Με τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης να προχωρούν άνισα και τα βασικά ζητήματα να παραμένουν άλυτα, οι δύο ηγέτες αντιμετωπίζουν ένα γνωστό δίλημμα: να οικοδομήσουν σιγά-σιγά την εμπιστοσύνη ή να διακινδυνεύσουν να οδηγηθούν σε αδιέξοδο πιέζοντας για μια πρόωρη έναρξη των συνομιλιών επί της ουσίας του Κυπριακού. Οι δύο ηγέτες συμμετέχουν σε μια «άτυπη» διαδικασία διαλόγου με δύο στόχους: να συμφωνήσουν και να εφαρμόσουν μια σειρά πρωτοβουλιών οικοδόμησης εμπιστοσύνης και να βρουν έναν τρόπο να επιστρέψουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων για μια ειρηνευτική συμφωνία. Όσον αφορά το δεύτερο, οι πλευρές βρίσκονται ακόμη στα αρχικά στάδια, διερευνώντας η μία την άλλη ως προς τη θέση τους και το πόσο μακριά είναι διατεθειμένες να προχωρήσουν για να διαβεβαιώσουν την άλλη πλευρά για τις προθέσεις τους.
Η ουσία
Ο Πρόεδρος Νίκος Χριστοδουλίδης έχει δηλώσει ότι είναι έτοιμος να επιστρέψει στις συνομιλίες για μια ομοσπονδία χωρίς προϋποθέσεις, νοουμένου φυσικά ότι το πλαίσιο θα βασίζεται στις αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ και στους νόμους, τις αξίες και τις αρχές της ΕΕ.
Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης, Τουφάν Έρχιουρμαν, θέλει να διευκρινιστεί η πολιτική ισότητα πριν ξεκινήσει τις συνομιλίες για μια συνολική λύση. Θέλει να γνωρίζει εκ των προτέρων ποια είναι η θέση των Ελληνοκυπρίων σχετικά με την εκ περιτροπής Προεδρία και την αποτελεσματική συμμετοχή. Θέλει επίσης ένα σαφές χρονοδιάγραμμα για τις συνομιλίες και την αποδοχή των προηγούμενων συγκλίσεων, καθώς και διαβεβαιώσεις ότι οι Τουρκοκύπριοι δεν θα επιστρέψουν στο status quo σε περίπτωση αποτυχίας των συνομιλιών.
Οι προτάσεις του υποβλήθηκαν πριν από την εκλογή του και παραμένουν στο τραπέζι. Αποτελούν μια προσπάθεια να αρθούν ορισμένα πιθανά εμπόδια στην πορεία προς τη λύση, μια διακιμασία των προθέσεων της ε/κ πλευράς και σε μεγάλο βαθμό μια δοκιμασία ειλικρίνειας που ο Έρχιουρμαν μπορεί να χρησιμοποιήσει για να απομακρύνει την Άγκυρα από μια λύση δύο κρατών.
Η ισορροπία
Οι δύο πλευρές πρέπει να προχωρήσουν με προσοχή σε αυτή την προσπάθεια. Η μακρά ιστορία της ειρηνευτικής διαδικασίας χαρακτηρίζεται από μια νοοτροπία μηδενικού αθροίσματος. Εάν η μία πλευρά δώσει την εντύπωση ότι θέτει προϋποθέσεις για την επανέναρξη των συνομιλιών, αυτό προκαλεί, όπως είναι αναμενόμενο, μια παρόμοια προσπάθεια από την άλλη πλευρά. Τα ουσιαστικά ζητήματα πρέπει να διευκρινιστούν αλλά με τρόπο που να αφήνει και τις δύο πλευρές να προχωρήσουν με σιγουριά, αντί να τις εκθέτει. Μένει να δούμε αν οι δύο ηγέτες μπορούν να βρουν τη λεπτή ισορροπία των αμοιβαίων διαβεβαιώσεων που θα ξεκλειδώσει τις μακροχρόνιες ειρηνευτικές συνομιλίες.
