινη ενέργεια που παράγουν οι ίδιοι οι πολίτες.
Οι αρμόδιοι φορείς καλούνται να ακολουθήσουν, το ταχύτερο δυνατό, τα παραδείγματα άλλων μικρών και σχετικά απομονωμένων ηλεκτρικών συστημάτων με υψηλή διείσδυση ΑΠΕ, όπου έχουν ήδη εφαρμοστεί μέτρα για τον περιορισμό των περικοπών και την αποτελεσματικότερη αξιοποίηση της πράσινης ενέργειας, προς όφελος των καταναλωτών και της οικονομίας συνολικά.
*Διευθυντή | Trojan Economics
