Του Λοΐζου Πάπουτσου*
Αναζωογόνηση των χωριών: μια νέα πολεοδομική πολιτική για την ύπαιθρο
Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι να οικοδομούμε περισσότερα, αλλά να οικοδομούμε καλύτερα. Αν συνεχίσουμε να επεκτείνουμε τους οικισμούς μας πάνω σε γόνιμη γεωργική γη, κινδυνεύουμε να χάσουμε ταυτόχρονα και την ύπαιθρο και την ιδιαίτερη ταυτότητα των χωριών μας.
Στις 7 Ιουνίου 1996 έγραψα ένα άρθρο με τίτλο «Κατευθύνσεις και μέτρα για μια πολιτική πολεοδομίας». Η βασική του θέση ήταν ότι η Κύπρος, μόλις 22 χρόνια μετά την τουρκική εισβολή, είχε πετύχει ένα πραγματικό οικονομικό θαύμα. Η οικονομία είχε ανασυγκροτηθεί σε αξιοσημείωτο βαθμό, οι πρόσφυγες είχαν σε μεγάλο βαθμό αποκατασταθεί, ο τουρισμός είχε αναπτυχθεί δυναμικά και σημαντικά έργα υποδομής, πανεπιστήμια και νέες οικιστικές περιοχές είχαν δημιουργηθεί σε ολόκληρη τη χώρα.
Η ανάπτυξη αυτή, όμως, δεν ήταν χωρίς κόστος. Σε πολλές περιπτώσεις πραγματοποιήθηκε εις βάρος του φυσικού περιβάλλοντος, των ακτών και της γεωργικής γης. Το ερώτημα που τίθεται σήμερα είναι κατά πόσο μάθαμε από τα λάθη του παρελθόντος και αν έχουμε διαμορφώσει μια πιο ισορροπημένη αναπτυξιακή πολιτική.
Οι πόλεις δείχνουν τον δρόμο
Δεν επιχειρώ να παρουσιάσω μια συνολική ανάλυση της κυπριακής ανάπτυξης. Επιθυμώ, όμως, να καταθέσω ορισμένες σκέψεις για τις πόλεις και τα χωριά μας, με ιδιαίτερη αναφορά στο Ακάκι, το χωριό από το οποίο κατάγομαι. Τα τελευταία χρόνια ορισμένες κυπριακές πόλεις έχουν εφαρμόσει πολιτικές που αξίζει να μελετηθούν. Στη Λευκωσία, επί δημαρχίας Γιωρκάτζη, η εγκατάσταση πανεπιστημιακών σχολών στο κέντρο της πόλης, η αξιοποίηση παλαιών και εγκαταλελειμμένων κτηρίων για φοιτητικές εστίες και εκπαιδευτικές χρήσεις και η προσέλκυση νέων ανθρώπων συνέβαλαν ουσιαστικά στην αναζωογόνηση της πρωτεύουσας. Η παρουσία φοιτητών δημιούργησε νέα οικονομική δραστηριότητα, ενίσχυσε την εστίαση και την ψυχαγωγία και έδωσε νέα ζωή σε περιοχές που προηγουμένως παρουσίαζαν εικόνα παρακμής.
Στην Πάφο, επί δημαρχίας Φαίδωνος, η ανάδειξη της πόλης σε Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, λειτούργησε ως καταλύτης για την αναβάθμιση της πόλης. Σημαντικά έργα αστικής ανάπλασης βελτίωσαν αισθητά την εικόνα της Πάνω Πάφου και ενίσχυσαν την ελκυστικότητα της περιοχής.
Παράλληλα, πόλεις όπως η Λεμεσός, η Λάρνακα, η Αγία Νάπα και το Παραλίμνι γνωρίζουν σημαντική ανάπτυξη μέσα από επενδύσεις σε πανεπιστήμια, τουριστικές υποδομές, κατοικίες, δημόσιους χώρους και έργα κοινής ωφέλειας.
Το πρόβλημα των χωριών
Από το 1996 είχα επισημάνει ότι πολλά χωριά και μικρές πόλεις αναπτύσσονταν γραμμικά κατά μήκος των κύριων δρόμων, αφήνοντας σταδιακά τα παραδοσιακά τους κέντρα να υποβαθμίζονται. Παραδείγματα αποτελούσαν το Ακάκι, που αναπτυσσόταν προς την κατεύθυνση του Μενίκου, της Κοκκινοτριμιθιάς και της Περιστερώνας, καθώς και η περιοχή της Πόλης Χρυσοχούς προς το Προδρόμι και την Αργάκα, η Πάφος προς τον Άγιο Γεώργιο και η Λάρνακα προς την Ακτή του Κυβερνήτη.
Σήμερα, αν και τα χωριά δεν έχουν ενωθεί πλήρως μεταξύ τους, η ανάπτυξη έχει μεταφερθεί σε μεγάλο βαθμό προς τις γεωργικές εκτάσεις και τους κάμπους. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα ιστορικά τους κέντρα παρουσιάζουν εικόνα εγκατάλειψης. Στο Ακάκι, όπως και σε πολλά άλλα χωριά, συναντά κανείς παλαιά σπίτια ακατοίκητα, ερειπωμένα ή εγκαταλελειμμένα. Την ίδια στιγμή, δεκάδες νέες κατοικίες ανεγείρονται σε απομακρυσμένες περιοχές εκτός του παραδοσιακού πυρήνα.