Σύμφωνα με τον ερευνητή του PRIO Cyprus Centre, Mete Hatay, οι προσπάθειες των ηγετών διεξάγονται επίσης υπό τη σκιά νέων γεωπολιτικών παιχνιδιών στην περιοχή, τα οποία αυξάνουν τις εντάσεις και κάνουν την Άγκυρα όλο και πιο καχύποπτη. Οι συμφωνίες στον τομέα της ενέργειας, σε συνδυασμό με τις αυξανόμενες στρατιωτικές σχέσεις της Κύπρου και της Ελλάδας με το Ισραήλ, κάνουν την Τουρκία ανήσυχη, είπε, σημειώνοντας ότι αν παρακολουθεί κανείς τα τουρκικά μέσα ενημέρωσης έχει την εντύπωση ότι ξεκινά Γ΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Σε αυτό το περιβάλλον, ο Έρχιουρμαν έχει λιγότερο περιθώριο ελιγμών, υποστήριξε ο Hatay.
Τα ΜΟΕ
Παράλληλα, οι δύο ηγέτες εργάζονται για την υιοθέτηση μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης (ΜΟΕ). Η διεθνής κοινότητα, έχοντας πλήρη επίγνωση της διάχυτης δυσπιστίας που επικρατεί στο νησί, έχει επιδιώξει να διατηρήσει τον διάλογο, ως τρόπο να κρατήσει ζωντανή την ελπίδα και, αν είναι δυνατόν, να οικοδομήσει σταδιακά εμπιστοσύνη. Στις δύο άτυπες συνομιλίες -τις συναντήσεις «5+1»- που πραγματοποιήθηκαν πέρσι στη Γενεύη τον Μάρτιο και στη Νέα Υόρκη τον Ιούλιο, ο Χριστοδουλίδης και ο τότε ηγέτης των Τουρκοκυπρίων, Ερσίν Τατάρ, συζήτησαν με τους υπουργούς Εξωτερικών των εγγυητριών δυνάμεων μια σειρά σχετικά χαμηλού επιπέδου ΜΟΕ. Μετά την εκλογή Έρχιουρμαν τόσο ο ίδιος όσο και ο Χριστοδουλίδης υπέβαλαν μονομερώς πρόσθετες πρωτοβουλίες για την οικοδόμηση εμπιστοσύνης.
Η επόμενη 5+1
Όσον αφορά την προοπτική μιας νέας συνάντησης 5+1, παρ' όλο που η προσωπική απεσταλμένη του ΟΗΕ Μαρία Άνχελα Ολγκίν είχε την πρόθεση να συγκαλέσει μια ευρύτερη συνάντηση μέχρι το τέλος του 2025, η νέα χρονιά έχει ήδη ξεκινήσει και δεν υπάρχει σαφές χρονοδιάγραμμα για την επόμενη.
Ο Έρχιουρμαν υποστηρίζει ότι οι δύο πλευρές πρέπει να ολοκληρώσουν περισσότερες εργασίες στη Λευκωσία πριν συναντηθούν ξανά με τις εγγυήτριες δυνάμεις. Αυτή την άποψη επανέλαβε η Ολγκίν μετά τη συνάντηση με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, στην Άγκυρα τον περασμένο μήνα, σε συνέντευξή της στο πρακτορείο ειδήσεων ANKA, λέγοντας ότι απαιτούνται περαιτέρω μέτρα «για την εδραίωση της αρχικής δυναμικής και την καλλιέργεια πραγματικής εμπιστοσύνης» πριν ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ μπορέσει να συγκαλέσει μια νέα 5+1.
