COP31: Επικρατεί ο ρεαλισμός ή αναβάλλεται η δράση για το κλίμα;

Οι πρώτες τρεις ημέρες

Τρεις ημέρες μετά την έναρξη της COP31 στην Αττάλεια, η ατμόσφαιρα παραμένει υποτονική. Η εφαρμογή των κλιματικών δεσμεύσεων, ο εξηλεκτρισμός και η χρηματοδότηση κυριαρχούν στις συζητήσεις. Ωστόσο, η απουσία σημαντικών ηγετών και η αποδυνάμωση των χρηματοδοτικών δεσμεύσεων εγείρουν ερωτήματα σχετικά με τις πραγματικές προτεραιότητες των κυβερνήσεων.

Σηματοδοτεί η COP31 μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής ή μήπως οι χώρες αναβάλλουν δεσμεύσεις που δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να υλοποιήσουν;

Η διάκριση έχει σημασία. Ο ρεαλισμός μπορεί να καταστήσει την κλιματική δράση εφικτή, αλλά μπορεί επίσης να αποτελέσει βολική δικαιολογία για καθυστερήσεις. Οι πρώτες ημέρες της συνόδου προσφέρουν ενδείξεις και για τα δύο.

Απόντες ηγέτες, μεταβαλλόμενες προτεραιότητες

Δεκάδες ηγέτες συμμετέχουν στην COP31, μεταξύ των οποίων ο Πρόεδρος της Βραζιλίας Λούλα ντα Σίλβα και η Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Συμμετέχει επίσης ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης. Ωστόσο, ξεχωρίζουν σημαντικές απουσίες.

Ο Πρόεδρος Τραμπ απουσιάζει, χωρίς επίσημη αντιπροσωπεία της αμερικανικής κυβέρνησης. Η Κίνα εκπροσωπείται από τον Αντιπρόεδρο Χαν Τζενγκ αντί του Προέδρου Σι Τζινπίνγκ. Απουσιάζει επίσης ο Πρωθυπουργός της Ινδίας Ναρέντρα Μόντι, καθώς και αρκετοί σημαντικοί Ευρωπαίοι ηγέτες.

Η απουσία τους δεν σημαίνει εγκατάλειψη των κλιματικών δεσμεύσεων. Οι χώρες εξακολουθούν να εκπροσωπούνται από υπουργούς και διαπραγματευτές.

Ωστόσο, αντανακλά τις ανταγωνιστικές προτεραιότητες των κυβερνήσεων, καθώς αντιμετωπίζουν πολέμους, ενεργειακή ανασφάλεια, οικονομικές πιέσεις και περιορισμένα δημόσια οικονομικά.

Η κλιματική πολιτική ανταγωνίζεται ολοένα περισσότερο τις εθνικές οικονομικές και γεωπολιτικές προτεραιότητες, αντί να θεωρείται αυτονόητα πρωτεύουσα.

Το ερώτημα δεν είναι απλώς κατά πόσον οι κυβερνήσεις υποστηρίζουν τους κλιματικούς στόχους, αλλά ποια θέση καταλαμβάνουν αυτοί στην ιεράρχηση των εθνικών τους προτεραιοτήτων.

Ο εξηλεκτρισμός συναντά πολιτικές αντιστάσεις

Η κεντρική πρωτοβουλία της COP31, «35 έως το 2035» (35-by-35 Global Electrification Pledge), επιδιώκει να αυξήσει το μερίδιο του ηλεκτρισμού στην παγκόσμια τελική κατανάλωση ενέργειας από περίπου 23% σήμερα σε 35% έως το 2035.

Προσφέρει μια πρακτική κατεύθυνση προς μεγαλύτερη ενεργειακή αποδοτικότητα, μειωμένη εξάρτηση από εισαγόμενα καύσιμα και χαμηλότερες εκπομπές.

Ωστόσο, η αρχική κυβερνητική υποστήριξη είναι περιορισμένη. Η Γερμανία, η Νορβηγία, η Ολλανδία, η Κένυα και ορισμένες άλλες χώρες έχουν προσυπογράψει την πρωτοβουλία, αλλά πολλές μεγάλες οικονομίες δεν έχουν ακόμη δεσμευτεί.

