Υπάρχει ένα ιστορικά «ακατανίκητο» μοτίβο: Κάθε φορά που μια διλημματική σύγκρουση περνά περίοδο σχετικής ύφεσης και προσωρινής καταλλαγής, η πολιτική ζωή και οι αντιλήψεις στην κοινωνία παρουσιάζουν τρία χαρακτηριστικά:
(α) Θεωρούν ότι δικαίως επέδειξαν αδιάλλακτη στάση και «υπομονή». Η Ιστορία τις «δικαιώνει».
(β) Οι μικρές νίκες διογκώνονται υπερβολικά. Γίνονται γιγάντιες, τόσο που υποκαθιστούν κάθε στρατηγική. Ο στόχος μπαίνει στο περιθώριο, συχνά εντελώς εκτός ορατότητας. Σημασία έχουν οι επιμέρους νίκες.
(γ) Το ιδεατό αποκτά σαρωτική δύναμη. Ο ορθολογιστικός υπολογισμός και η λογική δύναμη δύσκολα μπορούν να τα βάλουν μαζί του, όσο προφανείς κι αν είναι.
Λίγο πριν το τέλος
Στα 700 χρόνια ζωής της, η Οθωμανική Αυτοκρατορία έζησε μόνο έναν εμφύλιο. Ανάμεσα στο 1403 και το 1411. Μάλιστα, όταν αυτός έληξε με την επικράτηση του Μωάμεθ του Α’ , ακολούθησε μια περίοδος όπου ο σουλτάνος επικεντρώθηκε στην επιβολή της κυριαρχίας του στα ήδη κατακτημένα εδάφη, χωρίς να πειράξει τους συμμάχους του Βυζαντινούς.
Όχι μόνο τους άφησε ήσυχους, αλλά επικύρωσε και όλα τα «δώρα» προς αυτούς (π.χ. την επιστροφή της Θεσσαλονίκης). Επιπλέον, ο Μωάμεθ Α΄ ήταν πολύ μορφωμένος και θαυμαστής του ελληνικού πολιτισμού.
Όλες αυτές οι «νίκες» έκαναν στην Κωνσταντινούπολη τους εχθρούς του δυτικού προσανατολισμού να αισθάνονται δικαιωμένοι. Γι’ αυτό, όταν μπήκε από τους Παλαιολόγους το θέμα της συμμαχίας με τους δυτικούς, οι βυζαντινοί διάλεξαν με φανατισμό το «Όχι».
Η κατάληξη είναι γνωστή. Λίγα χρόνια μετά (με τον εξίσου μορφωμένο και θαυμαστή του ελληνικού πολιτισμού Μωάμεθ τον Β΄), η πολιτική των Οθωμανών άλλαξε επί του εδάφους: Στόχος πλέον ήταν η κατάληψη της Πόλης και η διαδοχή της Βυζαντινής από την Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Εγγύηση αποτυχίας
Βεβαίως, οι αναλογίες με το σήμερα δεν είναι ευθείες. Για παράδειγμα, δεν μπορείς να κατηγορήσεις ως «φιλότουρκους» όσους είναι εναντίον της επίλυσης του Κυπριακού.
Σημασία, όμως, έχουν οι αντίστοιχες δυναμικές: Η ψευδαίσθηση της στατικότητας (ή της υποτυπώδους κινητικότητας) πάντα δημιουργεί εφησυχασμό· ο εφησυχασμός και οι επουσιώδεις «νίκες» συσκοτίζουν τον στρατηγικό στόχο, και η συσκότισή του διογκώνει – δηλωμένους ή άδηλους – ιδεαλιστικούς και ανέφικτους στόχους. Με αποτέλεσμα πάντα την αποτυχία.
Αυτό συνέβαινε πριν 2000 χρόνια, αυτό συνέβη πριν 600 χρόνια, αυτό συμβαίνει και σήμερα. Στην υφήλιο αλλά και σ’ εμάς. Τόσο στα ελληνοτουρκικά όσο και στο Κυπριακό.
Στην Αθήνα, η πολιτική «μη πόλεμος» (δηλαδή ούτε συμφωνία με την Τουρκία, ούτε πολεμική σύγκρουση μαζί της), που είχε εγκαινιάσει τη δεκαετία του 1980 ο Ανδρέας Παπανδρέου, είναι η κυρίαρχη πολιτική των Αθηνών μέχρι σήμερα. Με εξαίρεση την περίοδο Κώστα Σημίτη. Με αποτέλεσμα (α) την καταβύθιση της ελληνικής πολιτικής ζωής και της κοινωνίας στο μοτίβο που αναφέραμε πιο πάνω (πράγμα που εγκλωβίζει και τις δύο στον εθνικολαϊκισμό), (β) την περιπλοκή των προβλημάτων σε έναν χαώδη κόμπο που διογκώνεται διαρκώς, (γ) την εγγυημένη αποτυχία μακροπρόθεσμα.