Η τάση αυτή δημιουργεί πολλαπλά προβλήματα:
1. Καταναλώνεται πολύτιμη γεωργική γη που αποτελεί το βασικότερο εργαλείο παραγωγής του αγρότη, ενώ παράλληλα αυξάνεται η εξάρτηση της χώρας από εισαγόμενα γεωργικά προϊόντα. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γαλλία, η δόμηση στις αγροτικές ζώνες περιορίζεται αυστηρά και επιτρέπεται κυρίως σε επαγγελματίες γεωργούς.
2. Αυξάνεται η εξάρτηση από το αυτοκίνητο για κάθε καθημερινή ανάγκη.
3. Επιβαρύνεται το περιβάλλον και το οδικό δίκτυο.
4. Αποδυναμώνεται η κοινωνική συνοχή και η καθημερινή ζωή του χωριού.
5. Υποβαθμίζεται η αρχιτεκτονική και πολιτιστική κληρονομιά.
Το ιστορικό κέντρο του χωριού, που άλλοτε αποτελούσε την καρδιά της κοινωνικής ζωής, παρουσιάζει σήμερα εικόνα εγκατάλειψης και σταδιακής παρακμής. Εκεί όπου σήμερα υπάρχουν ερειπωμένες κατοικίες και αναξιοποίητα οικόπεδα, μπορούν να δημιουργηθούν νέες σύγχρονες κατοικίες, δίνοντας ξανά ζωή στον παραδοσιακό πυρήνα του χωριού.
Τι πρέπει να γίνει
Πριν από οποιαδήποτε παρέμβαση απαιτείται μια σοβαρή διάγνωση της υφιστάμενης κατάστασης.
Χρειάζεται να γνωρίζουμε:
1. Πόσα εγκαταλελειμμένα σπίτια υπάρχουν και σε ποια κατάσταση βρίσκονται.
2. Ποιο είναι το ιδιοκτησιακό τους καθεστώς.
3. Πόσες νέες κατοικίες ανεγείρονται εκτός των οικιστικών πυρήνων.
4. Ποια είναι η πραγματική ζήτηση για κατοικία.
5. Ποιοι επιλέγουν να κατοικήσουν στα χωριά και γιατί.
6. Ποιες είναι οι ανάγκες των νέων, των οικογενειών και των ηλικιωμένων.
7. Ποια δημόσια έργα και υπηρεσίες χρειάζονται.
Με βάση αυτά τα δεδομένα μπορεί να διαμορφωθεί μια ολοκληρωμένη στρατηγική ανάπτυξης. Ο στόχος δεν πρέπει να είναι η απαγόρευση της ανάπτυξης ούτε η παρεμπόδιση των πολιτών να αποκτήσουν κατοικία. Αντίθετα, πρέπει να δημιουργηθούν ελκυστικές εναλλακτικές επιλογές μέσα στους υφιστάμενους οικιστικούς πυρήνες.
Αυτό μπορεί να επιτευχθεί με:
- Κίνητρα για ανακαίνιση παραδοσιακών κατοικιών.
- Αξιοποίηση εγκαταλελειμμένων οικοπέδων μέσα στα χωριά.
- Δημιουργία νέων κατοικιών σε κενές εκτάσεις εντός των οικιστικών ορίων.
- Αναβάθμιση των δημόσιων χώρων.
- Βελτίωση των πολιτιστικών, εκπαιδευτικών και κοινωνικών υποδομών.
- Προστασία της γεωργικής γης από άναρχη δόμηση.
Το βασικό ερώτημα είναι απλό: Ποιο Ακάκι και ποια κυπριακά χωριά θέλουμε να παραδώσουμε στα παιδιά και τα εγγόνια μας; Η απάντηση απαιτεί ένα ολοκληρωμένο χωροταξικό και πολεοδομικό σχέδιο (master plan), με σαφές όραμα για την ανάπτυξη, την ποιότητα ζωής και την προστασία του περιβάλλοντος.
Η εμπειρία από τη Γαλλία
Οι απόψεις αυτές δεν προέρχονται μόνο από θεωρητικές προσεγγίσεις αλλά και από επαγγελματική εμπειρία. Αποφοίτησα από το Παγκύπριο Γυμνάσιο και στη συνέχεια σπούδασα Οικονομικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο της Λιλ, στη βόρεια Γαλλία. Εργάστηκα για 25 χρόνια στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων, Κατοικίας και Πολεοδομίας της Γαλλίας, σε ομάδα μελετών και προγραμματισμού που αποτελούνταν από γεωγράφους, αρχιτέκτονες, οικονομολόγους, κοινωνιολόγους και πολιτικούς μηχανικούς. Συμμετείχα στην εκπόνηση αναπτυξιακών σχεδίων για περιοχή με πληθυσμό 350.000 κατοίκων καθώς και πολεοδομικών σχεδίων για 82 πόλεις και χωριά. Αργότερα υπηρέτησα για 15 χρόνια στον Δήμο της Βαλανσιέν (Valenciennes) ως διευθυντής υπηρεσίας αστικής ανανέωσης και στεγαστικής πολιτικής.
