Γράφει: Κυριάκος Α. Κενεβέζος
Κάθε Πρωτομαγιά δεν αποτελεί μόνο ημέρα μνήμης κοινωνικών αγώνων, θυσιών και διεκδικήσεων. Στη συλλογική συνείδηση του Ελληνισμού σφραγίζει και την επέτειο της απώλειας ενός ανθρώπου που δεν περιορίστηκε ποτέ στα στενά όρια μιας πολιτικής εποχής, αλλά αναδείχθηκε σε διαχρονικό σύμβολο ελευθερίας, αντίστασης και ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Την 1η Μαΐου του 1976, ο Αλέκος Παναγούλης έφυγε από τη ζωή, αφήνοντας πίσω όχι απλώς μια ιστορική διαδρομή, αλλά μια παρακαταθήκη πολιτική, φιλοσοφική και βαθιά πνευματική, η οποία εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για κάθε κοινωνία που επιθυμεί να θυμάται τι σημαίνει πραγματική δημοκρατία.
Ο Παναγούλης υπήρξε μια μορφή εξαιρετικά σπάνια, διότι δεν επέλεξε την πολιτική ως μηχανισμό κοινωνικής ανέλιξης ή δημόσιας καταξίωσης. Αντιθέτως, μετέτρεψε τη ζωή του σε πεδίο σύγκρουσης με κάθε μορφή αυταρχισμού, πληρώνοντας ο ίδιος το υπέρτατο τίμημα της ανυπότακτης στάσης του. Σε μια περίοδο όπου ο φόβος λειτουργούσε ως θεσμικό εργαλείο επιβολής, εκείνος αρνήθηκε να συμβιβαστεί με την έννοια της υποταγής. Δεν αντιμετώπισε την ελευθερία ως αφηρημένη πολιτική έννοια, αλλά ως προσωπική υπαρξιακή ευθύνη.
Η αντίστασή του απέναντι στη δικτατορία δεν υπήρξε απλώς πολιτική πράξη. Αποτέλεσε βαθιά φιλοσοφική επιλογή. Ο Παναγούλης απέδειξε ότι ο ελεύθερος άνθρωπος δεν οριζόταν από τις περιστάσεις που του επιβάλλονταν, αλλά από τη συνειδητή άρνησή του να επιτρέψει στην εξουσία να κατακτήσει τον εσωτερικό του κόσμο. Τα βασανιστήρια, οι διώξεις, οι απομονώσεις και η σωματική εξόντωση δεν κατόρθωσαν να λυγίσουν αυτό που τον χαρακτήριζε ουσιαστικά, δηλαδή την αδιαπραγμάτευτη προσήλωση στη δικαιοσύνη.
Αυτό αποτέλεσε και το στοιχείο που τον κατέστησε παγκόσμιο σύμβολο. Η πορεία του ξεπέρασε τα εθνικά πλαίσια διότι εξέφρασε κάτι οικουμενικό. Την αέναη μάχη του ανθρώπου απέναντι στην τυραννία, ανεξαρτήτως τόπου και χρόνου. Ο Παναγούλης δεν εκπροσώπησε απλώς μια εθνική αντίσταση. Εξέφρασε μια πανανθρώπινη αρχή, σύμφωνα με την οποία η ελευθερία δεν παραχωρείται αλλά κατακτάται, συχνά μέσα από προσωπική θυσία.
Η πολιτική του σημασία δεν περιορίστηκε στην ιστορική του δράση. Το βαθύτερο αποτύπωμά του βρισκόταν στο ότι επέβαλε στην πολιτική την έννοια του ηθικού αναστήματος. Σήμερα, όπου ο δημόσιος βίος καθώς και ο δημόσιος λόγος τείνουν να διολισθαίνουν στην επιφάνεια, στην επικοινωνιακή κατασκευή και στην τυποποίηση της εικόνας, η μορφή του Παναγούλη υπενθυμίζει ότι η πολιτική οφείλει να παραμένει πρωτίστως πεδίο αρχών.
Η μνήμη του, ιδίως με αφορμή την ημέρα της απώλειάς του, λειτουργεί όχι ως απλή ιστορική αναδρομή αλλά ως κάλεσμα αυτοκριτικής. Υπενθυμίζει πως οι κοινωνίες δεν αποδυναμώνονται μόνο όταν απουσιάζουν ισχυρές προσωπικότητες, αλλά κυρίως όταν μειώνεται η συλλογική τους ικανότητα να αναγνωρίζουν το πραγματικό πολιτικό βάθος. Η δημοκρατία χωρίς παιδεία, χωρίς ιστορική συνείδηση και χωρίς ουσιαστικό λόγο κινδυνεύει να μετατρέπεται σε διαδικασία χωρίς πνευματικό περιεχόμενο.
Στο πλαίσιο αυτό, η πορεία προς τις βουλευτικές εκλογές στην Κύπρο αναδεικνύει έναν δημόσιο λόγο περιορισμένο στην επιφάνεια, όπου η επικοινωνιακή ένταση υπερισχύει της ουσίας και τα πραγματικά κρίσιμα ζητήματα, όπως το Κυπριακό , η παιδεία, η εθνική στρατηγική και η ποιότητα της δημοκρατίας, δεν καταλαμβάνουν πάντοτε τη θέση που τους αναλογεί.
Η έλλειψη βάθους, πνευματικής συγκρότησης και ουσιαστικού πολιτικού περιεχομένου δεν συνιστά απλώς αισθητικό έλλειμμα, αλλά σοβαρή υπενθύμιση της ανάγκης επαναφοράς σοβαρότητας στον δημόσιο βίο. Ακριβώς γι’ αυτό, μορφές όπως ο Παναγούλης διατηρούν ανεκτίμητη αξία, επειδή υπενθυμίζουν τι σημαίνει πολιτική με βάθος και ιστορική ευθύνη και μνήμη.
Ο Αλέκος Παναγούλης παρέμεινε ακριβώς αυτό. Ένα πρότυπο που απέδειξε πως η πολιτική, στην ανώτερη μορφή της, δεν υπήρξε εργαλείο εικόνας αλλά στάση ζωής. Δεν υπήρξε τέχνη εντυπώσεων αλλά πράξη συνείδησης. Δεν υπήρξε προσαρμογή στις περιστάσεις αλλά υπέρβασή τους.
Και ίσως αυτή να αποτελεί τη σημαντικότερη υπενθύμιση κάθε Πρωτομαγιά, ότι ορισμένοι άνθρωποι δεν φεύγουν ποτέ πραγματικά, διότι η ζωή και η θυσία τους συνεχίζουν να λειτουργούν ως ηθική πυξίδα για τις επόμενες γενιές. Ο Παναγούλης δεν καταγράφηκε απλώς στην ιστορία. Εγκαταστάθηκε στη διαχρονία, ως υπόμνηση ότι χωρίς ελευθερία, αξιοπρέπεια και πνευματικό θάρρος, καμία κοινωνία δεν μπορεί να θεωρείται πραγματικά δημοκρατική.
