Του Γιουσούφ Κανλί
Η αναγνώριση της περιφερειακής σημασίας της Τουρκίας δεν σημαίνει ότι υιοθετεί κανείς κάθε πολιτική που ακολουθεί η Άγκυρα. Εξίσου μη ρεαλιστικό, όμως, είναι να θεωρεί κανείς ότι μπορεί να οικοδομηθεί μια λειτουργική περιφερειακή τάξη αγνοώντας το βάρος της Τουρκίας. Η βιομηχανία της, η αγορά της, οι μεταφορικές της διασυνδέσεις, οι στρατιωτικές της δυνατότητες και η διπλωματική της εμβέλεια επηρεάζουν άμεσα την ασφάλεια και την ευημερία των γειτονικών χωρών. Μια εταιρική σχέση που θα βασίζεται στον αμοιβαίο σεβασμό μπορεί να αποφέρει απτά οφέλη στους γείτονές της.
Αυτή είναι η θεμελιώδης επιλογή στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο: είτε να αξιοποιηθούν οι δυνατότητες της Τουρκίας προς όφελος όλων είτε να διατηρηθεί η περιοχή σε διαρκή ένταση μέσω προσπαθειών περιορισμού της. Η Άγκυρα οφείλει να σέβεται τα δικαιώματα των γειτόνων της. Οι γείτονές της, από την άλλη, πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη τα νόμιμα συμφέροντα και τις ανησυχίες της Τουρκίας για την ασφάλειά της. Μια σχέση που ικανοποιεί τις προσδοκίες της μίας πλευράς, ενώ συνεχώς αναβάλλει την αντιμετώπιση των συμφερόντων της άλλης, δεν μπορεί να διαρκέσει.
Η φιλία με την Τουρκία προσφέρει απτά οφέλη
Οι καλές σχέσεις με την Τουρκία έχουν οικονομική και στρατηγική αξία που υπερβαίνει την απλή διπλωματική ευγένεια. Συνεργασίες στο εμπόριο, τον τουρισμό, την ενέργεια, τα λιμάνια, τα logistics και τη μεταποίηση μπορούν να διευρύνουν τις ευκαιρίες σε ολόκληρη την περιοχή. Οι διασυνδέσεις της Τουρκίας με την Ευρώπη, τη Μαύρη Θάλασσα, τον Καύκασο και τη Μέση Ανατολή προσφέρουν επίσης στους γείτονές της πρόσβαση σε ευρύτερες αγορές.
Όταν συζητούμε πιθανές λύσεις στο Κυπριακό, συναντούμε συχνά μια αφελή ερώτηση από ξένους διπλωμάτες: «Τι θα κέρδιζαν οι Ελληνοκύπριοι; Γιατί θα έπρεπε να μοιραστούν τη διακυβέρνηση, τους πόρους του νησιού και την κυριαρχία με τους Τουρκοκύπριους;». Αυτή η προσέγγιση αντιμετωπίζει τη συνεργασία ως μια παραχώρηση που θα έκανε η μία πλευρά προς την άλλη, παραβλέποντας τα σημαντικά οφέλη που θα μπορούσε να απελευθερώσει μια λύση.
Το άνοιγμα των τουρκικών λιμανιών, αεροδρομίων και της μεγάλης αγοράς της προς ολόκληρη την Κύπρο, στο πλαίσιο μιας συνολικής διευθέτησης, θα μπορούσε να αλλάξει τις προοπτικές του νησιού στο εμπόριο, τον τουρισμό, τις μεταφορές, τις επενδύσεις και την ενέργεια. Οι φιλικές σχέσεις με την Τουρκία, ενδεχομένως ακόμη και μια συμμαχία που θα βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη, θα μπορούσαν να προσφέρουν και στους δύο κυπριακούς λαούς και στην Ελλάδα οικονομικά και στρατηγικά οφέλη πολύ μεγαλύτερα από εκείνα που είναι διαθέσιμα σήμερα.
Μια λύση θα πρέπει να αξιολογείται με βάση την ευημερία και την ασφάλεια που θα μπορούσε να δημιουργήσει από κοινού, καθώς και τον τρόπο κατανομής των υφιστάμενων εξουσιών.
