Η Αγγλική Σχολή ως εργαλείο της Παλμεροκρατίας

Του Αντώνη Αντωνίου*

Με τηλεγράφημα στις 23-5-1935 ο υπουργός Αποικιών Cunliff-Lister έδωσε τη συγκατάθεσή του για την ίδρυση μιας νέας κυβερνητικής Σχολής στην Κύπρο, η οποία «…θα διατηρηθεί σύμφωνα με τις κατευθύνσεις που πρότεινε η Συμβουλευτική μου Επιτροπή….». Συνεχίζει δηλώνοντας: «Αναγνωρίζω πλήρως την ανάγκη να υπάρχει στο νησί ένα σχολείο στο οποίο να μπορεί να εξασφαλίζεται (…) εκπαίδευση σύμφωνα με τα αγγλικά πρότυπα (…). Τα υφιστάμενα Γυμνάσια και Λύκεια δεν μπορούν να αναδιοργανωθούν ικανοποιητικά (…). Η Σχολή θα πρέπει να αποτελεί οδό πρόσβασης προς τη Δημόσια Υπηρεσία και το εκπαιδευτικό επάγγελμα, ενώ οι εξετάσεις που θα καθορίζουν την εισαγωγή στα επαγγέλματα αυτά θα πρέπει να βασίζονται στα προγράμματα σπουδών που θα ακολουθούνται στο κυβερνητικό σχολείο.» Για τη χρηματοδότηση της Σχολής γίνεται εισήγηση να μεταφερθούν κονδύλια που τότε χρησιμοποιούνταν για επιχορηγήσεις προς τα υπόλοιπα σχολεία.

Εξαιρετικά σημαντικό το τηλεγράφημα: Αποδίδει στη Σχολή ευρύτερο θεσμικό ρόλο, αφού αναμένεται να λειτουργεί ως οδός προς τη Δημόσια Υπηρεσία και το εκπαιδευτικό επάγγελμα, δίνοντας ξεκάθαρο πλεονέκτημα στους αποφοίτους να αναρριχηθούν σε μια μεσαία τάξη και στην ελίτ των Κυπρίων. Η αναφορά στη χρηματοδότηση της Σχολής δηλώνει ότι η δημιουργία της εντασσόταν σε ευρύτερη αναδιοργάνωση της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Κύπρο.

Στελέχωση με εκπαιδευτικούς

Στο απαντητικό του τηλεγράφημα, στις 17-7-1935, ο Κυβερνήτης ενημερώνει τον υπουργό ότι λόγω περιορισμένων κονδυλίων, η ίδρυση της νέας κυβερνητικής σχολής θα αναβληθεί για έναν χρόνο. Όμως προτείνει να προχωρήσουν με την πρόσληψη διευθυντή από την 1η Ιανουαρίου 1936 με μισθό £500/χρόνο, για να του δοθεί επαρκής χρόνος να αντιληφθεί ικανοποιητικά τις συνθήκες της Κύπρου.

Ο διευθυντής που προσλήφθηκε ήταν ο μόλις 28 ετών George Sims, διευθυντής στο Χονγκ-Κονγκ, κάτοχος πτυχίου και μεταπτυχιακού. Τους επόμενους μήνες προσλαμβάνεται και ένας υποδιευθυντής, ο Campbell, πάλι νέος στην ηλικία με μεταπτυχιακό και με αρχικό μισθό £350/χρόνο.

Η εργοδότηση των νέων εκπαιδευτικών έπρεπε να γίνει σε συνάρτηση με τις αλλαγές του αναλυτικού προγράμματος και την εισαγωγή των εξετάσεων Matriculation. Αυτό σήμαινε ότι η Σχολή χρειαζόταν να εργοδοτήσει καταρτισμένους εκπαιδευτικούς από τη Βρετανία με μισθούς τέτοιους (προτάθηκε το ποσό των £250/χρόνο) που να προσελκύουν ικανούς καθηγητές. Λόγω οικονομικής στενότητας, ο διευθυντής πρότεινε να εργοδοτηθούν και οκτώ Κύπριοι εκπαιδευτικοί, με μισθούς όχι μεγαλύτερους των £130 ετησίως. Είναι αντιληπτό ότι ο ανώτατος μισθός ενός Κύπριου καθηγητή ήταν ο μισός του κατώτατου ενός Βρετανού!

H εργοδότηση προσοντούχων Βρετανών καθηγητών με πτυχία και κάποιοι με μεταπτυχιακά, σίγουρα αναβάθμισε το ακαδημαϊκό επίπεδο της Σχολής. Οι Βρετανοί εκπαιδευτικοί, με την καλή γνώση του αντικειμένου τους, την παιδαγωγική κατάρτιση και τη γνώση του τρόπου λειτουργίας ενός σχολείου θα δημιουργούσαν το σωστό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα καλούνταν να εργαστούν όλοι οι εκπαιδευτικοί.

