Κυριάκος Μάτσης: Η Ιστορία που επικαλείται ο Πρόεδρος και η Ιστορία που αποσιωπά

Η ομιλία του Προέδρου Νίκου Χριστοδουλίδη, στις 3 Νοεμβρίου 2026, για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Κυριάκου Μάτση, εγείρει τρία ουσιαστικά ζητήματα. Το πρώτο αφορά την ιστορική ακρίβεια με την οποία συνδέει τον αγώνα της ΕΟΚΑ με την ίδρυση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Το δεύτερο αφορά τη συμβατότητα αυτού του ιστορικού αφηγήματος με τον διακηρυγμένο στόχο της επανένωσης. Το τρίτο σχετίζεται με την ίδια την προσωπικότητα του Μάτση, ενός αγωνιστή του οποίου οι κοινωνικές ευαισθησίες υπερέβαιναν τους στενούς εθνικούς και ιδεολογικούς διαχωρισμούς.

Ο Πρόεδρος ορθώς υποστηρίζει ότι μια βιώσιμη λύση χρειάζεται ιστορική γνώση. Ωστόσο, η δική του παρουσίαση της Ιστορίας είναι επιλεκτική και παρακάμπτει μια θεμελιώδη αντίφαση. Η ΕΟΚΑ αγωνίστηκε για την Ένωση με την Ελλάδα, ενώ η σημερινή λύση του Κυπριακού προϋποθέτει τη συγκρότηση ενός κοινού κράτους Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων.

Η Κυπριακή Δημοκρατία ήταν στόχος της ΕΟΚΑ;

Ο Νίκος Χριστοδουλίδης υποστήριξε ότι η ύπαρξη της Κυπριακής Δημοκρατίας οφείλεται στον αγώνα της ΕΟΚΑ. Στο κείμενο της Προεδρίας χρησιμοποιείται μάλιστα η λέξη «αποκλειστικά», καθιστώντας τη διατύπωση ιστορικά προβληματική.

Η ΕΟΚΑ ξεκίνησε τον ένοπλο αγώνα το 1955 με στόχο την αυτοδιάθεση, την οποία η ελληνοκυπριακή πλειοψηφία ταύτιζε με την Ένωση. Η Κυπριακή Δημοκρατία, αντιθέτως, προέκυψε από τις Συμφωνίες Ζυρίχης και Λονδίνου του 1959, ως συμβιβασμός μεταξύ αντίθετων επιδιώξεων. Η Ένωση δεν πραγματοποιήθηκε, ούτε όμως και η διχοτόμηση που προωθούσαν η Τουρκία και η τουρκοκυπριακή ηγεσία. Η ανεξαρτησία αποτέλεσε την τρίτη επιλογή, την οποία τελικά αποδέχθηκαν οι εμπλεκόμενες πλευρές. Είναι ιστορικά βάσιμο ότι η ΕΟΚΑ συνέβαλε καθοριστικά στον τερματισμό της βρετανικής αποικιοκρατίας. Δεν είναι, όμως, ακριβές να παρουσιάζεται το κράτος του 1960 ως ο επιδιωκόμενος καρπός του αγώνα της.

Υπάρχει επιπλέον μια ουσιώδης παράλειψη. Η Κυπριακή Δημοκρατία ιδρύθηκε ως δικοινοτικό κράτος, με Ελληνοκύπριο Πρόεδρο, Τουρκοκύπριο Αντιπρόεδρο και συνταγματικά κατοχυρωμένη συμμετοχή των δύο κοινοτήτων στη διακυβέρνηση. Πρόκειται για συστατικό στοιχείο της κρατικής υπόστασης που επικαλείται ο Πρόεδρος.

Ποια Ιστορία πρέπει να διδάσκονται οι μαθητές;

Ο Χριστοδουλίδης ζητεί από τους μαθητές να γνωρίζουν την Ιστορία τους. Το αίτημα είναι εύλογο, αλλά προϋποθέτει μια ολοκληρωμένη προσέγγιση. Η ιστορική εκπαίδευση δεν μπορεί να περιορίζεται στον αντιαποικιακό αγώνα και στις θυσίες της ΕΟΚΑ. Οφείλει να περιλαμβάνει τη σύγκρουση των εθνικών επιδιώξεων, την ενδοκοινοτική βία, τις διακοινοτικές βιαιότητες, την κρίση του 1963, το πραξικόπημα του 1974, την τουρκική εισβολή και τη συνεχιζόμενη κατοχή.

