Σε μια περίοδο έντονων κοινωνικών πιέσεων, αβεβαιότητας και ταχύτατων αλλαγών, η επικοινωνία των δημοσιονομικών και χρηματοοικονομικών πολιτικών προς το ευρύ κοινό καθίσταται ολοένα και πιο απαιτητική. Οι θεσμοί καλούνται να εξηγήσουν σύνθετες πραγματικότητες με σαφήνεια, ταχύτητα και πειστικότητα, σε ένα περιβάλλον στο οποίο η εμπιστοσύνη παραμένει εύθραυστη και ο δημόσιος διάλογος, συχνά απλοποιεί υπέρμετρα περίπλοκα ζητήματα.
Τα θέματα τα οποία διαχειρίζονται σήμερα τα Υπουργεία Οικονομικών, οι κεντρικές τράπεζες και οι ρυθμιστικές αρχές είναι πιο σύνθετα από ποτέ: δημόσιο χρέος, χρηματοπιστωτική σταθερότητα, ψηφιακά νομίσματα, κλιματικοί χρηματοοικονομικοί κίνδυνοι, τεχνολογικές ανατροπές. Πρόκειται για έννοιες που ακόμη και για τους ειδικούς δεν είναι απλές, πόσω μάλλον για το ευρύ κοινό. Κι όμως, οι πολίτες αναμένουν καθαρές απαντήσεις, συχνά συμπυκνωμένες σε έναν τίτλο ή σε ένα σύντομο βίντεο λίγων δευτερολέπτων.
Στην Κύπρο, η πρόκληση αυτή δεν είναι θεωρητική. Η κρίση του 2013 αποτέλεσε όχι μόνο οικονομικό αλλά και επικοινωνιακό σοκ. Όροι όπως «bail-in» και «συστημικός κίνδυνος» εισήλθαν αιφνιδίως στην καθημερινότητα των πολιτών. Οι αποφάσεις λαμβάνονταν σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όμως οι συνέπειες βιώνονταν σε κάθε νοικοκυριό. Για πολλούς, το πρόβλημα δεν ήταν μόνο τι συνέβη, αλλά και το γεγονός ότι δεν κατανοούσαν πλήρως γιατί συνέβαινε. Το αποτύπωμα εκείνης της περιόδου στην εμπιστοσύνη των πολιτών, παραμένει ισχυρό και υπενθυμίζει ότι η επικοινωνία δεν είναι συμπληρωματική της πολιτικής, είναι αναπόσπαστο μέρος της.
Σήμερα, η Κύπρος έχει σημειώσει ουσιαστική πρόοδο: ισχυρότερη δημοσιονομική θέση, ανθεκτικότερο χρηματοπιστωτικό τομέα, πιο διαφοροποιημένη οικονομία. Ωστόσο, η επικοινωνιακή πρόκληση έχει ενταθεί. Στην εποχή των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης και της άμεσης σχολιαστικής κουλτούρας, οι σύνθετες πολιτικές συρρικνώνονται σε συνθήματα, ενώ οι μακροπρόθεσμες μεταρρυθμίσεις ανταγωνίζονται συναισθηματικές και συχνά παραπλανητικές αφηγήσεις. Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι αν πρέπει να επικοινωνούμε διαφορετικά, αλλά πώς.
Ο οικονομικός αναλφαβητισμός -δηλαδή η αδυναμία κατανόησης βασικών οικονομικών μηχανισμών- δημιουργεί σοβαρούς κινδύνους τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Σε προσωπικό επίπεδο, πολίτες που δεν κατανοούν έννοιες όπως το επιτόκιο, ο ανατοκισμός ή ο πιστωτικός κίνδυνος, είναι πιο ευάλωτοι σε υπερχρέωση, κακές επενδυτικές αποφάσεις και οικονομική ανασφάλεια. Συχνά λαμβάνουν αποφάσεις με βάση το συναίσθημα ή την παραπληροφόρηση, χωρίς να αξιολογούν τις μακροπρόθεσμες συνέπειες.
Πρώτον, είναι αναγκαίο να αναγνωρίσουμε ότι η πολυπλοκότητα είναι αναπόφευκτη, η σύγχυση όμως όχι. Οι πολίτες δεν χρειάζεται να γίνουν οικονομολόγοι, χρειάζονται όμως σαφήνεια, ειλικρίνεια και σύνδεση της πολιτικής με την καθημερινότητά τους. Η υπερβολική χρήση τεχνικής ορολογίας, ακρωνυμίων και αφηρημένων δεικτών μπορεί να είναι ακριβής, αλλά δεν οικοδομεί κατανόηση. Όπου υπάρχει κενό κατανόησης, συχνά παρεμβάλλεται η καχυποψία.