Αγγλική... ατμόσφαιρα 

Η επιμονή βέβαια στους Βρετανούς εκπαιδευτικούς είχε και άλλες σκοπιμότητες. Η παρουσία τους ήταν απαραίτητη, ώστε να επιτευχθεί ο στόχος της δημιουργίας «Αγγλικής ατμόσφαιρας» στη Σχολή. Ταυτόχρονα θα ηγούνταν και θα στελέχωναν το νέο σύστημα των Οίκων/Houses που θα εισήγαγε ο διευθυντής (βλέπε πιο κάτω), των οικοτροφείων, όπως και το αναδιοργανωμένο σύστημα του Σώματος Προσκόπων. Επίσης το Γραφείο Παιδείας επέμενε στην αύξηση των Βρετανών εκπαιδευτικών, γιατί ήταν σίγουρο ότι η νέα Σχολή θα ξεπερνούσε τον αριθμό των 240 μαθητών που είχε τεθεί αρχικά.

Διευθυντής και βρετανοί εκπαιδευτικοί θα δημιουργούσαν το απαραίτητο ιδεολογικό υπόβαθρο ενός θεσμού που θα ήταν βραχίονας της «Παλμεροκρατίας» ή όπως καταγράφεται στα υπηρεσιακά σημειώματα (Minute Paper). «Η Αγγλική Σχολή είναι πιθανώς το σημαντικότερο εκπαιδευτικό πείραμα στο οποίο έχει εμπλακεί η Αποικία…»

Σύστημα των «Οίκων»

Το Σύστημα των Οίκων (House System) αποτελούσε χαρακτηριστικό γνώρισμα της Βρετανικής δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Οι μαθητές χωρίζονταν σε μόνιμες ομάδες, τους Οίκους (Houses), οι οποίες αποτελούσαν μικρότερες κοινότητες μέσα στο σχολείο. Το σύστημα, όπου οι μαθητές διαγωνίζονταν σε αθλήματα, στίβο, συζητήσεις, μουσική, παρείχε ένα πλαίσιο για τον ανταγωνισμό, την παιδαγωγική και κοινωνική φροντίδα των μαθητών, αυτό που ονόμαζαν «χαρακτήρα».

Η υιοθέτηση του συστήματος των Οίκων από τη νέα Αγγλική Σχολή (ΑΣ) σήμαινε ότι η Σχολή δεν θα δίδασκε απλώς ένα αγγλόφωνο πρόγραμμα σπουδών, αλλά θα υιοθετούσε τη Βρετανική κουλτούρα και έναν θεσμικό τρόπο οργάνωσης. Στην ΑΣ το σύστημα την «Οίκων» εφαρμόστηκε στις αθλητικές δραστηριότητες, στοχεύοντας στην καλλιέργεια ιδιοτήτων όπως η πρωτοβουλία, η ηγεσία και η ομαδικότητα. Οι μεγαλύτεροι μαθητές μπορούσαν να αναλαμβάνουν θέσεις Αρχηγού Οίκου (House Captain) ή Επιμελητή (Prefect), κάτι που ενίσχυε τον στόχο για καλλιέργεια ηγετικών προσόντων και ελιτισμού.

Τα ονόματα των «Οίκων»

Όμως σημαντικότερη ήταν η επιλογή των ονομάτων των Οίκων. Ο διευθυντής Sims πρότεινε να χωριστεί το σχολείο σε τέσσερις Οίκους, καθένας υπό την επίβλεψη ενός Βρετανού καθηγητή. Ένας να ονομαστεί Νιούχαμ, προς τιμήν του ιδρυτή/δωρητή του σχολείου. Στους άλλους τρεις να δοθούν ονόματα Κυβερνητών: Του Πάλμερ, του Στορς και του Γκουλτ-Ανταμς. Σε υπηρεσιακό σημείωμα ο Κυβερνήτης Πάλμερ απορρίπτει τις  εισηγήσεις για ονόματα Κυβερνητών. Πρότεινε το Μπίκονσφιλντ (Beaconsfield), Κίτσιενερ (Kitchener) και Γούλσλεϊ (Wolseley). Ο Μπίκονσφιλντ ήταν ο Βρετανός Πρωθυπουργός που απέκτησε την Κύπρο. Ο Κίτσιενερ ήταν στρατηγός του αυτοκρατορικού στρατού. Έγινε γνωστός για τις πολεμικές εκστρατείες στο Σουδάν και τη νίκη επί των Μπόερς στη Νότιο Αφρική, όπου ο αυτοκρατορικός στρατός διέπραξε θηριωδίες και δημιούργησε στρατόπεδα συγκέντρωσης με απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης και εκατοντάδες χιλιάδες θύματα. Ο Γούλσλεϊ ήταν ο πρώτος ύπατος αρμοστής και σύμφωνα με τον Γιωργαλλίδη, όπως και οι «…οι Βρετανοί, έτρεφε αισθήματα φυλετικής και πολιτισμικής ανωτερότητας»...

