Μια δήλωση δεν είναι ποτέ απλώς μια δήλωση. Και ένα κείμενο δεν είναι ποτέ απλώς ένα κείμενο:
• Το 1870, ο καγκελάριος της Πρωσίας Όττο φον Μπίσμαρκ ήθελε να ωθήσει τα πράγματα στην ενοποίηση των γερμανικών κρατών. Για να το πετύχει ήξερε ότι θα έπρεπε (α) να επιβληθεί στη Γαλλία που αντιστρατευόταν κάτι τέτοιο, (β) να ενώσει τους Γερμανούς στρατιωτικά μέσα από έναν πόλεμο και (γ) να παρακάμψει τις επιφυλάξεις του Πρώσου αυτοκράτορα Γουλιέλμου σε κήρυξη πολέμου.
Ο Γουλιέλμος παραθέριζε στη μικρή κωμόπολη Μπαντ Εμς. Εκεί τον επισκέφθηκε ο Γάλλος πρέσβης για να συζητήσουν το θέμα της διαδοχής στον ισπανικό θρόνο. Μετά τη συνάντηση, ο Γουλιέλμος έστειλε ενημερωτικό τηλεγράφημα στον Μπίσμαρκ. Αυτός πήρε το τηλεγράφημα, αφαίρεσε τμήματα ώστε να μείνει ένα στεγνό και προσβλητικό για τους Γάλλους κείμενο και το έδωσε στη δημοσιότητα. Οι Γάλλοι έγιναν έξαλλοι και κήρυξαν τον πόλεμο. Οι Γερμανοί ενώθηκαν και νίκησαν τη Γαλλία. Το 1871 η Γερμανία ενοποιήθηκε.
• Το 1946, ο Αμερικανός διπλωμάτης και ιστορικός Τζορτζ Κέναν έστειλε ένα τηλεγράφημα στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ για τους τρόπους συγκράτησης της σοβιετικής επιρροής. Αργότερα, το δημοσίευσε ως Mr. X. Αυτό το κείμενο ενέπνευσε τον Τρούμαν για τη λεγόμενη πολιτική της συγκράτησης μέσω στρατιωτικού, πολιτικού και οικονομικού ελέγχου κρίσιμων γεωπολιτικά χωρών (σχέδιο Μάρσαλ κ.λπ.).
Την ίδια περίοδο, ο συνεργάτης του Στάλιν Αντρέι Ζντάνοφ εξήγγειλε την πολιτική της αποτροπής δυτικών επιρροών στη σοβιετική κοινωνία. Ήταν η επισφράγιση της σκλήρυνσης της στάσης έναντι της Δύσης.
Το πρώτο κείμενο οδήγησε στο Δόγμα Τρούμαν. Το δεύτερο έμεινε στην ιστορία ως Δόγμα Ζντάνοφ. Και τα δύο διαμόρφωσαν το πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου.
Το 1948, ο Κέναν εισηγήθηκε έναρξη εποικοδομητικού διαλόγου με την ΕΣΣΔ. Ο Τρούμαν το απέρριψε και έκτοτε η επιρροή του διπλωμάτη εξανεμίστηκε. Την ίδια χρονιά πέθανε ο Ζντάνοφ. Ο Ψυχρός Πόλεμος, όμως, διήρκεσε σχεδόν μισό αιώνα.
Το ελληνοκυπριακό δόγμα
Στις 28 Ιανουαρίου 2026, σε συνάντηση με την Άν. Ολγκίν και τον Τ. Ερχιουρμάν, ο Ν. Χριστοδουλίδης υπέβαλε διαδικαστική πρόταση από πέντε σημεία. Δεσπόζουσα θέση είχε η πρόταση τα ΗΕ να αρχίσουν την καταγραφή των συγκλίσεων. Όταν ολοκληρωθεί, το κείμενο να δοθεί στις δύο πλευρές για παρατηρήσεις ώστε να καταλήξουν σε τι συμφωνούν.
Η εισήγηση, εκ πρώτης όψεως, φαίνεται λογική. Τότε γιατί η Ολγκίν και ο Γκουτέρες ξέσπασαν σε πικρό γέλωτα; Γιατί ξέρουν ότι ποτέ μια δήλωση, ένα κείμενο, μια πρόταση δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται. Και ξέρουν τι θα σήμαινε κάτι τέτοιο: Συνομιλίες για τουλάχιστον άλλα πέντε χρόνια για το τι είναι συμφωνημένες συγκλίσεις και τι όχι!
Η εξαετία 2017-2023 ήταν η εξαίρεση: «Χρειαζόταν» τότε η πλήρης ακινησία στο Κυπριακό προκειμένου (εκτός από το να προλάβουμε να πουλήσουμε πολλά «χρυσά» διαβατήρια) να αποχωρήσει ο Ακιντζί, να τσιμεντωθεί η πολιτική των «δύο κρατών» από Άγκυρα και Τατάρ και μέσω αυτών να θολώσουν μέχρι αναίρεσης οι συγκλίσεις. Αυτό και έγινε.