Δεν είναι απαραίτητο να επιλυθεί κάθε διαφωνία προτού αξιοποιηθεί αυτή η δυναμική. Τα απτά κοινά οφέλη μπορούν να καταστήσουν ευκολότερη τη συζήτηση δύσκολων ζητημάτων. Ωστόσο, η διάθεση της Τουρκίας για συνεργασία δεν σημαίνει ότι θα αποδεχθεί κάθε διευθέτηση. Όσοι επιδιώκουν τη συμβολή της Άγκυρας υπονομεύουν τη συνεργασία όταν αντιμετωπίζουν τα συμφέροντά της ως εμπόδια που πρέπει να ξεπεραστούν. Η Τουρκία, από την πλευρά της, πρέπει να σέβεται το δικαίωμα των γειτόνων της να λαμβάνουν τις δικές τους αποφάσεις και να αντιμετωπίζουν τις ανάγκες ασφαλείας τους.
Η ισορροπία στο Αιγαίο δεν μπορεί να αλλάξει μονομερώς
Το Αιγαίο διαθέτει μια ιδιαίτερη γεωγραφία, με κοντινές ακτές και πολυάριθμα νησιά. Ως εκ τούτου, το εύρος των χωρικών υδάτων αποτελεί πολύ περισσότερα από ένα τεχνικό ζήτημα. Επηρεάζει την κυριαρχία, την έκταση των διεθνών υδάτων και την ισορροπία ασφαλείας. Οι ανησυχίες της Τουρκίας προκύπτουν από αυτές ακριβώς τις πρακτικές συνέπειες.
Η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στο Αιγαίο στα 12 ναυτικά μίλια θα αύξανε την κάλυψή τους από περίπου 40% σε περισσότερο από 70% της θάλασσας. Για την Άγκυρα, μια τέτοια εξέλιξη θα άλλαζε θεμελιωδώς την υφιστάμενη ισορροπία. Δεν μπορεί να αναμένεται από την Τουρκία να αντιμετωπίσει μια τέτοια αλλαγή ως αποκλειστικά εσωτερική υπόθεση του γείτονά της.
Μια επέκταση δεν θα καταργούσε κάθε δικαίωμα διέλευσης. Ωστόσο, η μείωση των διεθνών υδάτων και η αλλαγή του μοτίβου κυριαρχίας απέναντι από τις τουρκικές ακτές αποτελούν σημαντικές εξελίξεις. Η Τουρκία δεν μπορεί να αποκλειστεί από το Αιγαίο, όπως και η Ελλάδα πρέπει να μπορεί να ζει με ασφάλεια. Οι δύο στόχοι μπορούν να συνδυαστούν μέσω διαπραγματεύσεων που θα λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες και των δύο χωρών, αντί μέσω μονομερών μέτρων που επιχειρούν να διευθετήσουν νομικές διαφωνίες.
Να αντιμετωπιστεί η διαφορά που βρίσκεται πίσω από το casus belli
Το ψήφισμα του τουρκικού κοινοβουλίου της 8ης Ιουνίου 1995 απαντούσε στο ενδεχόμενο η Ελλάδα να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στο Αιγαίο πέραν των έξι ναυτικών μιλίων. Επειδή η εξουσιοδότησή του περιλάμβανε τη δυνατότητα στρατιωτικών μέτρων, είναι ευρέως γνωστό ως προειδοποίηση casus belli, δηλαδή ως λόγος πολέμου.
Η Άγκυρα το θεωρεί προειδοποίηση που αποσκοπεί στην προστασία θεμελιωδών συμφερόντων της, ενώ η Αθήνα το αντιμετωπίζει ως απειλή πολέμου κατά της άσκησης ενός κυριαρχικού δικαιώματος.
Η υπέρβαση αυτής της διαφοράς απαιτεί περισσότερα από την απαίτηση να αποσυρθεί η προειδοποίηση. Πρέπει επίσης να αντιμετωπιστούν οι ανησυχίες που οδήγησαν σε αυτήν. Η Άγκυρα, από την πλευρά της, πρέπει να διασφαλίσει ότι η αποτροπή δεν θα αντικαταστήσει τη διπλωματία. Στόχος θα πρέπει να είναι η αποτροπή μονομερών ενεργειών που δημιουργούν συνθήκες οι οποίες αυξάνουν τον κίνδυνο πολέμου.
