Η επίσκεψη του Βλαντίμιρ Πούτιν στο νησί Ιτουρούπ των Νότιων Κουρίλων Νήσων στις 13 Αυγούστου δεν ήταν μια συνηθισμένη περιοδεία ενός Ρώσου προέδρου στην αχανή περιφέρεια της χώρας του. Ήταν μια προσεκτικά επιλεγμένη πολιτική και γεωπολιτική κίνηση σε ένα από τα τελευταία ανοιχτά μέτωπα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Και αυτό γιατί το Ιτουρούπ – Ετορόφου για τους Ιάπωνες – αποτελεί ένα από τα τέσσερα νησιά που διοικεί η Ρωσία αλλά διεκδικεί η Ιαπωνία ως τις λεγόμενες «Βόρειες Περιοχές».Ήταν μάλιστα η πρώτη επίσκεψη του Πούτιν στα διαφιλονικούμενα νησιά στη διάρκεια της μακράς παραμονής του στην εξουσία. Ο Ρώσος πρόεδρος επισκέφθηκε νοσοκομείο, σχολείο και μονάδα επεξεργασίας ψαριών, συναντήθηκε με κατοίκους και, με τον τρόπο αυτό, παρουσίασε το Ιτουρούπ όχι ως μια αμφισβητούμενη περιοχή αλλά ως απολύτως φυσιολογικό τμήμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας.Η επιλογή της χρονικής στιγμής έχει ιδιαίτερη σημασία. Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε δύο ημέρες πριν από την επέτειο της παράδοσης της Ιαπωνίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Παράλληλα, οι ρωσοϊαπωνικές σχέσεις βρίσκονται στο χειρότερο επίπεδο των τελευταίων δεκαετιών μετά την εισβολή στην Ουκρανία, τις κυρώσεις του Τόκιο εναντίον της Μόσχας και την ενίσχυση της στρατηγικής συνεργασίας της Ιαπωνίας με τις ΗΠΑ. Η κίνηση του Πούτιν, επομένως, πρέπει να διαβαστεί πρωτίστως ως πολιτική δήλωση: για τη Μόσχα, το εδαφικό ζήτημα θεωρείται ουσιαστικά κλειστό.
Γιατί αντέδρασε τόσο έντονα η Ιαπωνία
Η αντίδραση του Τόκιο ήταν άμεση. Ο Ιάπωνας υπουργός Εξωτερικών Τοσιμίτσου Μοτέγκι κάλεσε τον Ρώσο πρέσβη και υπέβαλε επίσημη διαμαρτυρία, χαρακτηρίζοντας την επίσκεψη ασύμβατη με τη σταθερή θέση της Ιαπωνίας. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι τα τέσσερα νησιά – Ετορόφου/Ιτουρούπ, Κουνασίρι/Κουνασίρ, Σικόταν και Χαμπομάι – αποτελούν «αναπόσπαστο μέρος» της ιαπωνικής επικράτειας βάσει ιστορικών δεδομένων και διεθνούς δικαίου.Για την Ιαπωνία λοιπόν δεν πρόκειται απλώς για επίσκεψη Ρώσου ηγέτη σε μια διοικητική περιφέρεια. Κάθε επίσκεψη υψηλόβαθμου Ρώσου αξιωματούχου στα νησιά εκλαμβάνεται ως έμπρακτη επίδειξη ρωσικής κυριαρχίας. Η παρουσία του ίδιου του Πούτιν ανεβάζει τον συμβολισμό στο ανώτατο επίπεδο.Μια διαφορά που αρχίζει τον 19ο αιώναΟι ρίζες του προβλήματος βρίσκονται πολύ πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.Με τη ρωσοϊαπωνική Συνθήκη της Σιμόντα του 1855 καθορίστηκε για πρώτη φορά σύνορο μεταξύ των δύο αυτοκρατοριών στην περιοχή. Το σύνορο περνούσε ανάμεσα στο Ετορόφου – το σημερινό Ιτουρούπ – και το Ουρούπ. Με άλλα λόγια, το Ετορόφου και τα νοτιότερα νησιά βρίσκονταν υπό ιαπωνική κυριαρχία.Το 1875, με τη Συνθήκη της Αγίας Πετρούπολης, η Ιαπωνία παραιτήθηκε από τις διεκδικήσεις της στη Σαχαλίνη και σε αντάλλαγμα απέκτησε ολόκληρη την αλυσίδα των Κουρίλων.Μετά τον Ρωσοϊαπωνικό Πόλεμο του 1904-1905, η Συνθήκη του Πόρτσμουθ παραχώρησε επιπλέον στην Ιαπωνία το νότιο τμήμα της Σαχαλίνης.