Έχουν επίσης προκύψει διαφωνίες σχετικά με το κατά πόσον η πρόσθετη ηλεκτρική ενέργεια πρέπει να προέρχεται από πηγές χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

Η πρόταση δεν το απαιτεί ρητά. Οι επικριτές προειδοποιούν ότι ο εξηλεκτρισμός που βασίζεται σε άνθρακα ή φυσικό αέριο θα μπορούσε να παρατείνει την εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα. Οι υποστηρικτές αντιτείνουν ότι ο εξηλεκτρισμός βελτιώνει την ενεργειακή αποδοτικότητα και δημιουργεί ζήτηση για καθαρότερη ηλεκτρική ενέργεια.

Και τα δύο επιχειρήματα έχουν σημασία.

Εδώ ακριβώς θα μπορούσε η COP31 να αποδείξει μια ουσιαστική μετατόπιση από τους φιλόδοξους στόχους στην πρακτική εφαρμογή.

Η αύξηση της κατανάλωσης ηλεκτρισμού δεν ταυτίζεται με την απανθρακοποίηση. Τα ηλεκτρικά δίκτυα, η αποθήκευση, οι διασυνδέσεις και η ευέλικτη παραγωγή πρέπει να αναπτύσσονται παράλληλα με τον εξηλεκτρισμό.

Χωρίς οικονομικά προσιτό, αξιόπιστο και ολοένα καθαρότερο ηλεκτρισμό, η πρωτοβουλία «35 έως το 2035» κινδυνεύει να καταλήξει ακόμη ένας στόχος χωρίς τα απαραίτητα μέσα υλοποίησης.

Οι πρακτικές πρωτοβουλίες προσφέρουν κάποια πρόοδο

Η «Ημέρα Ενέργειας» της Τρίτης έφερε πιο συγκεκριμένες εξελίξεις.

Πέντε χώρες υποστήριξαν σχέδιο για τον διπλασιασμό του αριθμού των κατοικιών με φωτοβολταϊκά στις στέγες παγκοσμίως έως το 2030.

Η πρωτοβουλία θα μπορούσε να βελτιώσει την πρόσβαση στην ενέργεια, να μειώσει τους λογαριασμούς ηλεκτρισμού και να ενισχύσει την ενεργειακή ανθεκτικότητα, ιδιαίτερα σε περιοχές με ανεπαρκή ενεργειακή εξυπηρέτηση.

Παράλληλα, ανακοινώθηκε η πρωτοβουλία χρηματοδότησης Electrify Now Finance Coalition, με στόχο την κινητοποίηση επενδύσεων για καθαρό εξηλεκτρισμό. Συναφές επενδυτικό πρόγραμμα επιδιώκει να κινητοποιήσει περισσότερα από 1,2 δισεκατομμύρια δολάρια.

Οι προσπάθειες αυτές είναι μικρές σε σχέση με τις παγκόσμιες ανάγκες, αλλά δείχνουν ότι η στοχευμένη συνεργασία μπορεί να προχωρεί ακόμη και όταν οι ευρύτερες διαπραγματεύσεις αντιμετωπίζουν δυσκολίες.

Η υλοποίηση, ωστόσο, εξακολουθεί να εξαρτάται από τη χρηματοδότηση, τα δίκτυα διανομής, τις αδειοδοτήσεις και το εξειδικευμένο προσωπικό.

Η ανακοίνωση έργων είναι ευκολότερη από την κατασκευή τους.

Οι διαφωνίες για τα ορυκτά καύσιμα παραμένουν

Η βραζιλιάνικη προεδρία της COP30 παρουσίασε έναν οδικό χάρτη για τη σταδιακή απομάκρυνση από τα ορυκτά καύσιμα, επιδιώκοντας να μετατρέψει τη συμφωνία της COP28 στο Ντουμπάι σε πρακτικά εθνικά σχέδια.

Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες κάλεσε τις κυβερνήσεις να καθορίσουν σαφέστερα χρονοδιαγράμματα ενεργειακής μετάβασης.

Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις συνεχίζουν να απαιτούν ισχυρότερες δεσμεύσεις, ενώ οι κυβερνήσεις παραμένουν διχασμένες σχετικά με την παραγωγή ορυκτών καυσίμων, την πρόσβαση στην ενέργεια και το κόστος της.

Ωστόσο, το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο εξακολουθούν να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στις μεταφορές, τη βιομηχανία, τα πετροχημικά και τον ενεργειακό εφοδιασμό.