Στην Κύπρο, η ίδια περίπου πολιτική, με «αβλαβή κινητικότητα» και με επικέντρωση σε επουσιώδεις διπλωματικές «νίκες», δεν συσκοτίζει μόνο το πόσο πιο πολύπλοκα και δυσεπίλυτα γίνονται μέρα με τη μέρα τα πράγματα στο Κυπριακό, αλλά αποδυναμώνει δραστικά και τον – υποτιθέμενο – στρατηγικό στόχο της λύσης. Μέχρι σημείου αυτός να καθίσταται αόρατος.
Βίοι παράλληλοι
Μια δεκαετία πριν την άλωση της Κωνσταντινούπολης, αριστοκράτες με διοικητικές εξουσίες, λόγιοι, και κοινωνία, ασχολούνταν με απίστευτα επουσιώδη ζητήματα. Κάθε απόπειρα για σοβαρή συζήτηση για το μεγάλο θέμα, δηλαδή τον κίνδυνο που διέτρεχε η Πόλη, φάνταζε εκτός τόπου και χρόνου. Η βεβαιότητα ότι η Παναγία θα προστατέψει την Πόλη από κάθε κίνδυνο ήταν η απάντηση, και κάθε συζήτηση επί της ουσίας έπαιρνε τέλος.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, μικρές «νίκες» π.χ. στο μέγα θέμα αν οι άγγελοι έχουν φύλο, ή στο αν η Αγιά Σοφιά είναι μολυσμένη μετά το εκεί συλλείτουργο Πατριάρχη και Πάπα, ήταν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος. Από την άλλη, ήττες όπως το ότι ο Μωάμεθ πήρε εκείνος τελικά στις υπηρεσίες του τον σημαντικότερο κατασκευαστή κανονιών, περνούσαν απαρατήρητες.
Το παιγνίδι είχε χαθεί για τη λογική. Τότε: Η Παναγία και το δίκαιο είναι πιο δυνατά από τα κανόνια του Ουρβανού. Το σημαντικό είναι να σφραγιστεί η Αγιά Σοφιά ως μολυσμένη από την παρουσία του Πάπα. Τώρα: Τα χαστούκια από τον Γκουτέρες, τα νεύρα στην Κομισιόν, η αναβάθμιση της Τουρκίας, η περιφρόνηση των διαβημάτων μας για τη σύσκεψη Ντανά, είναι τριτεύουσας σημασίας. Το σημαντικό είναι η σερβική Exit και η Μπαρτσελόνα να μην πάνε στα κατεχόμενα.
Η Παναγιά μαζί μας…
Ακόμη χειρότερα
Το σημαντικότερο σε τέτοιες περιπτώσεις είναι αν πίσω από την αυταπάτη βρίσκεται και ένας ανομολόγητος στόχος. Στην Πόλη υπήρχε μια μερίδα ανθρώπων που εργάζονταν συνειδητά υπέρ της οθωμανικής κατάκτησης. Δεν ήταν, όμως, κυρίαρχη. Το ερώτημα είναι αν στην ελληνοκυπριακή Πολιτεία σήμερα, πέρα από τις επίσημες διακηρύξεις, υπάρχει μια ισχυρή δυναμική υπέρ της διχοτόμησης.
Οι έρευνες κοινής γνώμης διαψεύδουν αυτό το ενδεχόμενο. Αλλά οι έρευνες είναι ήδη κομμάτι του «θεατρικού έργου». Είναι σαν να ρωτάς έναν ηθοποιό την ώρα της παράστασης αν πιστεύει, πράγματι, αυτά που λέει. Αν, πράγματι, θέλει λύση του Κυπριακού.
Αντίθετα, αν κρίνει κανείς από τις καθημερινές προτεραιότητες, τις αντιδράσεις ή τις σιωπές, καταλήγει σε άλλα συμπεράσματα:
1. Προτεραιότητα του Προέδρου Δεν είναι το Κυπριακό και η επίλυσή του (όπως και οποιοδήποτε άλλο ζήτημα). Προτεραιότητά του είναι η επανεκλογή του.
2. Η συντριπτική πλειονότητα των κομμάτων και του πολιτικού προσωπικού Δεν ασχολούνται σχεδόν καθόλου με το Κυπριακό. Όταν το κάνουν, επαναλαμβάνουν γενικόλογα και στερεοτυπικά ιδεολογήματα.