Δεν είναι ακόμη σαφές τι θα χρειαστεί για να ανοίξει η πόρτα για μια νέα συνάντηση. Πρέπει οι δύο πλευρές να συμφωνήσουν σχετικά με τα ΜΟΕ που εκκρεμούν, να βρουν νέα, πιο δημιουργικά, να σημειώσουν πρόοδο σε ουσιαστικά ζητήματα ή όλα τα παραπάνω; Σύμφωνα με πηγές του «Π», η Ολγκίν θα συναντηθεί αυτόν τον μήνα στο Αμμάν με διάφορους opinion leaders, οι οποίοι ενδέχεται να προτείνουν πιο δημιουργικές ιδέες που θα βοηθήσουν στην προσέγγιση των δύο πλευρών.
Οι λεπτομέρειες
Σχετικά με τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης ο «Π» μίλησε με άτομα που γνωρίζουν το θέμα για να μάθει πόσο έχουν προχωρήσει οι ηγέτες από την εκλογή του Έρχιουρμαν. Παρακάτω παρουσιάζεται η πορεία εφαρμογής των μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης που τέθηκαν στις συναντήσεις της Γενεύης και της Νέας Υόρκης.
Μάρτιος 2025 (Γενεύη)
• Νέα Τεχνική Επιτροπή για τη Νεολαία – Ολοκληρώθηκε
• Πρωτοβουλίες για το περιβάλλον και την κλιματική αλλαγή – Ολοκληρώθηκε
• Αποκατάσταση νεκροταφείων – Σε εξέλιξη
• Καθαρισμός ύποπτων επικίνδυνων περιοχών από παγίδες, νάρκες και άλλα εκρηκτικά – Σε εκκρεμότητα
• Άνοιγμα τεσσάρων σημείων διέλευσης (Μια Μηλιά, Αθηένου-Πυρόι-Αγλαντζιά, Λουρουτζίνα-Λύμπια, Κόκκινα) – Σε εκκρεμότητα
• Πάρκα ηλιακής ενέργειας στη ζώνη ασφαλείας – Σε εκκρεμότητα
Ιούλιος 2025 (Νέα Υόρκη)
• Συμβουλευτικό όργανο για τη συμμετοχή της κοινωνίας των πολιτών – Σε εκκρεμότητα
• Ανταλλαγή πολιτιστικών αντικειμένων – Σε εκκρεμότητα
• Βελτίωση της παρακολούθησης της ποιότητας του αέρα – Υπό συζήτηση στο πλαίσιο της Τεχνικής Επιτροπής για το Περιβάλλον
• Αντιμετώπιση της ρύπανσης από μικροπλαστικά – Υπό συζήτηση στο πλαίσιο της Τεχνικής Επιτροπής για το Περιβάλλον
Όσον αφορά τα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης που δεν έχουν ακόμη συμφωνηθεί, κυβερνητική πηγή ανέφερε ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά έχει υποβάλει κατάλογο με τις περιοχές που θεωρούνται επικίνδυνες για εκκαθάριση και τώρα περιμένει την τουρκοκυπριακή πλευρά να πράξει το ίδιο, προτού ο ΟΗΕ μπορέσει να ξεκινήσει τη διαδικασία αποναρκοθέτησης.
Η ίδια πηγή ανέφερε ότι οι πλευρές δεν έχουν ακόμη συμφωνήσει σχετικά με τα πολιτιστικά αντικείμενα που θα ανταλλάξουν.
Όσον αφορά το συμβουλευτικό όργανο της κοινωνίας των πολιτών δεν έχουν ακόμη ξεκινήσει οι συζητήσεις για το πώς θα διαμορφωθεί, αν και η ιδέα είναι να δημιουργηθεί ένα άτυπο και χωρίς αποκλεισμούς όργανο, με υψηλή αντιπροσωπεία όσον αφορά την ηλικία, το φύλο, το επάγγελμα, την καταγωγή και άλλα κριτήρια. Θα πρόκειται για μια πρωτοβουλία Track2 που θα ασχολείται κυρίως με θέματα που αφορούν την κοινωνία, τους επαγγελματικούς φορείς, την Εκπαίδευση, την υγεία, την οικονομία κ.λπ. Θα αποτελείται από πολίτες με ατομική ιδιότητα και όχι από εκπροσώπους άλλων οργανώσεων. Θα συζητούν θέματα που τους απασχολούν και θα παρουσιάζουν τις διαβουλεύσεις τους στους ηγέτες.
