Τρία παραδείγματα κινήσεων και δηλώσεων του Προέδρου της Δημοκρατίας τα τελευταία εικοσιτετράωρα δημιουργούν ένα ενδιαφέρον σκεπτικό για τις προθέσεις του σημερινού Προέδρου αναφορικά με το Κυπριακό και τη δυναμική που αναζητούν τα Ηνωμένα Έθνη για να σώσουν την ύστατη διαπραγμάτευση. Τοποθετήσεις και ενέργειες οι οποίες δεν μπορούν να ιδωθούν αποσπασματικά, αλλά εντάσσονται σε μια ευρύτερη πολιτική στάση, η οποία, αντί να καλλιεργεί κλίμα εμπιστοσύνης, μοιάζει να επενδύει σε ένα διαρκές «παιχνίδι ευθυνών». Ένα παιχνίδι στο οποίο ο Πρόεδρος θεωρεί ότι μεταφέρει το βάρος στην άλλη πλευρά, αλλά στην πράξη αναδεικνύει κάτι που δύσκολα κρύβεται. Έχει να κάνει με την ευρύτερη εκστρατεία του ίδιου, συνεργατών και ορισμένων απευθείας συνομιλητών εκ των ΜΜΕ, να δημιουργήσουν την εικόνα, στην ελληνοκυπριακή κοινή γνώμη, της πλήρους απαξίωσης του σημερινού Τουρκοκύπριου ηγέτη. Είναι σαφές ότι ο Νίκος Χριστοδουλίδης είτε φοβάται, είτε δεν επιθυμεί να διαφαίνεται οτιδήποτε θετικό από πλευράς του Τουρκοκύπριου ηγέτη Τουφάν Έρχιουρμαν.
Η διαδικασία αποδόμησης του Έρχιουρμαν ξεκίνησε σχεδόν αμέσως μετά την πρώτη αποτυχημένη συνάντηση υπό την Ολγκίν. Η προεδρική προπαγάνδα και οι μηχανισμοί, εν πλήρει δράσει, επιχειρούν να μεταφέρουν την εικόνα ενός Τουρκοκύπριου ηγέτη ο οποίος άγεται και φέρεται από την Άγκυρα, σε συνθήκες παρουσίας του κατοχικού στρατού στην Κύπρο. Αρνούνται να εξετάσουν τις συνθήκες και τις συγκυρίες που υφίστανται τη δεδομένη στιγμή στο ευρύτερο πολιτικό περιβάλλον και, ως «γνήσιοι αγωνιστές» κατά της κατοχής, δημιούργησαν ήδη το δικό τους περιβάλλον, το οποίο σταδιακά δηλητηριάζει κάθε θετικό βήμα που γίνεται ένθεν και ένθεν του οδοφράγματος. Ο Πρόεδρος και οι συν αυτώ, τα βάζουν με τον Έρχιουρμαν, ο οποίος «ενέδωσε στις προσεγγίσεις του Ερντογάν», έστω και αν τον εξέλεξε ένα τεράστιο ποσοστό της τάξης του 63% στην ηγεσία της κοινότητάς του. Μπορεί, βεβαίως, να αντιστραφεί το σκεπτικό και να διερωτηθεί κάποιος πώς ξαφνικά ο Πρόεδρος βρήκε στο πρόσωπο των αποδεδειγμένων διχοτομιστών και των ακραίων εθνικιστών, δίαυλο επικοινωνίας;
Ας πάρουμε, λοιπόν, τρεις περιπτώσεις και γεγονότα τα οποία αναδεικνύουν την έλλειψη ενσυναίσθησης του Νίκου Χριστοδουλίδη, ο οποίος, βεβαίως, δεν κρύβει την αμηχανία του και τη σπουδή να αντιστρέψει τη λογική των γεγονότων.
