Πρόσφατα έγινε πολύς λόγος για τις δηλώσεις Λαβρόφ σε τουρκικά ΜΜΕ, για τη συμβολή της Ρωσίας στη νίκη των Τούρκων κατά της Ελλάδας το 1922.
Τα όσα είπε ο Λαβρόφ ήταν σχετικά ακριβή. Το θέμα είναι η άλλη μισή αλήθεια: Η τότε σοβιετική Ρωσία ακολούθησε μια «φιλοτουρκική» πολιτική για να υπηρετήσει δικά της εθνικά, αλλά και εσωτερικά θέματα. Το ίδιο είχε κάνει και ο Κεμάλ.
Η Μόσχα επιδίωκε να λύσει διασυνοριακά προβλήματα, να εντάξει στο νέο σοβιετικό καθεστώς χώρες από την Αρμενία μέχρι τις τουρκογενείς. Αλλά και να κατευνάσει τις εσωτερικές αντιδράσεις για τη διάλυση της αυτοκρατορίας και για τα σκληρά μέτρα εσωτερικού ελέγχου.
Ο Κεμάλ, προκειμένου να στεριώσει και να επιβληθεί, μπήκε πρόθυμα στο παιγνίδι. Όχι μόνο για να νικήσει στον πόλεμο, αλλά και για να σταθεροποιήσει την εξουσία του στην ίδια τη σημερινή Τουρκία. Χρειαζόταν στρατιωτική και οικονομική ισχύ, ώστε να ελέγξει τον πληθυσμό, και για να επιβληθεί στους πολλούς «κεμαλισμούς» που αναπτύσσονταν - προσπάθεια που ευοδώθηκε πλήρως μόλις το 1930. Σε αυτό το πλαίσιο, τα δύο τρίτα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας δεν ήταν απλώς αδύνατο να κρατηθούν. Ήταν επιπλέον ένα βαρίδι για τον ίδιο. Είχαν έκταση και πληθυσμό ανεξέλεγκτο.
Υπάρχει πάντα συνάφεια και αλληλεπίδραση μεταξύ εσωτερικών και «εθνικών» θεμάτων.
Η αποδομητική ασάφεια
Ερχόμαστε στα δικά μας.
Υπάρχουν τρεις βασικοί λόγοι για τη δυσκολία υπερνίκησης της κακοδιοίκησης στην Κύπρο:
1. Οι έκτακτες συνθήκες εδώ και 61 χρόνια, που μέσα από το «δίκαιο της ανάγκης» οικοδόμησαν ένα ανέλεγκτο αλλά και ασταθές κράτος. Για πολλές δεκαετίες προσπαθούμε να στηρίξουμε με δοκάρια και πρόχειρες κατασκευές ένα οικοδόμημα με επικλινείς τοίχους, και με στέγη φτιαγμένη από τσίγκους, ξύλα και μερικά κεραμίδια. Η ακριβή επίπλωση και η διοργάνωση δεξιώσεων στο σαλόνι δίνουν μια ψεύτικη εικόνα ευημερίας, η οποία πείθει όλο και λιγότερο.
2. Εξαιτίας του πιο πάνω, αλλά και της παραδοσιακά μεγάλης επιρροής ισχυρών οικογενειών στο οικονομικοπολιτικό σκηνικό, πολλές πτυχές των νομοθετικών ρυθμίσεων παραμένουν πεισματικά ατελείς. Οι υπερεξουσίες της Γενικής Εισαγγελίας, οι ατελείς ελεγκτικοί μηχανισμοί (π.χ. οι ξεδοντιασμένες εξουσίες της Αρχής Κατά της Διαφθοράς), το ιδιόμορφο καθεστώς λειτουργίας της Αστυνομίας, είναι μερικές μόνο από αυτές τις ατελείς ρυθμίσεις.
3. Δίπλα στο φαινόμενο των ατελών νομοθετικών και θεσμικών ρυθμίσεων, υπάρχει και το φαινόμενο των προβληματικών μηχανισμών εφαρμογής της νομοθεσίας, ακόμη κι όταν αυτή είναι σαφής και εμπεριστατωμένη. Οι εφαρμοστικοί κανονισμοί είναι κατά κανόνα ατροφικοί. Σε ένα κράτος όπου σημασία έχουν τα πολυτελή έπιπλα στο σαλόνι, οι κυβερνώντες δίνουν έμφαση στο νομοθετικό πλαίσιο - που είναι πρόσφορο προς επίδειξη - και πολύ λιγότερη στους κανόνες εφαρμογής του νόμου.