Η κατάσταση ανατράπηκε πλήρως το 1945
Το καθοριστικό καλοκαίρι του 1945Στη Διάσκεψη της Γιάλτας τον Φεβρουάριο του 1945, οι ΗΠΑ και η Βρετανία συμφώνησαν ότι, εφόσον η Σοβιετική Ένωση εισερχόταν στον πόλεμο εναντίον της Ιαπωνίας, οι Κουρίλες θα περνούσαν στη σοβιετική πλευρά.Στις 8 Αυγούστου 1945 η ΕΣΣΔ κήρυξε τον πόλεμο στην Ιαπωνία και ο σοβιετικός στρατός προχώρησε στη Μαντζουρία, στη Σαχαλίνη και στις Κουρίλες. Τα τέσσερα νοτιότερα νησιά πέρασαν υπό σοβιετικό έλεγχο στο τέλος του πολέμου. Ο ιαπωνικός πληθυσμός τους απομακρύνθηκε στα επόμενα χρόνια.Εδώ βρίσκεται και ο πυρήνας της σημερινής νομικής διαφωνίας.Με τη Συνθήκη Ειρήνης του Σαν Φρανσίσκο το 1951 η Ιαπωνία παραιτήθηκε από «κάθε δικαίωμα, τίτλο και διεκδίκηση» επί των Κουρίλων και της νότιας Σαχαλίνης. Η συνθήκη όμως δεν όρισε ρητά ποιο κράτος αποκτούσε την κυριαρχία τους, ενώ η Σοβιετική Ένωση δεν την υπέγραψε. Ιστορικά αμερικανικά διπλωματικά έγγραφα καταγράφουν μάλιστα ότι το ζήτημα της ακριβούς κυριαρχίας παρέμενε σύνθετο και ότι η Ουάσιγκτον ήδη από τη δεκαετία του 1950 υποστήριζε την ιαπωνική θέση για τα τέσσερα νοτιότερα νησιά.Η Ιαπωνία υποστηρίζει ότι τα τέσσερα αυτά νησιά δεν αποτελούν μέρος των Κουρίλων από τις οποίες παραιτήθηκε το 1951, αλλά ιστορικά ιαπωνικά εδάφη. Η Ρωσία αντιτείνει ότι το αποτέλεσμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου κατοχύρωσε τη σοβιετική – και σήμερα ρωσική – κυριαρχία στις νότιες Κουρίλες. Αυτή παραμένει και σήμερα η επίσημη γραμμή της Μόσχας.Η χαμένη ευκαιρία του 1956Το σημαντικότερο ίσως παράθυρο συμβιβασμού εμφανίστηκε το 1956.Με την Κοινή Σοβιετοϊαπωνική Διακήρυξη αποκαταστάθηκαν οι διπλωματικές σχέσεις. Η Μόσχα δέχθηκε τότε ότι, μετά την υπογραφή συνθήκης ειρήνης, θα μπορούσε να παραδώσει στην Ιαπωνία το Σικόταν και τα μικρότερα νησιά Χαμπομάι. Δεν υπήρχε όμως αντίστοιχη πρόβλεψη για τα δύο πολύ μεγαλύτερα νησιά, Κουνασίρ και Ιτουρούπ.Η συμφωνία ειρήνης δεν υπογράφηκε ποτέ. Έτσι, περισσότερο από ογδόντα χρόνια μετά το τέλος του πολέμου, Ρωσία και Ιαπωνία εξακολουθούν τεχνικά να μην έχουν ολοκληρώσει μια πλήρη διμερή συνθήκη ειρήνης.
