Γράφει ο Χρυσόστομος Περικλέους
Με το δίτομο βιβλίο του Κυπριακή Δημοκρατία 1967-1974 (24 γράμματα, 2026), ο Τάκης Χατζηδημητρίου κλείνει τον κύκλο ενός επίμοχθου ερευνητικού και συγγραφικού έργου μιας ολόκληρης δεκαετίας (προηγήθηκαν: Κύπρος 1950-1959, το τέλος του αλυτρωτισμού, 2018, Κυπριακή Δημοκρατία 1959-1964, κράτος και παρακράτος, 2021, Κυπριακή Δημοκρατία 1964-12967, από τη στρατιωτικοποίηση στη στρατοκρατία, 2024).
Το τελευταίο του βιβλίο συνιστά μια ακτινογραφία των δραματικών χρόνων ’67-’74 που σημαδεύτηκαν από την εκθεμελιωτική δράση της ελληνικής χούντας στην Κύπρο με τραγικό επιστέγασμα το πραξικόπημα του ’74 και τη συνακόλουθη τουρκική εισβολή. Από την επομένη της επιβολής της δικτατορίας στην Ελλάδα (21 Απριλίου1967), ο Τάκης Χατζηδημητρίου αναδεικνύεται σε ηγετική φυσιογνωμία της αντίστασης στην κατευθυνόμενη από τη χούντα φασιστική λαίλαπα. Λειτουργώντας ως εμπροσθοφυλακή της ΕΑΔΕ (Επιτροπή για Αποκατάσταση της Δημοκρατίας στην Ελλάδα) αποδίδεται σε καθημερινή μετωπική αναμέτρηση με τα πλοκάμια της χούντας στην Κύπρο και την παράλληλη -όταν δεν κατευθύνεται άμεσα από τη χούντα- ένοπλη δράση της υπό τον Γρίβα ΕΟΚΑ Β΄.
Καθώς διεξέρχεσαι την ιστόρηση των γεγονότων αυτής της περιόδου, έχεις την αίσθηση πως ο συγγραφέας δεν είναι ο αμέτοχος αποστασιοποιημένος ιστορικός ούτε ο ουδέτερος ψυχρός παρατηρητής. Εδώ ο συγγραφέας είναι δρων επί σκηνής. Έχεις την αίσθηση του φορτισμένου μεσ’ στο καμίνι της δράσης αγωνιστή που γράφει καθώς ζει, μάλλον καθώς ξαναζεί, τα γεγονότα. Η φορτισμένη αυτή ατμόσφαιρα, που εκδιπλώνεται σε ζώσα αφηγηματική γλώσσα, συνεπαίρνει τον αναγνώστη καθιστώντας τον μέτοχο στην κίνηση της ιστορίας. Και όσο κι αν η εξαντλητική αναδίφηση πλήθους πηγών με διαφορετικές ή αντίθετες αφετηρίες καταξιώνει το βιβλίο ως ιστορία, απαραίτητο εγχειρίδιο στον ερευνητή, το όλο έργο είναι κατ’ εξοχήν κατάθεση ψυχής.
Ωστόσο, ο συγγραφέας, ζώντας μέσα στη δίνη των όσων βίωσε, βρίσκει τη δύναμη της κριτικής θέασης των γεγονότων και της στοχαστικής ενατένισης. Και παίρνει το θάρρος να προχωρεί σε αξιακές κρίσεις προσώπων και καταστάσεων. Μπορεί, συγκεκριμένες αξιακές κρίσεις για δρώντες της περιόδου που, αναπότρεπτα, περνούν μέσα από το φίλτρο του πώς και πόσο βαθιά τις βίωσε κατά τον επίδικο χρόνο, να φέρουν ακόμα το στοιχείο της συναισθηματικής φόρτισης. Που δεν αλλοιώνει όμως τη μεγάλη εικόνα.