Η σπουδή για το σχολείο
Πρώτο παράδειγμα αποτελεί η αιφνίδια δημόσια δήλωσή του, την ημέρα της συνάντησής του με τον κ. Έρχιουρμαν, την Τετάρτη το πρωί, ότι θα θέσει το ζήτημα των εγκλωβισμένων Ελληνοκύπριων μαθητών στο Ριζοκάρπασο και των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν. Το θέμα είναι ασφαλώς σοβαρό και διαχρονικό και αγγίζει τη σκληρή στάση του κατοχικού στρατού, αλλά και της εθνικιστικής λεγόμενης «κυβέρνησης» στα κατεχόμενα. Ωστόσο, ο Πρόεδρος γνώριζε πως ο Τουρκοκύπριος ηγέτης είχε ήδη προγραμματίσει να μεταβεί αυτοπροσώπως στην περιοχή, προκειμένου να ακούσει τα προβλήματα του σχολείου και της κοινότητας, κάτι που έγινε την Πέμπτη. Η χρονική σύμπτωση δεν ήταν τυχαία. Η δημόσια προαναγγελία εκ μέρους του Προέδρου έμοιαζε περισσότερο με προσπάθεια να προλάβει, ή να υποβαθμίσει, την εικόνα μιας θετικής πρωτοβουλίας από την άλλη πλευρά. Αντί να ενισχυθεί η δυναμική μιας πιθανής βελτίωσης της κατάστασης των μαθητών, επιλέχθηκε η επικοινωνιακή, προληπτική κίνηση.
Εμβόλια και συζήτηση
Το δεύτερο περιστατικό αφορά το ζήτημα του αφθώδους πυρετού, που επηρεάζει κτηνοτροφικές μονάδες και στις δύο κοινότητες. Ο κ. Χριστοδουλίδης δήλωσε ότι το θέμα δεν συζητήθηκε στη συνάντησή του με τον κ. Έρχιουρμαν. Ωστόσο, ο Τουρκοκύπριος ηγέτης αποκάλυψε ότι η τ/κ πλευρά είναι έτοιμη να επιστρέψει μερικές χιλιάδες εμβόλια στην ελληνοκυπριακή πλευρά, τα οποία είχαν δοθεί προηγουμένως για την αντιμετώπιση της νόσου στα κατεχόμενα. Τίθεται ή όχι σοβαρό πολιτικό ζήτημα αξιοπιστίας; Διότι η εικόνα που σχηματίζεται είναι ότι ο Πρόεδρος απέφυγε να αναγνωρίσει δημόσια μια πράξη συνεργασίας, ώστε να μην αποδοθούν εύσημα στον συνομιλητή του.
Σε πολιτικό επίπεδο, αυτό είναι προβληματικό. Σε ζητήματα που άπτονται πλήρως ανθρωπιστικού χαρακτήρα, η διακοινοτική συνεργασία δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως επικοινωνιακή απειλή. Αντιθέτως, θα έπρεπε να προβάλλεται ως παράδειγμα ότι, ακόμη και εν μέσω της διαίρεσης και της κατοχής, υπάρχουν πεδία πρακτικής σύγκλισης. Η αποσιώπηση ή η υποβάθμιση τέτοιων κινήσεων, ενισχύει την εντύπωση ότι η θετική κινητικότητα της άλλης πλευράς θεωρείται πολιτικά ανεπιθύμητη.
«Τα δικά τους και δικά μας» οδοφράγματα
Το τρίτο, το πλέον κραυγαλέο, είναι η δήλωση του Προέδρου ότι δεν πρέπει να ανοίγουν οδοφράγματα που να εξυπηρετούν μόνο τη μία πλευρά. Η θέση αυτή, που παρουσιάζεται ως επιδίωξη ισορροπίας, στην ουσία εισάγει τη λογική της ανταλλαγής σε ένα πεδίο χαμηλής πολιτικής. Εξ αρχής της διάνοιξης οδοφραγμάτων έχει επισημανθεί ότι αυτά δεν ρυθμίζουν ζητήματα κυριαρχίας ούτε καθορίζουν την τελική μορφή λύσης. Είναι πρακτικοί δίαυλοι επικοινωνίας. Η λειτουργία τους είναι αμφίδρομη από τη φύση της. Ακόμη και αν ένα σημείο διευκολύνει γεωγραφικά περισσότερο τη μία κοινότητα, η πρόσβαση δεν είναι αποκλειστική.