Ένα παράδειγμα που αγγίζει και τους τρεις πιο πάνω παράγοντες: Ενώ η εκάστοτε κυβέρνηση ελέγχει πελατειακά την Αστυνομία, μέσω των προαγωγών, την ίδια στιγμή είναι πολύ ατροφικοί οι μηχανισμοί θεσμικού ελέγχου και λογοδοσίας του σώματος· όχι μόνο από ανεξάρτητους θεσμούς αλλά ακόμη και από την ίδια την προϊστάμενη αρχή (Υπουργείο Δικαιοσύνης). Έτσι, δίπλα στο προβληματικό ανέλεγκτο της Γενικής Εισαγγελίας, η λειτουργία των αρχών ασφαλείας ρέπει και αυτή μονίμως προς την προσαρμογή, όχι σε αντικειμενικούς όρους και κανονισμούς, αλλά σε πολιτικοκομματικές προτεραιότητες. Ακόμη χειρότερα, λόγω της «αυτονομίας» των αρχών ασφαλείας και της συνακόλουθης μη θεσμικής θωράκισής τους, ρέπουν προς την ελαστικοποίηση των κανονισμών (π.χ. μέσω της αδράνειας) προκειμένου να μην υπάρχει σύγκρουση με τμήματα του παρακράτους. Η «αυτονομία» κάνει το σώμα ευάλωτο, απροστάτευτο σε συνθήκες σύγκρουσης με μεγάλα συμφέροντα.
Ο ρόλος της κοινωνικής ανάπτυξης
Τα πράγματα αναφορικά με το κράτος δικαίου φαίνεται να επιδεινώνονται αντί να βελτιώνονται. Ως πρώτο παράγοντα θα πρέπει να αποδεχτούμε το εξής: Τα πράγματα δεν γίνονται χειρότερα αυτά καθεαυτά. Στην πραγματικότητα γίνονται διαρκείς βελτιώσεις. Όμως, οι εξελίξεις, οι ανάγκες, οι απαιτήσεις της κοινωνίας για κράτος δικαίου, όλα κινούνται με πολύ μεγαλύτερη ταχύτητα από τους ρυθμούς βελτιώσεων. Έτσι, στην πράξη, το χάσμα μεγαλώνει. Πριν από είκοσι χρόνια, η ενδοοικογενειακή βία δεν ήταν καν ζήτημα που προκαλούσε το κοινό αίσθημα. Σήμερα είναι.
Ας σκεφτούμε μόνο κάποια στοιχεία: Την ανάπτυξη της πληροφόρησης των πολιτών, με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (και όχι μόνο), την ανάπτυξη της ευαισθησίας, της καχυποψίας, και της πλανητικής οπτικής των κοινωνιών (το κράτος δικαίου είναι σήμερα απαίτηση όσο ποτέ), αλλά και την ανάπτυξη των τεχνικών τόσο του υποκόσμου όσο και του παρακράτους. Για παράδειγμα, εδώ και δεκαετίες ήταν γνωστό το σύστημα «προστασίας» από πλευράς υποκόσμου. Οι πολίτες, κατά κανόνα, είτε δεν ασχολούνταν, είτε θεωρούσαν πως «έτσι είναι τα πράγματα, οι ισχυροί επικρατούν». Υπάρχει και περίπτωση ανθρώπου του υποκόσμου που μια ολόκληρη πόλη τον λάτρευε, επειδή βοηθούσε και κάποιους φτωχούς, ή βοηθούσε δανειστές να εισπράξουν τα οφειλόμενα! Τα τελευταία χρόνια η σιωπή και η ανοχή έχουν υποχωρήσει δραστικά.
Αναζητήστε τους κερδισμένους
Όμως, υπάρχουν συγκεκριμένοι λόγοι για τους οποίους οι βελτιώσεις είναι τόσο αργές και αναποτελεσματικές:
• Έχουμε κουλτούρα εντυπώσεων και όχι αλλαγών. Για διάφορους ιστορικούς λόγους, οι Ελληνοκύπριοι αρεσκόμαστε περισσότερο στην επικαιρική γκρίνια και όχι στις ριζικές αλλαγές. Εκτονώνουμε ανώδυνα την επιθυμία για αλλαγή (που μας φοβίζει) με το «όλοι είναι σάπιοι» και με επαναστάσεις του τύπου «απέχω ή ψηφίζω Φειδία».
• Παρόλα αυτά, η ισχυρότερη δύναμη που αναστέλλει τις εποικοδομητικές αλλαγές είναι ένα πολυδαίδαλο σύστημα συμφερόντων, στο οποίο δεν εμπλέκονται μόνο πολιτικά πρόσωπα. Για την ακρίβεια εμπλέκεται μέρος του πολιτικού προσωπικού, αλλά και ένα πολύ μεγάλο μέρος άλλων κερδισμένων από την αποδομητική ασάφεια: Από ανώτερους δημοσίους υπαλλήλους μέχρι επιχειρηματίες κάθε είδους, και τους επωφελούμενους από την κυριαρχία τους.
Όλοι αυτοί, έχουν δημιουργήσει ένα πλέγμα συμφερόντων, το οποίο ευνοείται από το να μην αλλάξουν ουσιαστικά τα πράγματα, σε κανένα τομέα.