Η αναγνώριση αυτών των γεγονότων δεν περιορίζει τις ευθύνες της Τουρκίας ούτε μειώνει τη θυσία αγωνιστών, όπως ο Αυξεντίου, ο Παλληκαρίδης και ο Μάτσης. Αποτρέπει όμως τη μετατροπή της Ιστορίας σε ένα μονοδιάστατο αφήγημα ηρωισμού και δικαίωσης. Η ιστορική γνώση αποκτά πραγματική αξία όταν μας επιτρέπει να εξετάζουμε και τα δυσάρεστα κεφάλαια του παρελθόντος μας.

Από την Ένωση στην ομοσπονδία

Το σημαντικότερο πολιτικό ζήτημα προκύπτει από τη δήλωση του Προέδρου ότι ο αγώνας της ΕΟΚΑ καθορίζει μέχρι σήμερα τις προσπάθειές του για απελευθέρωση και επανένωση. Οι αξίες της ελευθερίας, της αξιοπρέπειας και της αντίστασης στην καταπίεση μπορούν ασφαλώς να αποτελούν διαχρονική πηγή έμπνευσης. Διαφορετικό, όμως, είναι να επικαλείται κάποιος αυτές τις αξίες και διαφορετικό να υιοθετεί τους πολιτικούς στόχους του αγώνα. 

Ο κ. Χριστοδουλίδης δηλώνει ότι επιδιώκει λύση διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας με πολιτική ισότητα, στη βάση των ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας, περιλαμβανομένου του 2815 του 2026. Η ομοσπονδία προϋποθέτει κοινή συνταγματική νομιμοποίηση, πολιτική συμμετοχή των Τουρκοκυπρίων, αμοιβαία αναγνώριση και συμβιβασμούς. Αυτά δεν αποτελούσαν τους πολιτικούς στόχους της ΕΟΚΑ του 1955.

Ο Πρόεδρος οφείλει συνεπώς να διευκρινίσει ποια στοιχεία του αγώνα καθοδηγούν τη σημερινή πολιτική του. Εάν εννοεί την ελευθερία και την αυτοδιάθεση, μπορεί να υπάρξει σύνδεση με ένα σύγχρονο κοινό κράτος. Εάν εννοεί το εθνικό όραμα της Ένωσης, προκύπτει αντίφαση με τη συμφωνημένη βάση λύσης. Αυτή η διάκριση απουσιάζει από την ομιλία του.

Πώς ακούγεται η ομιλία στους Τουρκοκυπρίους;

Ο κ. Χριστοδουλίδης μιλούσε σε επετειακή εκδήλωση, ενώπιον μαθητών, συγγενών του Μάτση και εκπροσώπων της Πολιτείας. Ήταν αναμενόμενο να τιμήσει τον αγώνα της ΕΟΚΑ. Δεν μιλούσε, ωστόσο, μόνο ως εκπρόσωπος της ελληνοκυπριακής κοινότητας, αλλά ως Πρόεδρος ενός κράτους που συγκροτήθηκε συνταγματικά με τη συμμετοχή και των Τουρκοκυπρίων.

Για τους περισσότερους Ελληνοκυπρίους, η ΕΟΚΑ συνδέεται με τον αντιαποικιακό αγώνα. Για σημαντικό μέρος της τουρκοκυπριακής κοινωνίας, η ίδια περίοδος συνδέεται με τον φόβο της Ένωσης, την πολιτική αντιπαράθεση και τη διακοινοτική βία. Οι διαφορετικές ιστορικές εμπειρίες δεν σημαίνουν ότι όλες οι ερμηνείες είναι εξίσου ακριβείς, ούτε απαλλάσσουν την Τουρκία και την τουρκοκυπριακή ηγεσία από τις ευθύνες τους. Ένας Πρόεδρος, όμως, που επιδιώκει επανένωση οφείλει να αντιλαμβάνεται πώς προσλαμβάνεται ο λόγος του από την άλλη κοινότητα. Δεν μπορεί να ζητεί την υπέρβαση του τουρκοκυπριακού εθνικισμού χωρίς αντίστοιχη κριτική αντιμετώπιση του ελληνοκυπριακού.

Η ιστορική κριτική δεν είναι αυτοκατάργηση

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η αναφορά του Χριστοδουλίδη στην «αυτοκατάργηση», με την οποία εμφανίζεται να αντικρούει όσους θεωρούν ότι η διδασκαλία της ιστορίας της ΕΟΚΑ ενδέχεται να λειτουργεί εναντίον της λύσης. Δεν προσδιορίζει, ωστόσο, ποιοι ζητούν να σταματήσουμε να μιλούμε για την ΕΟΚΑ. Έτσι, ένα σύνθετο ζήτημα ιστορικής εκπαίδευσης περιορίζεται σε ένα τεχνητό δίλημμα: είτε τιμούμε την Ιστορία μας είτε την αρνούμαστε.