Γιατί οι Κουρίλες είναι τόσο σημαντικές για τη Ρωσία;
Η υπόθεση όμως δεν αφορά μόνο την ιστορία ή το εθνικό γόητρο.Τα νησιά έχουν τεράστια στρατηγική αξία επειδή σχηματίζουν ουσιαστικά τη θαλάσσια πύλη μεταξύ του Ειρηνικού Ωκεανού και της Θάλασσας του Οχότσκ. Η τελευταία αποτελεί κρίσιμη ζώνη επιχειρήσεων για τις ρωσικές στρατηγικές πυρηνικές δυνάμεις και ιδιαίτερα για τα υποβρύχια βαλλιστικών πυραύλων του Στόλου του Ειρηνικού. Ιαπωνικές αμυντικές αναλύσεις χαρακτηρίζουν εδώ και χρόνια τη Θάλασσα του Οχότσκ ως ιδιαίτερα προστατευμένη στρατηγική περιοχή για τη Ρωσία.Η Ρωσία έχει παράλληλα ενισχύσει σημαντικά τη στρατιωτική της παρουσία στην περιοχή, με χερσαίες δυνάμεις, μαχητικά αεροσκάφη και παράκτια πυραυλικά συστήματα. Το ιαπωνικό υπουργείο Άμυνας καταγράφει ανάπτυξη συστημάτων Bastion και Bal και συνεχιζόμενο εκσυγχρονισμό των ρωσικών δυνάμεων στο Ιτουρούπ και το Κουνασίρ.Η πιθανότητα επομένως να εγκαταλείψει η Ρωσία σήμερα το Ιτουρούπ και το Κουνασίρ είναι εξαιρετικά μικρή. Μια τέτοια κίνηση δεν θα είχε μόνο εσωτερικό πολιτικό κόστος για το Κρεμλίνο· θα επηρέαζε και τη ρωσική στρατηγική αρχιτεκτονική στον βορειοδυτικό Ειρηνικό.
Το μήνυμα του Πούτιν προς Τόκιο και Ουάσιγκτον
Σε αυτό ακριβώς το σημείο βρίσκεται η πραγματική σημασία της επίσκεψης.Η Ρωσία βλέπει πλέον την Ιαπωνία πολύ περισσότερο ως τμήμα του δυτικού στρατηγικού συστήματος στην Ασία παρά ως έναν δυνητικά αυτόνομο συνομιλητή. Η συμμετοχή του Τόκιο στις κυρώσεις για την Ουκρανία, η στενή αμερικανοϊαπωνική στρατιωτική συμμαχία και η γενικότερη ενίσχυση της ιαπωνικής άμυνας έχουν μεταβάλει τη ρωσική οπτική. Μετά το 2022 η Μόσχα ανέστειλε τις συνομιλίες για συνθήκη ειρήνης, επικαλούμενη την «εχθρική στάση» της Ιαπωνίας.Η επίσκεψη του Πούτιν λοιπόν μπορεί να διαβαστεί ως τριπλό μήνυμα.Προς την Ιαπωνία: μην περιμένετε εδαφικές παραχωρήσεις όσο οι σχέσεις μας βρίσκονται σε αντιπαράθεση.Προς τις ΗΠΑ: η Ρωσία θα προστατεύσει στρατιωτικά τη βορειοανατολική πύλη της Ασίας και τη Θάλασσα του Οχότσκ.Και προς το εσωτερικό της Ρωσίας: τα εδάφη που αποκτήθηκαν ως αποτέλεσμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου δεν αποτελούν αντικείμενο διαπραγμάτευσης.Αυτό είναι ίσως και το σημαντικότερο συμπέρασμα. Η διαφορά των Κουρίλων κάποτε αντιμετωπιζόταν ως ένα δύσκολο αλλά δυνητικά επιλύσιμο διμερές πρόβλημα. Σήμερα έχει ενσωματωθεί σε μια πολύ μεγαλύτερη γεωπολιτική σύγκρουση: από τη μια το αμερικανοϊαπωνικό σύστημα ασφαλείας και από την άλλη μια Ρωσία που συνεργάζεται ολοένα στενότερα με την Κίνα και τη Βόρεια Κορέα.Γι' αυτό η επίσκεψη του Πούτιν δεν αφορά τέσσερα απομακρυσμένα ηφαιστειακά νησιά. Αφορά την ισορροπία ισχύος στον Ειρηνικό, τη μνήμη του 1945 και τη μετάβαση της Ανατολικής Ασίας σε μια εποχή όπου παλιές εδαφικές διαφορές αποκτούν ξανά στρατιωτικό περιεχόμενο. Η Μόσχα θέλησε να δείξει ότι, τουλάχιστον από τη δική της πλευρά, το ερώτημα «σε ποιον ανήκουν οι νότιες Κουρίλες;» έχει ήδη απαντηθεί. Το γεγονός ότι η Ιαπωνία εξακολουθεί να δίνει ακριβώς την αντίθετη απάντηση εξηγεί γιατί μια επίσκεψη λίγων ωρών στο Ιτουρούπ μπόρεσε να ξυπνήσει μια σύγκρουση που ουσιαστικά δεν έκλεισε ποτέ από το 1945.Η σημερινή συγκυρία κάνει το θέμα ιδιαίτερα ενδιαφέρον, γιατί οι Κουρίλες συνδέονται πλέον με τη ρωσοκινεζική στρατιωτική συνεργασία, την Ταϊβάν και τη μεγάλη στροφή της Ιαπωνίας προς επανεξοπλισμό.