Ο κανόνας όμως, από το 1977 και μετά, είναι η ήπια ή έντονη κινητικότητα. Για την ακρίβεια, σε αυτό κατέληξε η ηγεσία της ελληνοκυπριακής κοινότητας για δύο λόγους:
(α) Η απουσία κινητικότητας τείνει να βυθίζει το Κυπριακό στη λήθη για τη διεθνή διπλωματική κοινότητα και να μετατρέπει το στάτους κβο σε κανονικότητα.
(β) Η ακινησία δημιουργεί συνθήκες τριβής, απουσία συνεννόησης για στοιχειώδη θέματα και επεισόδια έντασης.
Με βάση αυτό, όλοι οι Πρόεδροι της Κυπριακής Δημοκρατίας, ανεξαρτήτως πραγματικών προθέσεων, επεδίωκαν πάντα την κινητικότητα (με μοναδική εξαίρεση την περίοδο 2017-2023). Αυτό έκανε ακόμη και ο Τάσσος Παπαδόπουλος, αμέσως μετά το δημοψήφισμα του 2004 (Κείμενο Καμπάρι, συναντήσεις Τζιωνή-Περντέβ κ.λπ.).
Η μετεξέλιξη του δόγματος
Από το 2023 μέχρι σήμερα το ελληνοκυπριακό δόγμα έχει μετεξελιχθεί. Διατήρησε το περίβλημά του αναφορικά με την κινητοποίηση της διεθνούς κοινότητας και το έκανε ακόμα πιο «διεκδικητικό», με διαρκή πίεση για εμπλοκή του ΟΗΕ, της ΕΕ και μεμονωμένων μεγάλων δυνάμεων. Την ίδια στιγμή όμως ο Ελληνοκύπριος ηγέτης ακολουθεί πολιτική αποδέσμευσης της κινητοποίησης αυτής από δύο άλλους συναφείς παράγοντες:
1. Τη γενικότερη εξωτερική πολιτική: Ο Ν. Χριστοδουλίδης ακολουθεί στα διεθνή φόρα και στις διμερείς σχέσεις πολιτική ακραία αντιτουρκική και ταυτόχρονα απομονωτική για τους Τουρκοκυπρίους. Όλες οι «συμμαχίες», οι συμφωνίες και οι «πρωτοβουλίες» στην εξωτερική πολιτική έχουν αυτό το κύτταρο. Ακόμη και αν τα αποτελέσματα επί της ουσίας είναι αρνητικά, η παλιά σχολή Λυσσαρίδη για «κόστος στην Τουρκία» είναι ο πυρήνας της πολιτικής του.
Μπορεί οι τριμερείς να αποδείχτηκαν κλούβιες, μπορεί η «συμμαχία» με τον Νετανιάχου να μετέτρεψε τις ελεύθερες περιοχές σε προτεκτοράτο του Ισραήλ χωρίς αντάλλαγμα, αλλά η πολιτική αυτή είναι σταθερή. Κάνουμε ό,τι ερεθίζει την Άγκυρα και απομονώνει πλήρως τους Τουρκοκύπριους, ανεξαρτήτως αποτελέσματος. Στο πλαίσιο αυτό, πολιτικές περί θετικής ατζέντας, αξιοποίησης των ευρωτουρκικών σχέσεων για πρόοδο στο Κυπριακό και τα όμοια αποτελούν το λιγότερο ένα «ανέκδοτο».
2. Την εσωτερική πολιτική: Στο εσωτερικό, η πολιτική Ν. Χριστοδουλίδη είναι εντελώς αποδεσμευμένη από τον υποτιθέμενο στόχο της κινητικότητας στο Κυπριακό. Για την ακρίβεια, λειτουργεί ακυρωτικά:
(α) Στο εσωτερικό μέτωπο συνεννοείται σταθερά με τα πιο ακραία τμήματα του πολιτικού συστήματος, τα οποία τοποθετούνται φανατικά κατά της λύσης. Αλλά και με το πλέγμα των αντίστοιχων διαμορφωτών της κοινής γνώμης.
(β) Εισάγει σταθερά νέες παραμέτρους στη συνεννόηση με τους Τουρκοκύπριους, οι οποίες έχουν ως αποτέλεσμα τη διασφάλιση της στασιμότητας. Παράδειγμα, η «αρχή της αμοιβαιότητας» στο θέμα της διάνοιξης νέων οδοφραγμάτων. Η οποία διασφαλίζει ότι «αν δεν δώσετε το 100% όσων θέλω, δεν θα ανοίξει νέο οδόφραγμα». Ή η «αρχή της μη αναγνώρισης», που διασφαλίζει ότι το φωτοβολταϊκό πάρκο (πρόταση της ΕΕ!) δεν θα γίνει «αν δεν παίρνω εγώ όλο το ρεύμα και να σας παραχωρώ μέρος του».