Όταν, λοιπόν, ο Πρόεδρος υποστηρίζει ότι μια δίοδος «εξυπηρετεί μόνο τη μία πλευρά», δημιουργείται η αίσθηση είτε ότι δεν αναγνωρίζει την αμφίδρομη φύση της διέλευσης είτε ότι επιλέγει συνειδητά μια ρητορική που απευθύνεται σε εσωτερικά, πιο σκληρά ακροατήρια και στους προνομιακούς του συνομιλητές, που τη δεδομένη στιγμή είναι η ακροδεξιά, την οποία επιδιώκει να μεταμορφώσει σε βασικό του στήριγμα για επανεκλογή στην Προεδρία της Δημοκρατίας το ’28. Σε κάθε περίπτωση, στη συζήτηση για τη διάνοιξη οδοφραγμάτων μετατρέπεται ένα μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης, σε διαπραγματευτικό χαρτί.
Τον ξεβόλεψε
Εδώ βρίσκεται και το πολιτικό συμπέρασμα που διατρέχει το σύνολο των πιο πάνω περιστατικών. Η στάση του Προέδρου δεν περιορίζεται σε επιμέρους διαφωνίες. Διαμορφώνει μια συνολική εικόνα, την οποία έχει σχεδιάσει και επιμελώς υλοποιεί, πως η ανάδειξη θετικών κινήσεων από την τουρκοκυπριακή πλευρά θεωρείται πολιτικά επικίνδυνη. Είτε από φόβο απώλειας ελέγχου της ατζέντας είτε από επιθυμία να μην εμφανιστεί ο συνομιλητής ως φορέας θετικότητας είτε επειδή η νέα τ/κ ηγεσία ξεβόλεψε τη ραστώνη που υπήρχε επί Τατάρ, ό,τι και αν συμβαίνει, η πρακτική αυτή οδηγεί σε συρρίκνωση του χώρου συνεργασίας και εδραιώνει τη διαίρεση.
Η προσέγγιση αυτή για τη στάση του Προέδρου Χριστοδουλίδη δεν αφορά το δικαίωμά του να διαφωνεί ή να θέτει όρους. Αφορά τη στρατηγική επιλογή να αντιμετωπίζονται ακόμη και τα μικρά, πρακτικά βήματα ως μέρος ενός ανταγωνιστικού αφηγήματος, προς δικό του και μόνο όφελος. Αν κάθε θετική ένδειξη από την άλλη πλευρά αποδομείται ή αποσιωπάται, τότε υπονομεύεται η ίδια η λογική της σταδιακής οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Η παρέμβαση Ολγκίν
Τα Ηνωμένα Έθνη επενδύουν σε μικρές συγκλίσεις για να διατηρούν ζωντανή τη διαδικασία. Η Μαρία Άνχελα Ολγκίν, ακόμη μια φορά, με άρθρο της στα εγχώρια ΜΜΕ, επιμένει ότι η «αλλαγή του status quo προς όφελος όλων, απαιτεί από τους ηγέτες των Τουρκοκυπρίων και των Ελληνοκυπρίων να οικοδομήσουν ένα διαφορετικό μοντέλο αλληλεπίδρασης και να λάβουν τις αναγκαίες αποφάσεις που θα επιδείξουν γνήσιο ενδιαφέρον για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων».
Όταν, ωστόσο, η δημόσια εικόνα μιας ηγεσίας χαρακτηρίζεται όχι απλώς ως επιφυλακτική, αλλά ως εχθρική, ακόμη και απέναντι σε πρακτικές συνεργασίες, η δυστοκία εντείνεται.
Σε μια διαιρεμένη χώρα, η ηγεσία κρίνεται όχι μόνο από το πώς υπερασπίζεται θέσεις, αλλά και από το πώς διαχειρίζεται τις ευκαιρίες. Αν η πολιτική πρακτική οδηγεί στην αποφυγή κάθε εικόνας που θα μπορούσε να πιστωθεί θετικά στον συνομιλητή, τότε η διαίρεση παγιώνεται και στο επίπεδο της αφήγησης. Και όταν η αφήγηση γίνεται πεδίο άρνησης της θετικότητας, η προοπτική επαναπροσέγγισης απομακρύνεται ακόμη περισσότερο. Και η ακινησία, σε μια χώρα που παραμένει διαιρεμένη, μπορεί να θεωρηθεί και ως πράξη προδοσίας και υπόσκαψη του μέλλοντος αυτής της λιλιπούτειας πατρίδας.