Μετά από 40 χρόνια ενασχόλησης με ζητήματα πολεοδομικού σχεδιασμού στη Γαλλία και την Κύπρο, είμαι πεπεισμένος ότι η ποιότητα ζωής αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης. Οι άνθρωποι επιλέγουν να ζήσουν εκεί όπου υπάρχουν υπηρεσίες, πολιτισμός, πράσινο, εκπαίδευση και ένα ελκυστικό οικιστικό περιβάλλον.
Η εμπειρία αυτή με δίδαξε ορισμένα βασικά μαθήματα: Καμία επιτυχημένη ανάπτυξη δεν επιτυγχάνεται χωρίς συνεργασία κράτους, τοπικής αυτοδιοίκησης, ιδιωτικού τομέα και πολιτών. Κάθε σοβαρό έργο χρειάζεται στρατηγικό σχεδιασμό, τεκμηριωμένες μελέτες και αποτελεσματικό συντονισμό. Και η χρηματοδότηση βρίσκεται ευκολότερα όταν υπάρχουν ώριμα σχέδια και ξεκάθαρο όραμα. Παράλληλα, οι δημόσιες επενδύσεις λειτουργούν ως καταλύτης για τις ιδιωτικές επενδύσεις. Πανεπιστήμια, πολιτιστικά κέντρα, νοσοκομεία, δημόσιοι χώροι και ποιοτικές συγκοινωνίες δημιουργούν εμπιστοσύνη και κινητοποιούν την οικονομία.
Αυτό ακριβώς συνέβη και στη Βαλανσιέν (Valenciennes), όπου η αναβάθμιση κατοικιών, η δημιουργία πανεπιστημίου, θεάτρου, εμπορικού κέντρου, τραμ και σύγχρονων δημόσιων υποδομών άλλαξαν ριζικά την εικόνα της πόλης και της ευρύτερης περιοχής.
Επίλογος
Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι να οικοδομούμε περισσότερα, αλλά να οικοδομούμε καλύτερα. Αν συνεχίσουμε να επεκτείνουμε τους οικισμούς μας πάνω σε γόνιμη γεωργική γη, κινδυνεύουμε να χάσουμε ταυτόχρονα και την ύπαιθρο και την ιδιαίτερη ταυτότητα των χωριών μας. Αντίθετα, αν επενδύσουμε στην αναζωογόνηση των παραδοσιακών πυρήνων των χωριών μας, θα προστατεύσουμε το περιβάλλον, θα ενισχύσουμε την κοινωνική συνοχή και θα δημιουργήσουμε καλύτερες συνθήκες ζωής για τις επόμενες γενιές.
Το ζητούμενο δεν είναι αν θα υπάρξει ανάπτυξη. Το ζητούμενο είναι ποια μορφή ανάπτυξης επιλέγουμε και ποια Κύπρο θέλουμε να παραδώσουμε στα παιδιά και στα εγγόνια μας.
* Οικονομολόγου - πολεοδόμου, απόφοιτου Παγκυπρίου Γυμνασίου και του Πανεπιστημίου της Λιλ (Γαλλία). Υπηρέτησε επί 25 χρόνια στο Υπουργείο Δημοσίων Έργων, Κατοικίας και Πολεοδομίας της Γαλλίας και επί 15 χρόνια ως διευθυντής υπηρεσίας αστικής ανανέωσης και στεγαστικής πολιτικής στον Δήμο Βαλανσιέν
Πολιτική Δημοσίευσης Σχολίων
Οι ιδιοκτήτες της ιστοσελίδας www.politis.com.cy διατηρούν το δικαίωμα να αφαιρούν σχόλια αναγνωστών, δυσφημιστικού και/ή υβριστικού περιεχομένου, ή/και σχόλια που μπορούν να εκληφθεί ότι υποκινούν το μίσος/τον ρατσισμό ή που παραβιάζουν οποιαδήποτε άλλη νομοθεσία. Οι συντάκτες των σχολίων αυτών ευθύνονται προσωπικά για την δημοσίευση τους. Αν κάποιος αναγνώστης/συντάκτης σχολίου, το οποίο αφαιρείται, θεωρεί ότι έχει στοιχεία που αποδεικνύουν το αληθές του περιεχομένου του, μπορεί να τα αποστείλει στην διεύθυνση της ιστοσελίδας για να διερευνηθούν. Προτρέπουμε τους αναγνώστες μας να κάνουν report / flag σχόλια που πιστεύουν ότι παραβιάζουν τους πιο πάνω κανόνες. Σχόλια που περιέχουν URL / links σε οποιαδήποτε σελίδα, δεν δημοσιεύονται αυτόματα.