Το μήνυμα της Τουρκίας θα πρέπει να είναι σαφές: Είμαστε έτοιμοι να διαπραγματευτούμε και να αναζητήσουμε δίκαιες λύσεις, αλλά δεν θα αποδεχθούμε θεμελιώδεις αλλαγές εις βάρος μας όσο συνεχίζεται ο διάλογος. Η λανθασμένη ερμηνεία της διάθεσης για διαπραγμάτευση ως αδυναμίας αποτελεί επικίνδυνο υπολογισμό. Η αποφασιστικότητα δεν πρέπει να συγχέεται με επιθυμία για πόλεμο, ούτε ο συμβιβασμός με την παράδοση.
Η γεωγραφία έχει σημασία στην Ανατολική Μεσόγειο
Η Τουρκία διαθέτει τη μεγαλύτερη ηπειρωτική ακτογραμμή στην Ανατολική Μεσόγειο. Αυτό δεν της παρέχει δικαιώματα σε ολόκληρη τη θάλασσα, όμως το μήκος και η γεωγραφική θέση της ακτογραμμής της δεν μπορούν να αγνοηθούν κατά την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Δεν μπορεί να αναμένεται από την Άγκυρα να αποδεχθεί προτάσεις που περιορίζουν δραστικά τη θαλάσσια εμβέλεια των νότιων ακτών της απλώς επειδή κάποιος τις έχει χαράξει σε έναν χάρτη.
Τα νησιά έχουν δικαιώματα. Ωστόσο, το δικαίωμα σε θαλάσσιες ζώνες και η βαρύτητα που λαμβάνει ένα νησί κατά την οριοθέτηση μεταξύ αντικείμενων ακτών είναι δύο διαφορετικά ζητήματα. Τα διεθνή δικαστήρια εξετάζουν τις γεωγραφικές συνθήκες αναζητώντας ένα δίκαιο αποτέλεσμα. Η υπόθεση ότι κάθε νησί λαμβάνει αυτομάτως πλήρη επήρεια δεν καταργεί την ανάγκη για μια τέτοια αξιολόγηση.
Τα δικαιώματα της Τουρκίας δεν εξαλείφουν εκείνα των γειτόνων της, όπως και το αντίστροφο. Η παρουσίαση του αποκλεισμού της Άγκυρας από ενεργειακά και μεταφορικά έργα ως περιφερειακής συνεργασίας δεν είναι πειστική. Ο αποκλεισμός ενός σημαντικού παράκτιου κράτους από αποφάσεις για το μέλλον της Μεσογείου δεν οδηγεί σε σταθερότητα.
Οι συμμαχίες έχουν συνέπειες
Το Ισραήλ, η Ελλάδα και η ελληνοκυπριακή ηγεσία έχουν το δικαίωμα να συνεργάζονται. Η δέσμευσή τους, κατά τη σύνοδο του Δεκεμβρίου 2025, να ενισχύσουν τις σχέσεις στον τομέα της ασφάλειας, της άμυνας και της στρατιωτικής συνεργασίας καταδεικνύει το εύρος της μεταξύ τους εταιρικής σχέσης.
Η σημασία της για την Τουρκία, ωστόσο, εξαρτάται περισσότερο από τις πρακτικές συνέπειές της παρά από τις δημόσιες δηλώσεις. Δεν μπορεί να αναμένεται από την Άγκυρα να θεωρήσει μια δομή που την αποκλείει ως εγχείρημα ειρήνης.
Η στρατιωτικοποίηση των νησιών του Αιγαίου δεν μπορεί να διαχωριστεί από αυτή την αξιολόγηση. Η Άγκυρα υποστηρίζει ότι παραβιάζονται οι στρατιωτικοί περιορισμοί που επιβάλλονται από τις Συνθήκες της Λωζάννης και των Παρισίων στα συγκεκριμένα νησιά. Η Αθήνα προβάλλει διαφορετικές νομικές ερμηνείες και επικαλείται ανάγκες άμυνας. Δεν διέπονται όλα τα νησιά από πανομοιότυπες διατάξεις, όμως η ανησυχία της Τουρκίας για στρατιωτικές αναπτύξεις απέναντι από τις ακτές της είναι κατανοητή. Όσοι ζητούν την τήρηση των συνθηκών θα πρέπει να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη και τους στρατιωτικούς περιορισμούς που αυτές προβλέπουν.