Επομένως οι Οίκοι συνδύαζαν δύο μορφές ιστορικής μνήμης: Την ιστορία της Σχολής και την ιστορία της Βρετανικής κυριαρχίας στην Κύπρο. Βρετανικές εκπαιδευτικές και αποικιακές  μορφές ενσωματώθηκαν στην καθημερινή οργάνωση της Σχολής ενισχύοντας την «Αγγλική ατμόσφαιρα». Το δε επίσημο αφήγημα της Σχολής για την ονοματοδοσία των «Οίκων» αγγίζει τα όρια της γραφικότητας.

Εργοδότηση αποφοίτων

Ο διευθυντής υποστήριζε τη δημιουργία ενός αρκετά μεγάλου σχολείου, ώστε η επιρροή του να επεκταθεί όσο το δυνατόν ευρύτερα. Αντιλαμβανόταν όμως ότι πιθανόν αυτό να δημιουργούσε πρόβλημα με την εργοδότηση αποφοίτων. Έναν χρόνο μετά τη δημιουργία της νέας Σχολής, ο διευθυντής του Γραφείου Παιδείας, πληροφορεί τον αποικιακό γραμματέα (1-12-1937) ότι ο διευθυντής προσπαθεί να συνάψει συμφωνίες με πιθανούς εργοδότες, ώστε να εξασφαλιστεί κατάλληλη απασχόληση για τα αγόρια που αποφοιτούν από τη Σχολή.

Τον πληροφορεί μάλιστα ότι ο διευθυντής βρίσκει θετική ανταπόκριση από τους εργοδότες. Συνεχίζει αναφέροντας ότι όσον αφορά τη Δημόσια Υπηρεσία, ο διευθυντής θα λαμβάνει υπόψη τις ανακοινώσεις στην εφημερίδα της Κυβέρνησης σχετικά με τις κενές θέσεις και τις εξετάσεις για τη Δημόσια Υπηρεσία, όμως προτείνει να ενημερώνεται κάθε φορά που υπάρχουν κενές θέσεις για υπαλλήλους, οι οποίες δεν θα καλύπτονται μέσω των πιο πάνω μεθόδων.

Ο αποικιακός γραμματέας αμέσως (18-12-1937) στέλνει εγκύκλιο με την επιστολή του διευθυντή του Γραφείου Παιδείας σε όλους τους τμηματάρχες και ουσιαστικά υιοθετεί την εισήγηση του διευθυντή Sims. Αυτό θα δώσει μια προνομιακή πρόσβαση στους μαθητές της Σχολής στη Δημόσια Υπηρεσία που θεωρείτο ελκυστική εργοδότηση και σημαντικό εφαλτήριο κοινωνικής ανέλιξης σε μια μεσαία τάξη. Γίνεται έτσι εμφανής η βαρύτητα που απέδιδαν οι υψηλόβαθμοι αποικιακοί αξιωματούχοι στην ΑΣ.

Εξαιρουμένων χειρονακτικών εργασιών...

H Εφημερίδα ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ (23-12-1937) κάλυψε το θέμα με ένα πρωτοσέλιδο άρθρο: «…υπό της κυβερνήσεως ελήφθη απόφασης όπως δια τας κενούμενας κυβερνητικάς θέσεις δια τας οποίας απαιτούνται προσόντα αποφοίτων σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης, προτιμώνται απόφοιτοι της Αγγλικής Σχολής. Νοείται ότι αποκλείονται οι εργασίες χειρονακτικής φύσεως και εκείνες δια τας οποίας απαιτούνται ειδικές γνώσεις. Γίνεται αντιληπτό ότι τούτη η απόφαση έγινε κατόπιν παρακλήσεως του διευθυντή της Αγγλικής Σχολής μέσω του Γραφείου Παιδείας προς την κυβέρνησιν, δια την υποστήριξιν των αποφοίτων της σχολής».

Για τους Βρετανούς αυτό είχε διπλό όφελος: Πρώτον, καθιστούσε την ΑΣ πολύ ελκυστική στους άριστους μαθητές ιδιαίτερα αυτούς που προέρχονταν από τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα και προσέβλεπαν σε καλή εργοδότηση και κοινωνική ανέλιξη. Δεύτερον, δεδομένων των οικονομικών ωφελημάτων, των προοπτικών και του στάτους που παρείχε η Δημόσια Υπηρεσία, η κοινωνική ανέλιξη νέων ανθρώπων από τα χαμηλά εισοδηματικά στρώματα και την ύπαιθρο, θα βοηθούσε στη δημιουργία μιας αγγλόφιλης νέας αστικής τάξης.

Λόγω του περιορισμένου χώρου, καλύφτηκαν μόνο κάποια χαρακτηριστικά της νέας Κυβερνητικής Σχολής. Είναι σημαντικό να αντιληφθούμε πως οι πολιτικές των Βρετανών σε σχέση με την ΑΣ ήταν στοχευμένες, με ιδεολογικό υπόβαθρο μέσα σ’ ένα πλαίσιο που στην ιστορία έμεινε γνωστό ως «Παλμεροκρατία».

* Απόφοιτου, εκπαιδευτικού και πρώην υποδιευθυντή της Αγγλικής Σχολής