Η πιο δραστήρια ακινησία
Με αυτήν τη σχιζοειδή πολιτική, ο Ν. Χριστοδουλίδης διασφαλίζει μια σειρά από πλεονεκτήματα:
• Διατηρεί υψηλά δημοσκοπικά ποσοστά για την εξωτερική του πολιτική. Έξω, όλοι ξέρουν τι κάνει και το εκμεταλλεύονται. Δεν τον απασχολεί όμως. Το θέμα είναι τι πιστεύουν οι ιθαγενείς.
• Διατηρεί το άλλοθι τού «μα εγώ θέλω λύση» προκειμένου να αντλήσει το 2028 και από τη δεξαμενή των υποστηρικτών της λύσης - και από μέρος ή όλο τον ΔΗΣΥ.
• Συντηρεί τον καθησυχασμό όσων δεν επιθυμούν λύση, εφόσον είναι βέβαιοι ότι αυτά που λέει έξω δεν τα εννοεί.
• Διασφαλίζει μια εικονική κινητικότητα, η οποία θα συνεχιστεί το 2027 από τον νέο γ.γ. του ΟΗΕ. Ώστε, στις εκλογές του 2028, να πάμε με αναμμένες τις μηχανές του Κυπριακού, έστω κι αν το χειρόφρενο δεν θα κατέβει ποτέ.
• Διασφαλίζει ένα καλό άλλοθι σε όσους πρόθυμα -για ιδιοτελείς ή ανιδιοτελείς λόγους- θα ήθελαν να πιστέψουν ότι επιδιώκει ουσιαστική κινητικότητα και λύση προκειμένου να συμπαραταχθούν μαζί του.
Στο πλαίσιο αυτό, ξεκινά η νέα πρωτοβουλία του ΟΗΕ. Μπορείτε να ελπίζετε ό,τι θέλετε…
Το καλάθι
• … με τις αστοχίες (1): Δεν είναι παράλογη η πάγια θέση του CTP ότι καμιά λύση στο Κυπριακό δεν μπορεί να προκύψει χωρίς τη συγκατάθεση της Άγκυρας. Επομένως, η στάση του Τουφάν Ερχιουρμάν να μην «αδειάζει» με δηλώσεις του τον Ερντογάν είναι μέχρι έναν βαθμό κατανοητή. Η επιμονή όμως στον όρο «να μην επανέλθουν στην απομόνωση οι Τουρκοκύπριοι αν με ευθύνη των Ελληνοκυπρίων αποτύχει μια νέα διαπραγματευτική προσπάθεια» είναι ανεδαφική. Η πρόσφατη βελτίωση του λεκτικού του δεν είναι αρκετή. Ένας τέτοιος όρος βάζει ένα μάλλον αξεπέραστο εμπόδιο στη διαδικασία.
• … με τις αστοχίες (2): Παρόμοια αστοχία παρουσιάζει και η αντίδραση Ερχιουρμάν στον ρόλο της ΕΕ στις διαπραγματεύσεις. Αχρείαστο σημείο τριβής. Η ΕΕ δεν διεκδικεί να υποκαταστήσει τον ΟΗΕ· και όλοι συμφωνούν ότι θα έχει λόγο εφόσον το κράτος που θα προκύψει από τυχόν λύση θα είναι μέλος της. Εξάλλου, οι Βρυξέλλες έχουν ήδη αποδείξει πόσο δημιουργικά μπορούν να συνεπικουρούν. Όχι μόνο μέσω της ευρωτουρκικής ατζέντας (άλλο αν εμείς δεν την αξιοποιούμε), αλλά και μέσω του τι προηγήθηκε: Για δύο χρόνια (2015-2017) ο απεσταλμένος της ΕΕ Βαν Νούφελ προσάρμοζε κάθε σύγκλιση στο ευρωπαϊκό κεκτημένο, κι έτσι φτάσαμε στο «παρά πέντε» της λύσης.
• … με τις αστοχίες (3): Το σχήμα «εμείς οι τρεις οι φίλοι» (ΔΗΣΥ, ΕΛΑΜ, ΔΗΚΟ) επιβεβαιώθηκε και στους χειρισμούς για τις προεδρίες των επιτροπών της Βουλής. Πέρα από το ανίερο της συμπερίληψης του ΕΛΑΜ, προφανώς στήνεται και ένα σκηνικό για τις προεδρικές· με το βλέμμα μάλιστα στραμμένο στον β' γύρο. Το ερώτημα είναι αν η Αννίτα Δημητρίου διευκολύνει αυτό το σκηνικό για να αυξήσει τις δικές της πιθανότητες εκλογής στην προεδρία, ή αν τελικά θα το δωρίσει ως προίκα στον Ν. Χριστοδουλίδη…