Οι αγορές όπλων από το Ισραήλ εντείνουν αυτές τις ανησυχίες. Τα 36 συστήματα πυραυλικού πυροβολικού PULS, την προμήθεια των οποίων ενέκρινε η Ελλάδα, μπορούν να πλήξουν στόχους σε απόσταση έως και 300 χιλιομέτρων, ανάλογα με τα χρησιμοποιούμενα πυρομαχικά. Τέτοιες δυνατότητες κρούσης δεν μπορούν να αξιολογούνται αποκλειστικά ως αμυντική ασπίδα. Ο κίνδυνος αξιολογείται με βάση την εμβέλεια, την ανάπτυξη και τα επιχειρησιακά σχέδια και όχι την ονομασία που αποδίδεται σε ένα οπλικό σύστημα.
Η συμφωνία αεράμυνας της Ελλάδας με το Ισραήλ, ύψους περίπου 3 δισεκατομμυρίων ευρώ, και η απόκτηση συστημάτων Barak MX από την ελληνοκυπριακή πλευρά αποτελούν μέρος της ίδιας εικόνας. Η αεράμυνα από μόνη της δεν αποδεικνύει επιθετική πρόθεση. Σε συνδυασμό, όμως, με συστήματα κρούσης, κοινές ασκήσεις και ρητορική που παρουσιάζει την Τουρκία ως απειλή, δημιουργεί δυνατότητες που η Άγκυρα οφείλει να λαμβάνει υπόψη.
Η διευρυμένη αμερικανική πρόσβαση σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις και οι αμυντικές συνεργασίες με τη Γαλλία ενισχύουν επίσης την εξωτερική υποστήριξη που είναι διαθέσιμη στην Αθήνα και την ελληνοκυπριακή διοίκηση. Οι συμφωνίες αυτές διαφέρουν ως προς τη φύση και την έκτασή τους. Η εξωτερική υποστήριξη συμβάλλει στη σταθερότητα όταν ενθαρρύνει τον συμβιβασμό· αυξάνει την ένταση όταν καλλιεργεί την πεποίθηση ότι μπορούν να γίνουν πιο συγκρουσιακά βήματα εναντίον της Τουρκίας χωρίς συνέπειες.
Η γλώσσα που δαιμονοποιεί την Τουρκία ή κανονικοποιεί σενάρια στρατιωτικής αντιπαράθεσης και γρήγορης νίκης υπονομεύει επίσης τις διαπραγματεύσεις. Απαιτείται υπεύθυνη ρητορική και στις δύο πλευρές. Όσοι θεωρούν ότι η περικύκλωση μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την εξασφάλιση παραχωρήσεων θα πρέπει να εξετάσουν αν θα έχει τελικά το αντίθετο αποτέλεσμα. Η Άγκυρα διαθέτει την ικανότητα να αναπτύξει απαντήσεις στην πίεση. Η επιδίωξη συνεργασίας από την πλευρά της δεν αποτελεί δέσμευση υποχώρησης.
Τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων δεν μπορούν να αποκοπούν από αυτή την εξίσωση. Διευθετήσεις που αποκλείουν την ουσιαστική συμμετοχή τους στους πόρους και στα περιφερειακά έργα καθιστούν μια λύση δυσκολότερη. Η συνεργασία που θα ωφελεί και τους δύο κυπριακούς λαούς θα πρέπει να έχει προτεραιότητα έναντι προσπαθειών εξασφάλισης πλεονεκτήματος μέσω εξωτερικών συμμαχιών.
Η ανοικοδόμηση της Συρίας αποτελεί κοινή ευκαιρία
Η ανοικοδόμηση της Συρίας και η αποκατάσταση της κυριαρχίας της σε ολόκληρη την επικράτειά της δεν θα πρέπει, από μόνες τους, να θεωρούνται απειλές από κανέναν γείτονα. Μια Συρία με λειτουργικούς θεσμούς είναι ασφαλέστερος γείτονας από μια χώρα κατακερματισμένη από ένοπλες ομάδες και ξένες παρεμβάσεις. Η συμβολή της Τουρκίας στην ανάκαμψή της δεν μπορεί αυτομάτως να χαρακτηρίζεται επεκτατισμός.
Το συμφέρον της Άγκυρας βρίσκεται στην ανάδειξη ενός κράτους ικανού να ελέγχει την επικράτειά του, αντί για ένα κενό ασφαλείας στα νότια σύνορά της που θα δημιουργεί συνεχώς κρίσεις. Το εμπόριο, οι υποδομές, η απασχόληση και η ασφαλής και εθελοντική επιστροφή των προσφύγων ωφελούν και τις δύο χώρες.