Ιδιαίτερα σε μια μικρή και στενά συνδεδεμένη κοινωνία όπως η κυπριακή, οι αφηγήσεις διαδίδονται γρήγορα. Η σιωπή ή τα ασαφή μηνύματα εύκολα εκλαμβάνονται ως αποφυγή ή έλλειψη διαφάνειας.
Δεύτερον, η απλοποίηση δεν ταυτίζεται με την υπεραπλούστευση. Δεν σημαίνει απόκρυψη δύσκολων αληθειών ή παραγνώριση συμβιβασμών. Σημαίνει δομή του μηνύματος γύρω από όσα πραγματικά απασχολούν τους πολίτες. Όταν γίνεται λόγος για δημοσιονομική πειθαρχία, οι αριθμοί έχουν σημασία, όμως οι πολίτες ενδιαφέρονται πρωτίστως για τη σταθερότητα, τη δικαιοσύνη και την προοπτική: θα είναι ασφαλής η εργασία τους; θα μεταβληθεί η φορολογία; θα έχουν ευκαιρίες τα παιδιά τους; Η επικοινωνία οφείλει να ξεκινά από αυτά τα ερωτήματα.
Τρίτον, η συνέπεια και ο σωστός χρόνος είναι εξίσου σημαντικά με το περιεχόμενο. Η εμπιστοσύνη δεν οικοδομείται μόνο σε περιόδους κρίσης, αλλά κυρίως σε περιόδους σταθερότητας. Όταν οι Αρχές επικοινωνούν έγκαιρα και με συνοχή, για παράδειγμα σε περιόδους αναβαθμίσεων της πιστοληπτικής ικανότητας ή βελτίωσης των δημοσιονομικών δεικτών, ενισχύεται η αξιοπιστία τους. Αντίθετα, τα αποσπασματικά ή αντιφατικά μηνύματα εντείνουν την αβεβαιότητα, ακόμη και όταν τα δεδομένα είναι θετικά.
Τέταρτο, η οικονομική επικοινωνία έχει και συναισθηματική διάσταση. Οι αποφάσεις επηρεάζουν εισοδήματα, αποταμιεύσεις και την αίσθηση αξιοπρέπειας των πολιτών. Η αναγνώριση αυτής της διάστασης δεν αποδυναμώνει την αντικειμενικότητα, την ενισχύει. Η εξήγηση όχι μόνο του «τι» και του «πώς», αλλά και του «γιατί», είναι καθοριστική.
Η ψηφιακή εποχή απαιτεί προσαρμογή, όχι υποχώρηση. Οι θεσμοί δεν χρειάζεται να μετατραπούν σε «influencers». Οφείλουν όμως να αξιοποιούν τα εργαλεία της σύγχρονης επικοινωνίας: καθαρά οπτικά στοιχεία, απλή γλώσσα, επανάληψη βασικών μηνυμάτων και πολυεπίπεδη πληροφόρηση, ένα βασικό, κατανοητό μήνυμα για το ευρύ κοινό και πιο αναλυτική τεκμηρίωση για όσους επιθυμούν εμβάθυνση. Η παρουσία στον δημόσιο χώρο είναι κρίσιμη, διότι όταν απουσιάζουν οι αξιόπιστες φωνές, το κενό καλύπτεται από λιγότερο αξιόπιστες.
Τέλος, η αποτελεσματική επικοινωνία προϋποθέτει ακεραιότητα. Σε μια μικρή χώρα όπως η Κύπρος, η αξιοπιστία έχει και προσωπική διάσταση. Οι πολίτες θυμούνται ποιοι μίλησαν καθαρά σε δύσκολες στιγμές και ποιοι όχι. Η παραδοχή αβεβαιοτήτων, η εξήγηση περιορισμών και η αναγνώριση λαθών μπορούν να ενισχύσουν, και όχι να αποδυναμώσουν, την εμπιστοσύνη.
Σε μια εποχή κοινωνικής πίεσης, τεχνολογικών ανατροπών και έντονου πολιτικού θορύβου, ο ρόλος των δημοσιονομικών και χρηματοοικονομικών αρχών δεν περιορίζεται στη διαχείριση αριθμών. Επεκτείνεται στη διαχείριση της κατανόησης. Η επικοινωνία δεν αποτελεί πλέον δευτερεύουσα λειτουργία. Είναι θεμελιώδης ευθύνη.
Αν επιθυμούμε τη στήριξη των πολιτών σε ορθές πολιτικές, πρέπει πρώτα να διασφαλίσουμε ότι τις κατανοούν. Και αν επιδιώκουμε την εμπιστοσύνη τους, οφείλουμε να την κερδίσουμε, με υπομονή και συνέπεια.