Ο γάμος των απατεώνων
Εδώ έρχεται και κουμπώνει και το Κυπριακό… Γιατί ένας Πρόεδρος ή ένας Γενικός Εισαγγελέας με υπερεξουσίες αυτοκράτορα να θέλει ανατροπή του τόσο βολικού σκηνικού, με κράτος δικαίου και λύση του Κυπριακού; Γιατί ένας ιδιοκτήτης υπερκερδοφόρας επιχείρησης (που εκσφενδόνισε τα κέρδη της λόγω διαπλοκής με την εξουσία) να επιθυμεί τη ριζική ανατροπή που θα συνεπαγόταν η λύση του Κυπριακού; Γιατί ο καλοπληρωμένος διευθυντής να θέλει ανατροπή, την ώρα που περιμένει προαγωγή σε γενικό διευθυντή; Γιατί ο εκτελεστικός διευθυντής μιας επιχείρησης, που θησαυρίζει με τον τρόπο που λειτουργεί το σύστημα, να επιθυμεί αλλαγή;
Τα «γιατί» επεκτείνονται ακόμη και στα μεσαία στρώματα που αισθάνονται ότι «ευημερούν», ενόσω ευημερεί το αφεντικό.
Για όλους αυτούς τους λόγους, η μεγαλύτερη απάτη είναι να δημιουργείται η εντύπωση ότι η αλλαγή μπορεί να έρθει χωρίς συνολική βούληση και χωρίς αλλαγή των βασικών όρων: Με ουσιαστικές συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, αλλά κυρίως μέσα από τη λύση του Κυπριακού. Μόνο αυτή μπορεί να μας υποχρεώσει να σταματήσουμε να αρκούμαστε στην κοινότητα που προσποιείται το κράτος. Να σοβαρευτούμε, και να γίνουμε πραγματικό κράτος. Γιατί τώρα δεν είμαστε.
Ακριβώς επειδή η πηγή του κακού για την απουσία κράτους δικαίου και λύσης του Κυπριακού είναι η ίδια, γι’ αυτό και είναι πιο δύσκολο να λυθεί ο γόρδιος δεσμός. Το ένα τροφοδοτεί το άλλο, και το ένα θεριεύει με την παρουσία του άλλου.
Το Καλάθι
• …με τα ποσοστά (1): Οι δημοσκοπήσεις είναι ένα χρήσιμο εργαλείο. Την ίδια στιγμή, πρέπει να κρατάμε για όλες μικρό καλάθι. Όταν είναι κατά κανόνα τηλεφωνικές, και όταν πλέον αποδέχονται να συμμετέχουν σ’ αυτές μόνον ένας στους δέκα που δέχονται τηλεφώνημα, η αξιοπιστία μοιραία υποχωρεί. Εξάλλου, η αποχή είναι πάντα πολύ μεγαλύτερη από αυτήν που καταγράφουν· άρα πολλοί από όσους συμμετέχουν δεν θα πάνε τελικά να ψηφίσουν. Επομένως, εργαλείο μεν, αλλά όλο και λιγότερο αξιόπιστο.
• …με τα ποσοστά (2): Μια από τις μεγάλες αδικίες στις οποίες μας σπρώχνει η αγανάκτησή μας για την κατάσταση, είναι το «όλοι τους είναι σάπιοι». Όχι, ούτε ολόκληρο το πολιτικό προσωπικό ούτε όλοι οι σχηματισμοί έχουν την ίδια ευθύνη. Υπάρχουν σαφέστατες διαφορές. Μια από τις μεγαλύτερες αδικίες θεωρώ και την εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Για παράδειγμα, η Βουλή ως σώμα και εξουσία δείχνει, τουλάχιστον τα τελευταία χρόνια, πολύ περισσότερη υπευθυνότητα, σοβαρότητα και αποτελεσματικότητα από ό,τι η εκτελεστική εξουσία, η Γενική Εισαγγελία, και η τοπική αυτοδιοίκηση. Κι όμως, στη συνείδησή μας, ενώ πασκίζει καθημερινά να κλείνει τις τρύπες που δημιουργούν οι άλλες εξουσίες, πληρώνει το μεγαλύτερο κόστος δημοφιλίας.
• …με τα ποσοστά (3): Τώρα που τα βρίσκουν Ισραήλ και Τουρκία, καθώς και Αίγυπτος - Τουρκία, λογαριάζουμε να τροποποιήσουμε τις «συμμαχίες» μας; Μάλλον όχι. Θα αποδειχτεί ότι τα περί «συμμαχιών μας κατά της Άγκυρας» ήταν απλώς το εύπεπτο πρόσχημα. Ούτε η κοινωνία θα σταματήσει να θεωρεί «σωτήρες» τους κάθε λογής Νετανιάχου, κι ας μην είναι και τόσο «ξανθό γένος»...