Οι αερομεταφορές, η ναυτιλία και ορισμένες βιομηχανικές διεργασίες δεν μπορούν εύκολα να εξηλεκτριστούν σε μεγάλη κλίμακα. Η αντικατάσταση των ορυκτών καυσίμων απαιτεί υποδομές, επενδύσεις και τεχνολογίες που δεν βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο ωριμότητας σε όλους τους τομείς.

Οι κυβερνήσεις δεν μπορούν να αποσύρουν αξιόπιστες πηγές ενέργειας ταχύτερα από όσο καθίστανται διαθέσιμες οικονομικά προσιτές εναλλακτικές λύσεις. Διαφορετικά, οι ελλείψεις και οι διακυμάνσεις των τιμών θα μπορούσαν να πλήξουν τις οικονομίες και να υπονομεύσουν την κοινωνική υποστήριξη.

Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι η ενεργειακή ασφάλεια πρέπει να χρησιμοποιείται ως δικαιολογία για επ' αόριστον εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα.

Η κρίση στη Μέση Ανατολή έχει οξύνει αυτές τις διαφορές. Οι χώρες που εξαρτώνται από εισαγωγές ανησυχούν για ελλείψεις και αστάθεια τιμών, ενώ οι εξαγωγείς αντιμετωπίζουν ερωτήματα σχετικά με τα μελλοντικά τους έσοδα και τη διαφοροποίηση των οικονομιών τους.

Μια αξιόπιστη ενεργειακή μετάβαση πρέπει να λαμβάνει υπόψη και τις δύο πραγματικότητες, αντί να επιβάλλει πανομοιότυπα χρονοδιαγράμματα.

Το ζητούμενο είναι η σωστή αλληλουχία των αλλαγών: επιτάχυνση των ανταγωνιστικών εναλλακτικών λύσεων, διατήρηση της ενεργειακής ανθεκτικότητας και αποφυγή περιττών επιβαρύνσεων.

Η κλιματική χρηματοδότηση αποκαλύπτει τη μεγαλύτερη αντίφαση

Ίσως η σημαντικότερη εξέλιξη είναι η μεγάλη μείωση των νέων δεσμεύσεων δημόσιας χρηματοδότησης για το κλίμα.

Οι ανακοινωθείσες πολυετείς δεσμεύσεις των ανεπτυγμένων χωρών έχουν μειωθεί κατά περίπου 70%, από περίπου 40 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως σε προηγούμενες δεσμεύσεις, σε 11,7 δισεκατομμύρια δολάρια στις νέες.

Η Γερμανία, η Γαλλία και η Ιαπωνία δεν έχουν ανακοινώσει αντίστοιχες νέες πολυετείς δεσμεύσεις, ενώ δεν αναμένεται καμία από την Ουάσιγκτον. Το Ηνωμένο Βασίλειο είναι η μόνη μεγάλη χώρα-δωρητής που ανακοίνωσε νέα δέσμευση.

Τα στοιχεία αυτά αφορούν χρηματοδοτικές υποσχέσεις και όχι πραγματικές εκταμιεύσεις. Ορισμένα προγράμματα ενδέχεται να συνεχιστούν χωρίς νέες ανακοινώσεις.

Ωστόσο, αποκαλύπτουν το χάσμα μεταξύ των διεθνών χρηματοδοτικών φιλοδοξιών και της προθυμίας των κυβερνήσεων να διαθέσουν πόρους.

Οι αναπτυσσόμενες οικονομίες χρειάζονται προσιτή χρηματοδότηση για ηλεκτρικά δίκτυα, πρόσβαση στην ενέργεια και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή.

Τα ιδιωτικά κεφάλαια μπορούν να στηρίξουν εμπορικά βιώσιμες επενδύσεις, αλλά δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τη δημόσια χρηματοδότηση για βασικά έργα που δεν προσφέρουν επαρκείς οικονομικές αποδόσεις.

Η εφαρμογή χωρίς αξιόπιστη χρηματοδότηση κινδυνεύει να καταλήξει ακόμη μία ανεκπλήρωτη υπόσχεση.

Η ενεργειακή ασφάλεια αλλάζει τα δεδομένα

Η έκθεση της Wood Mackenzie, Energy Transition Outlook 2026–27, προσφέρει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα οπτική.