Σε μια συνολική θεώρηση, το βιβλίο αποτελεί ανεκτίμητη πηγή γνώσης της ιστορίας της περιόδου, ιδιαίτερα δε όταν φωτίζει πτυχές που έμεναν στην αφάνεια ή στην ομίχλη. Βγαίνουν στο φως άγνωστα εν πολλοίς γεγονότα αναφορικά με τη δράση της ΕΑΔΕ στην υπεράσπιση της δημοκρατίας όσο και της Κύπρου έναντι των έξωθεν απειλών και κινδύνων τους οποίους πρώτη διέβλεψε και ανέδειξε, και με συνέπεια αγωνίστηκε, στη συνέχεια μαζί με την ΕΔΕΚ, να τους αποτρέψει.
Ο ΤΧΔ, έχοντας θητεύσει, στα χρόνια των σπουδών του, πλάι στον Λουκή Ακρίτα, στους πολιτικούς αγώνες για υπέρβαση μιας υποτακτικής στο παλάτι εμφυλιοπολεμικής Δεξιάς, έχει βαθιά γνώση και αντίληψη των ελληνικών πολιτικών πραγμάτων. Αυτή η γνώση του δίνει μια ευρύτερη οπτική των κυπριακών πολιτικών εξελίξεων. Τον βοηθά να δει εξαρχής τον ασφυκτικό κλοιό με τον οποίο οι ελληνικές πολιτικές περισφίγγουν την Κύπρο από της καθόδου του Γρίβα και της ελληνικής μεραρχίας. Και δικαιώνεται η κρίση του, την οποία αναλύει εν εκτάσει στο προηγούμενο βιβλίο του (1964-1967), ότι η στρατιωτικοποίηση του Κυπριακού περιόρισε δραματικά τις δυνατότητες της Κύπρου να βρει τον δρόμο της.
Καθ’ όν χρόνον ο αναγνώστης βλέπει τα πλοκάμια της χούντας να αλώνουν κυριολεκτικά τον κρατικό μηχανισμό, ιδιαίτερα την Εθνοφρουρά και την Αστυνομία και, μέσω του ίδιου του υπασπιστή του Μακάριου, να εισδύουν και στο Προεδρικό, δικαιώνει μέσα του την κριτική που ασκεί ο συγγραφέας στον ίδιο τον Μακάριο για την αδυναμία που επέδειξε, μέχρι που ήταν αργά πλέον όταν ίδρυε το εφεδρικό, στην αντιμετώπιση της απειλής που συνιστούσε η χούντα. Ψέγει ιδιαίτερα, στον Μακάριο, την πολιτική των τακτικισμών η οποία απλώς συντηρούσε την κρίση. Εκεί όμως που ο αναγνώστης μένει ενεός μπροστά στις βαριές πολιτικές ευθύνες του Μακάριου είναι όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με τη διά μακρών αναδίφηση των γεγονότων μετά την εξαγγελία του «εφικτού» (Γενάρης 1968) και, στην πορεία, την απολάκτιση μοναδικής ευκαιρίας για εφικτή λύση του Κυπριακού, λύση ενιαίου κράτους που βελτίωνε ουσιωδώς τη Ζυρίχη. Ο ΤΧΔ, εκκινώντας από δήλωση του Μακάριου την επομένη της σαρωτικής νίκης του στις προεδρικές του 1968 την οποία είδε απλώς ως «συγκινητική αφοσίωση του λαού στο πρόσωπό μου», προχωρεί στην ακόλουθη κριτική επισήμανση η οποία φωτίζει τη διαδρομή του Μακάριου στα κρίσιμα αυτά χρόνια:
Η συντριπτική λαϊκή υποστήριξη δεν ήταν εν λευκώ εξουσιοδότηση, όπως ο Μακάριος την εξέλαβε. Οι Ελληνοκύπριοι ψηφοφόροι, κουρασμένοι από την τετράχρονη δοκιμασία ανερμάτιστων πολιτικών ακροβατισμών, επέλεξαν, στο πρόσωπο του Μακάριου, τον εφικτό συμβιβασμό που θα αποκαθιστούσε την ειρήνη και την ασφάλεια για όλους. Όχι νέες εντάσεις. Όχι νέες περιπέτειες. Αυτό το μήνυμα δεν φαίνεται να το πήρε ο Μακάριος μέσα από τη λαϊκή υποστήριξη. Η εμμονή του στο «ελληνικό» κράτος του 1964, όπως έβγαινε μέσα από συμφραζόμενα δηλώσεών του, ήταν αρκούντως ενδεικτική.
