Με το πετρέλαιο να κινείται εκ νέου πάνω από τα 110 δολάρια το βαρέλι και τη γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή να διατηρεί την αβεβαιότητα, οι καταναλωτές καλούνται ξανά να προσαρμόσουν την καθημερινότητά τους σε ένα περιβάλλον αυξανόμενου κόστους. Οι διαταραχές στα Στενά του Ορμούζ εξακολουθούν να επηρεάζουν την προσφορά, ενώ αναλυτές εκτιμούν ότι ακόμη και με πλήρη επαναλειτουργία τους θα χρειαστούν μήνες για να αποκατασταθεί πλήρως η ομαλότητα στην αγορά. Για τα νοικοκυριά, αυτό μεταφράζεται σε ακριβότερες μετακινήσεις, υψηλότερους λογαριασμούς και μεγαλύτερη πίεση σε μια ήδη επιβαρυμένη αγοραστική δύναμη.
Η εύκολη λύση
Σε αυτό το σκηνικό, επανέρχεται το βασικό ερώτημα: ποια μέτρα μπορούν να στηρίξουν ουσιαστικά τους πολίτες; Στην Κύπρο, η πιο συνηθισμένη επιλογή είναι οι οριζόντιες μειώσεις φόρων στα καύσιμα και στον ηλεκτρισμό. Είναι και το μέτρο που τέθηκε σε ισχύ το περασμένο Σάββατο, με μείωση του φόρου κατανάλωσης κατά 8,33 σεντ το λίτρο στη βενζίνη και 6 σεντ στο πετρέλαιο κίνησης.
Πρόκειται για παρεμβάσεις που μειώνουν άμεσα την τιμή που βλέπει ο καταναλωτής και δίνουν γρήγορη ανακούφιση. Ωστόσο, όπως επισημαίνεται στην ανάλυση του Ινστιτούτου Κύπρου, υπό τον συντονισμό του Δρ. Θεόδωρου Ζαχαριάδη, «οποιοδήποτε μέτρο επιδοτεί άμεσα την τιμή της ενέργειας δεν βοηθά στην εξοικονόμηση καυσίμων». Με άλλα λόγια, περιορίζεται στη μείωση της τιμής, χωρίς να αντιμετωπίζει το βασικό πρόβλημα, που είναι η κατανάλωση και η εξάρτηση από τα εισαγόμενα καύσιμα.
Η «κρυφή» ανισότητα
Τα στοιχεία της έρευνας φωτίζουν και μια δεύτερη, λιγότερο ορατή διάσταση: το πώς κατανέμεται το ενεργειακό κόστος στην κοινωνία. Σύμφωνα με τα δεδομένα, το 2023 ένα μέσο κυπριακό νοικοκυριό δαπανούσε περίπου 3.651 ευρώ ετησίως για ενέργεια, ποσό που αντιστοιχεί στο 7,5% του εισοδήματός του.
Ο μέσος όρος, όμως, δεν αποτυπώνει τις μεγάλες αποκλίσεις. Το φτωχότερο 10% των νοικοκυριών δαπανούσε περίπου 1.609 ευρώ τον χρόνο, που αντιστοιχούσαν στο 12,8% του εισοδήματός του. Αντίθετα, το πλουσιότερο 10% δαπανούσε 6.074 ευρώ, αλλά η επιβάρυνση αυτή αντιστοιχούσε μόλις στο 4,3% του εισοδήματός του.
«Οι συνολικές δαπάνες για ενεργειακά αγαθά είναι αντίστροφα προοδευτικές (regressive)», όπως αναφέρει η έκθεση. Με απλά λόγια όσο χαμηλότερο είναι το εισόδημα, τόσο μεγαλύτερο μέρος του απαιτείται για βασικές ενεργειακές ανάγκες.
Ηλεκτρισμός
Η εικόνα αυτή γίνεται ακόμη πιο έντονη στον ηλεκτρισμό. Τα χαμηλότερα εισοδήματα δαπανούν, ως ποσοστό του εισοδήματός τους, πολλαπλάσια ποσά σε σχέση με τα υψηλότερα. Έτσι, κάθε αύξηση τιμών δεν επηρεάζει όλους το ίδιο, αλλά επιβαρύνει δυσανάλογα τους πιο ευάλωτους, παρόλο που τα οριζόντια μέτρα και σε αυτή την περίπτωση, συνεχίζουν να κυριαρχούν στην πολιτική διαχείριση της κρίσης. Ο λόγος είναι πρακτικός: εφαρμόζονται εύκολα, δεν απαιτούν σύνθετους μηχανισμούς και έχουν άμεσο αποτέλεσμα, παρόλο που πραγματική τους επίδραση είναι άνιση.