Τα κεφάλαια του Κόλπου και οι δυνατότητες της τουρκικής βιομηχανίας και των logistics μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά. Η προστασία των δικαιωμάτων των Κούρδων, η διασφάλιση της ασφάλειας κάθε κοινότητας και η ενσωμάτωση των ένοπλων σχηματισμών στους εθνικούς θεσμούς μέσω συμφωνίας θα ενίσχυαν τα κοινωνικά θεμέλια της συριακής κυριαρχίας.
Οι ανησυχίες του Ισραήλ για την ασφάλειά του αξίζουν να λαμβάνονται υπόψη, όμως δεν δικαιολογούν τη διατήρηση μιας αδύναμης Συρίας επ’ αόριστον. Περιφερειακές δηλώσεις στις οποίες συμμετείχε και η Τουρκία έχουν υπογραμμίσει ότι οι επιθέσεις εναντίον της Συρίας και οι παραβιάσεις της κυριαρχίας της υπονομεύουν τη σταθερότητα.
Οι αδυναμίες της Δαμασκού δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ευκαιρίες, ιδιαίτερα από το Ισραήλ, για απόκτηση εδαφών ή δημιουργία μόνιμων σφαιρών επιρροής. Η εκμετάλλευση της αδυναμίας ενός γείτονα δεν δημιουργεί διαρκή ασφάλεια. Η συνεργασία με την Τουρκία θα πρέπει επίσης να αποφεύγει την εξάρτηση, διατηρώντας την εξουσία της Δαμασκού επί των αποφάσεών της και την ελευθερία της να συνεργάζεται με διαφορετικούς εταίρους.
Να διδαχθούμε από την ιστορία χωρίς να διαιωνίζουμε την εχθρότητα
Η Δημοκρατία της Τουρκίας, η οποία ιδρύθηκε μετά τον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας που έβαλε τέλος στην ελληνική κατοχή, δεν έχει κηρύξει πόλεμο στην Ελλάδα από την ίδρυσή της. Αποτελεί ιστορικό γεγονός ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία κήρυξε πόλεμο στην Ελλάδα το 1897. Ωστόσο, οι συγκρούσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η εξωτερική πολιτική της Τουρκικής Δημοκρατίας θα πρέπει να αξιολογούνται ξεχωριστά.
Η Μεγάλη Ιδέα και η κατοχή της Ανατολίας δεν θα πρέπει να λησμονούνται. Ωστόσο, παλαιότερα επεκτατικά σχέδια δεν θα πρέπει να αποδίδονται στο σύνολο της ελληνικής κοινωνίας σήμερα. Η Τουρκία δεν χρειάζεται όνειρα κατάκτησης για να υπερασπιστεί τα δικαιώματά της. Ελπίζω ότι η ίδια αίσθηση ευθύνης θα επικρατήσει και στην άλλη πλευρά του Αιγαίου.
Η Άγκυρα και η Αθήνα μπορούν να ανοίξουν έναν διαφορετικό δρόμο
Οι διαφωνίες είναι σοβαρές, αλλά δεν είναι άλυτες. Η δέσμευση στον διάλογο που επαναβεβαίωσαν οι δύο ηγέτες τον Φεβρουάριο του 2026 θα πρέπει να μεταφραστεί σε αυτοσυγκράτηση απέναντι σε μονομερείς κινήσεις, στη διατήρηση των διαύλων επικοινωνίας μεταξύ των ενόπλων δυνάμεων και σε ευρύτερη συνεργασία.
Η πρόοδος στο εμπόριο, τον τουρισμό, την αντιμετώπιση φυσικών καταστροφών και τη μετανάστευση μπορεί να καταστήσει ευκολότερες τις διαπραγματεύσεις για τα δύσκολα ζητήματα.
Η φιλία με την Τουρκία προσφέρει σημαντικές ευκαιρίες· ο αποκλεισμός της και ο περιορισμός της στα παράλιά της έχει κόστος. Η έκκληση της Άγκυρας για συνεργασία θα πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη και η αποφασιστικότητά της δεν θα πρέπει να παρερμηνεύεται. Η Τουρκία δεν μπορεί να αναμένεται να γυρίσει την πλάτη της στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο.
Η διαρκής ειρήνη μπορεί να οικοδομηθεί μαζί με την Τουρκία.