Μπορούμε να τιμούμε τον Μάτση, αναγνωρίζοντας ταυτόχρονα ότι η Ένωση δεν πραγματοποιήθηκε. Μπορούμε να καταδικάζουμε την αποικιοκρατία χωρίς να αποσιωπούμε ελληνοκυπριακές πράξεις βίας. Μπορούμε να καταδικάζουμε την εισβολή και κατοχή χωρίς να αποκρύπτουμε το πραξικόπημα. Και μπορούμε να διδάσκουμε την ΕΟΚΑ χωρίς να απαιτούμε από τους Τουρκοκυπρίους να υιοθετήσουν τη δική μας ιστορική αφήγηση. Αυτό δεν είναι αυτοκατάργηση, αλλά ιστορική ωριμότητα.

Ο Μάτσης πέρα από τις εθνικές γραμμές

Εδώ αναδεικνύεται μια ενδιαφέρουσα πτυχή της προσωπικότητας του ίδιου του τιμώμενου ήρωα. Ο Κυριάκος Μάτσης είχε ισχυρή ελληνική εθνική συνείδηση και αγωνίστηκε για την Ένωση. Παράλληλα, όμως, διατύπωνε κοινωνικές αντιλήψεις που υπερέβαιναν τους εθνικούς διαχωρισμούς. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά στα κείμενά του: «Να γιατί δεν νοιάζομαι αν τη γη αυτή τη ζουν Τούρκοι ή Έλληνες, Εβραίοι…».

Για τον Μάτση σημασία είχε οι άνθρωποι που καλλιεργούσαν τη γη να ζουν ελεύθεροι και να είναι κύριοι της ζωής τους. Πρόκειται για αντίληψη κοινωνικής δικαιοσύνης και ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η οποία δεν εξαρτά την αξία του ανθρώπου από την εθνική του καταγωγή. Αυτή η στάση δεν αναιρούσε την ελληνική του ταυτότητα. Αναδείκνυε όμως τη δυνατότητα συνύπαρξης του πατριωτισμού με τον σεβασμό προς τον διαφορετικό. Ίσως αυτή να ήταν η πιο ουσιαστική πλευρά της προσωπικότητάς του, που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί πολιτικά στη σημερινή συγκυρία.

Η χαμένη ευκαιρία

Θα ήταν υπερβολικό να υποστηριχθεί ότι μια επετειακή ομιλία υπονομεύει από μόνη της τις προσπάθειες επίλυσης του Κυπριακού. Η πολιτική του Προέδρου κρίνεται πρωτίστως από τις διαπραγματευτικές θέσεις, τις πρωτοβουλίες και την ετοιμότητά του για συμβιβασμούς. Ωστόσο, ο δημόσιος λόγος έχει σημασία όταν επιδιώκεται η οικοδόμηση εμπιστοσύνης.

Η συγκεκριμένη ομιλία επιβεβαιώνει ένα οικείο και στερεότυπο πατριωτικό αφήγημα στο ελληνοκυπριακό ακροατήριο, αλλά δεν προσφέρει κάποια νέα γέφυρα προς τους Τουρκοκυπρίους. Ούτε εξηγεί πώς συνδέεται η επιδίωξη της Ένωσης με τη σημερινή ομοσπονδιακή προοπτική. 

Ο Πρόεδρος θα μπορούσε, τιμώντας τον Μάτση, να αναδείξει ακριβώς τον ανθρωπισμό του και να εξηγήσει στους μαθητές ότι η σημερινή πρόκληση δεν είναι η επανάληψη των εθνικών στόχων του 1955, αλλά η δημιουργία συνθηκών ελευθερίας, ασφάλειας και πολιτικής ισότητας για όλους τους Κυπρίους. Μια τέτοια προσέγγιση δεν θα αποτελούσε υποχώρηση από την Ιστορία. Η Ένωση, η ανεξαρτησία του 1960 και η επιδίωξη ομοσπονδιακής επανένωσης αποτελούν τρεις διαφορετικές πολιτικές πραγματικότητες. Συνδέονται ιστορικά, αλλά δεν ταυτίζονται.

Η λύση δεν μπορεί να οικοδομηθεί στη λήθη, ούτε όμως και στην επιλεκτική μνήμη. Δεν απαιτεί από τις δύο κοινότητες να συμφωνήσουν σε ένα κοινό εθνικό παρελθόν, αλλά να αποδεχθούν τη δυνατότητα ενός κοινού πολιτικού μέλλοντος.

Αυτό είναι το ουσιαστικό ερώτημα που άφησε αναπάντητο η ομιλία του Προέδρου. Και ίσως η πιο χρήσιμη παρακαταθήκη του Κυριάκου Μάτση να βρίσκεται ακριβώς εκεί, δηλαδή στην αναγνώριση ότι η ελευθερία και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν μπορούν να αποτελούν αποκλειστικό προνόμιο καμίας εθνότητας.