Διαπιστώνει ότι οι χώρες δίνουν ολοένα μεγαλύτερη προτεραιότητα στην ενεργειακή ασφάλεια και την οικονομική ανάπτυξη έναντι των κλιματικών στόχων.

Ωστόσο, στο σενάριο «Ενεργειακής Ασφάλειας» (Energy Security), η προβλεπόμενη αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας φθάνει τους 2,5°C, ελαφρώς χαμηλότερα από τους 2,6°C του βασικού σεναρίου.

Οι χώρες που επιδιώκουν να περιορίσουν την εξάρτησή τους από εισαγόμενα καύσιμα επενδύουν ταχύτερα σε εγχώριες ΑΠΕ, πυρηνική ενέργεια και εξηλεκτρισμό.

Πρόκειται για αποτελέσματα μοντελοποιημένων σεναρίων και όχι για βέβαιες προβλέψεις.

Υποδεικνύουν, όμως, ότι η επιδίωξη του εθνικού συμφέροντος μπορεί να συμβάλει στη μείωση των εκπομπών, ακόμη και όταν η κλιματική πολιτική δεν αποτελεί το κύριο κίνητρο.

Αντίθετα, μια πορεία που δίνει προτεραιότητα στην οικονομική ανάπτυξη στηριζόμενη περισσότερο στα ορυκτά καύσιμα οδηγεί σε μεγαλύτερη αύξηση της θερμοκρασίας.

Η κρίση στη Μέση Ανατολή και οι διαταραχές γύρω από τα Στενά του Ορμούζ έχουν ενισχύσει την ελκυστικότητα της εγχώριας ενεργειακής παραγωγής, της διαφοροποίησης του εφοδιασμού και των ανθεκτικών υποδομών.

Η ενεργειακή ασφάλεια ενδέχεται να εξελιχθεί σε ισχυρότερο κίνητρο επενδύσεων από τις διεθνείς διακηρύξεις.

Το συμπέρασμα δεν είναι ότι η ενεργειακή ασφάλεια προστατεύει αυτομάτως το κλίμα. Είναι ότι οι τεχνολογίες που επιλέγονται για την εξασφάλισή της καθορίζουν κατά πόσον η ενεργειακή μετάβαση θα επιταχυνθεί ή θα επιβραδυνθεί.

Ρεαλισμός ή αναβολή;

Οι πρώτες ημέρες της COP31 παρουσιάζουν τόσο ενδείξεις προόδου όσο και δισταγμού.

Οι πρωτοβουλίες εξηλεκτρισμού και οι συνεργασίες για συγκεκριμένα έργα υποδηλώνουν μετατόπιση προς την πρακτική εφαρμογή.

Αντίθετα, η περιορισμένη υποστήριξη της κεντρικής πρωτοβουλίας, οι ανεπίλυτες διαφωνίες για τα ορυκτά καύσιμα, οι απουσίες σημαντικών ηγετών και η αποδυνάμωση των νέων χρηματοδοτικών δεσμεύσεων αναδεικνύουν τα εμπόδια.

Ρεαλισμός σημαίνει αναγνώριση των περιορισμών και κατεύθυνση των διαθέσιμων πόρων προς εφικτά αποτελέσματα.

Αναβολή σημαίνει διατήρηση φιλόδοξων στόχων, χωρίς τις αποφάσεις και τις επενδύσεις που απαιτούνται για την υλοποίησή τους.

Η επιτυχία της συνόδου πρέπει να κριθεί από την πραγματική χρηματοδότηση, τις υποδομές που θα κατασκευαστούν, την προσιτή ενέργεια και τις μετρήσιμες μειώσεις εκπομπών — όχι από ακόμη μία διακήρυξη.

Η κλιματική αλλαγή εξακολουθεί να απαιτεί συνεχή δράση. Όμως, η δράση αυτή πρέπει να είναι οικονομικά βιώσιμη, τεχνολογικά εφικτή και πολιτικά διατηρήσιμη.

Το καθοριστικό ερώτημα είναι κατά πόσον οι κυβερνήσεις θα μετατρέψουν την ενεργειακή ασφάλεια και την επιδίωξη του εθνικού οικονομικού συμφέροντος σε ουσιαστική πρόοδο για το κλίμα ή θα τις χρησιμοποιήσουν ως δικαιολογίες για καθυστερήσεις.

Ας ελπίσουμε ότι όσα ακολουθήσουν στην COP31 θα δώσουν τις απαντήσεις.