Σύμφωνα με την έρευνα, η μείωση του φόρου κατανάλωσης στα καύσιμα εξοικονομεί περίπου 40 έως 45 ευρώ τον χρόνο για το φτωχότερο 20% των νοικοκυριών, ενώ το όφελος για το πλουσιότερο 20% φτάνει έως και τα 140-175 ευρώ. Αντίστοιχα, η μείωση του ΦΠΑ στον ηλεκτρισμό αποδίδει περίπου 35-40 ευρώ στα χαμηλά εισοδήματα και έως 95 ευρώ στα υψηλότερα.
Παράλληλα, τα μέτρα αυτά αφαιρούν και τα κίνητρα για εξοικονόμηση. Σε μια οικονομία που εξαρτάται σχεδόν πλήρως από εισαγόμενα καύσιμα, αυτό έχει άμεσες συνέπειες τόσο στο κόστος όσο και στη βιωσιμότητα του ενεργειακού μοντέλου.
Τι θα ήταν πιο δίκαιο
Σε αντίθεση με τις οριζόντιες μειώσεις φόρων, που δίνουν άμεση αλλά άνιση ανακούφιση, η έρευνα δείχνει ότι πιο αποτελεσματικές θα ήταν παρεμβάσεις με στοχευμένο χαρακτήρα. Τα διαρθρωτικά μέτρα, όπως η ενίσχυση των ΑΠΕ, η αποθήκευση ενέργειας ή η ηλεκτροκίνηση, παραμένουν κρίσιμα, όμως δεν μπορούν να δώσουν άμεση λύση για τα περισσότερα νοικοκυριά.
Σε αυτό το πλαίσιο, ως πιο δίκαιη επιλογή προκρίνεται η άμεση εισοδηματική ενίσχυση. Όπως επισημαίνεται, «θα ήταν προτιμότερη λύση η άμεση εισοδηματική ενίσχυση», η οποία θα μπορούσε να διαμορφώνεται ανάλογα με το εισόδημα, τα εξαρτώμενα μέλη και άλλα κοινωνικά κριτήρια, καλύπτοντας μέρος της αύξησης του ενεργειακού κόστους.
Η βασική διαφορά είναι ότι ένα τέτοιο μέτρο δεν επιδοτεί την κατανάλωση, αλλά στηρίζει απευθείας το εισόδημα. Έτσι, κάθε νοικοκυριό έχει τη δυνατότητα να διαχειριστεί την ενίσχυση ανάλογα με τις ανάγκες του: κάποιοι μπορεί να συνεχίσουν την ίδια κατανάλωση, ενώ άλλοι να περιορίσουν τη χρήση ενέργειας και να κατευθύνουν τα χρήματα σε άλλες βασικές δαπάνες.
Ωστόσο, η εφαρμογή του δεν είναι απλή. Προϋποθέτει ότι το κράτος διαθέτει πλήρη και αξιόπιστη εικόνα για τα εισοδήματα και τη σύνθεση όλων των νοικοκυριών - ακόμη και όσων δεν έχουν φορολογητέο εισόδημα. Στην πράξη, αυτό σημαίνει διασύνδεση δεδομένων από διαφορετικές υπηρεσίες, όπως η φορολογία και οι κοινωνικές ασφαλίσεις, κάτι που απαιτεί χρόνο και προετοιμασία.
Για τον λόγο αυτό, άλλες χώρες έχουν κινηθεί και σε εναλλακτικές λύσεις. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, εφαρμόστηκε ένα σύστημα «οροφής» στην τιμή του ηλεκτρισμού: το 80% της κατανάλωσης των νοικοκυριών καλύπτεται με χαμηλότερη τιμή, ενώ η επιπλέον κατανάλωση τιμολογείται κανονικά. Με αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζεται ένα βασικό επίπεδο προστασίας, χωρίς να χάνεται το κίνητρο εξοικονόμησης.
Ένα τέτοιο μοντέλο θεωρείται πιο ισορροπημένο, καθώς συνδυάζει στήριξη και περιορισμό της σπατάλης. Θα μπορούσε, όπως σημειώνεται, να εφαρμοστεί και στην Κύπρο για τον ηλεκτρισμό, αν και η επέκτασή του στα καύσιμα μεταφορών και θέρμανσης παραμένει πιο δύσκολη στην πράξη.