Τα σημεία διέλευσης
Το πιο σημαντικό ΜΟΕ είναι η προσπάθεια για το άνοιγμα νέων σημείων διέλευσης. Σύμφωνα με κυβερνητική πηγή, οι δύο πλευρές δεν έχουν πλησιάσει ουσιαστικά σε αυτό το θέμα. Οι δύο εκπρόσωποι έχουν ολοκληρώσει όλες τις απαραίτητες προπαρασκευαστικές εργασίες και τώρα είναι θέμα πολιτικής απόφασης των ηγετών.
Σύμφωνα με την εκτίμηση του ερευνητή του PRIO, Mete Hatay, για το σημείο διέλευσης Αθηένου-Πυροΐου- Αγλαντζιά, οι Ελληνοκύπριοι ζητούν έναν δρόμο 10 χλμ. που θα διέρχεται από τη ζώνη ασφαλείας, κάτι που προφανώς η ΟΥΝΦΙΚΥΠ δεν θεωρεί πρακτικό. Ο Έρχιουρμαν πρότεινε ένα συντομότερο πέρασμα. Όσον αφορά το σημείο ελέγχου Μιας Μηλιάς πιστεύεται ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά δεν είναι υπέρ και, ως εκ τούτου, αναμένεται να προτείνει μια εναλλακτική λύση για την ανακούφιση της κυκλοφοριακής συμφόρησης στον Άγιο Δομέτιο, δήλωσε ο Hatay.
Ένα άλλο ΜΟΕ που θα μπορούσε να συμβάλει στην επίτευξη προόδου είναι το χρηματοδοτούμενο από την ΕΕ πάρκο ηλιακής ενέργειας στην ουδέτερη ζώνη, το οποίο θα τροφοδοτεί με πράσινη ενέργεια και τις δύο κοινότητες. Σύμφωνα με κυβερνητική πηγή, εξακολουθούν να υπάρχουν διαφορές μεταξύ των δύο πλευρών όσον αφορά την τοποθεσία και τον αριθμό των συνδέσεων με το δίκτυο, δηλαδή αν η ενέργεια θα μεταφέρεται ξεχωριστά και στα δύο ηλεκτρικά δίκτυα ή θα περνάει από το ένα και στη συνέχεια θα αποστέλλεται στο άλλο.
Σύμφωνα με τον Hatay, η μελέτη σκοπιμότητας της ΕΕ πρότεινε τέσσερις πιθανές τοποθεσίες για τα πάρκα ηλιακής ενέργειας. Ο Έρχιουρμαν συμφώνησε σε τρεις τοποθεσίες από τις οποίες η τουρκοκυπριακή «αρχή» ηλεκτρικής ενέργειας θα μπορούσε να έχει άμεση σύνδεση με το πάρκο αλλά απέρριψε την τέταρτη, όπου αυτό δεν ήταν δυνατόν. Παραμένει να δούμε αν ο Χριστοδουλίδης θα υιοθετήσει μια προσέγγιση «όλα ή τίποτα» σε αυτό το θέμα.
Το μόνο ΜΟΕ που δεν ανέφερε κανένας από τους δύο ηγέτες είναι η επιστροφή στο πρόγραμμα «Imagine Education», το οποίο έφερε κοντά χιλιάδες μαθητές και μαθήτριες και από τις δύο κοινότητες μέχρι που σταμάτησε από τον Τατάρ το 2022. Ακόμα και αν η ελληνοκυπριακή πλευρά ζητούσε την επιστροφή του είναι απίθανο ο Έρχιουρμαν να μπορούσε να πείσει την κυβερνώσα τουρκοκυπριακή συμμαχία υπό την ηγεσία του Κόμματος Εθνικής Ενότητας (UBP), που ελέγχει το χαρτοφυλάκιο της Εκπαίδευσης, να το εφαρμόσει.