3. Η γενικότερη σκέψη και συμπεριφορά σχεδόν σε ολόκληρη την Πολιτεία αλλά και την κοινωνία είναι προσανατολισμένη σε λύσεις επιμέρους ζητημάτων, ερήμην του Κυπριακού. Ακόμη και θέματα που θα έβρισκαν τη λύση τους μέσα από την επίλυση του Κυπριακού δεν συνδέονται ούτε κατά διάνοια μαζί του: Τα ανυπέρβλητα συνταγματικά κενά, οι μεγάλες ελλείψεις στα checks and balances, μεγάλο μέρος της εγκληματικότητας, μεγάλο μέρος του μεταναστευτικού, το ενεργειακό, το υδατικό, το υγειονομικό, το κυκλοφοριακό σε μεγάλο μέρος, και πολλά άλλα.
4. Τα ΜΜΕ ασχολούνται με το θέμα κυρίως όταν υπάρχει κάποια «εξέλιξη». Και τότε ακόμη, σπάνια πλέον κάνουν το κάτι παραπάνω, πέρα από την αναμετάδοση δηλώσεων και ανακοινώσεων. Το γεγονός ότι οι σχετικές συζητήσεις στα ηλεκτρονικά ΜΜΕ είναι πολύ περιορισμένες αντανακλά τη χαμηλή πολιτική και κοινωνική πίεση-ενδιαφέρον.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, παραμένουν μόνο δύο πράγματα σταθερά: (α) Η ισχυρή αντίδραση όσων δεν επιθυμούν λύση. (β) Η παραμονή του πολιτικού λόγου στο στερεοτυπικό και αοριστολογικό επίπεδο.
Από εδώ κάποιος μπορεί συνεκδοχικά να υποθέσει ότι μια μερίδα του πολιτικού προσωπικού και των πολιτών συνειδητά επιλέγουν την οριστική διχοτόμηση έναντι μιας συνεργατικής λύσης. Και ότι ένα άλλο μεγάλο μέρος είναι παγιδευμένο στο «Σύνδρομο της Κωνσταντινούπολης»: Πέρα από κάθε λογική και δυνατότητα, και με οδηγό τη μεταφυσική και το συναίσθημα, πιστεύει σε ένα θαυματουργό ιδεολόγημα (π.χ. ενιαίο κράτος).
Το μεγάλο ερώτημα είναι τι στην ευχή κάνουν όσοι δεν ανήκουν σε καμιάν από αυτές τις δύο κατηγορίες…
Το καλάθι
• …με τους υφάλους (1): Πολύ δύσκολα θα βγει στον Ν. Χριστοδουλίδη ο προγραμματισμός (α) να διατηρήσει καταλυτική εκλογικά επιρροή στον ΔΗΣΥ χωρίς να χάσει ΔΗΚΟ και ΕΛΑΜ, (β) η κινητικότητα στο Κυπριακό να είναι, από τώρα μέχρι τις εκλογές, αρκετά διλημματική για την κοινωνία (για να συσπειρωθεί μεγάλο μέρος της γύρω του), και ταυτόχρονα ελάχιστα διλημματική για τον ίδιο. Για κάθε μιαν από τις περιπτώσεις, πρέπει να σπάσουν αβγά για την ομελέτα…
• …με τους υφάλους (2): Από την πλευρά τους, οι του ΔΗΣΥ δύσκολα θα πείσουν τον Ν. Αναστασιάδη να μην μπερδεύεται στα πόδια τους. Είναι αποφασισμένος να σύρει το κόμμα στον Ν. Χριστοδουλίδη (σενάριο κεντροδεξιάς συνεργασίας), με το όποιο κόστος για τη συνοχή του. Έχει ως μεγάλο πλεονέκτημα τις (νόμιμες) χρηματοδοτήσεις σε διάφορα επίπεδα. Το μειονέκτημά του είναι ότι κανένα στέλεχος δεν θέλει πλέον να συνδέεται ανοιχτά και δημόσια μαζί του. Το ίδιο και οι τρεις επίδοξοι υποψήφιοι. Αν δε οι εσωτερικές δημοσκοπήσεις δείξουν έγκαιρα (μέχρι αρχές του 2027) σαφές προβάδισμα κάποιου, οι τρεις θα γίνουν ένας ή μία, και το έργο του Ν. Αναστασιάδη πολύ δύσκολο.
• …με τους υφάλους (3): Στο ΑΚΕΛ, μετά το αποτέλεσμα των βουλευτικών εκλογών, τα πράγματα είναι εκ πρώτης όψεως πιο εύκολα. Στην πραγματικότητα, όμως, υπάρχουν δυο πολύ σοβαρά ζητήματα: Ο πολύ μικρός κατάλογος σοβαρών επιλογών, και – κυρίως – η ανάγκη υπερβάσεων (στα όρια της κουλτούρας του κόμματος), για να υπάρχει πιθανότητα επικράτησης στον β’ γύρο.
