Έξι μήνες μετά την έναρξη των αμερικανοϊσραηλινών επιθέσεων εναντίον του Ιράν, το αρχικό αφήγημα μιας γρήγορης και αποφασιστικής στρατιωτικής επιχείρησης έχει πλέον διαψευστεί από την πραγματικότητα. Το Ιράν έχει υποστεί τεράστιες καταστροφές, χιλιάδες άνθρωποι έχουν χάσει τη ζωή τους, οι στρατιωτικές του δυνατότητες έχουν περιοριστεί και η οικονομία του βρίσκεται σε βαθιά κρίση. Όμως το καθεστώς δεν κατέρρευσε, η χώρα δεν παραδόθηκε και ο πόλεμος δεν τελείωσε σε τέσσερις εβδομάδες, όπως είχε προβλεφθεί στην Ουάσιγκτον.
Αντίθετα, η σύγκρουση εξελίχθηκε σε έναν πόλεμο φθοράς, με ένα παράδοξο αποτέλεσμα. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ μπορούν να πλήξουν το Ιράν πολύ περισσότερο απ’ ό,τι το Ιράν μπορεί να πλήξει το Ισραήλ ή την αμερικανική στρατιωτική ισχύ, αλλά η Τεχεράνη διαθέτει ένα όπλο που αποδεικνύεται εξαιρετικά αποτελεσματικό, όχι επειδή καταστρέφει στρατούς, αλλά επειδή επιβαρύνει ολόκληρη την παγκόσμια οικονομία. Είναι τα Στενά του Ορμούζ.
Στους έξι μήνες του πολέμου, η μέση ημερήσια ναυσιπλοΐα από το Ορμούζ περιορίστηκε σε μόλις επτά πλοία, έναντι περίπου 100 πριν από τον πόλεμο. Μέχρι τις 26 Αυγούστου είχαν καταγραφεί 70 επιβεβαιωμένα περιστατικά εναντίον πλοίων και 19 νεκροί ναυτικοί. Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία του πολέμου. Η στρατιωτική επιχείρηση που στόχευε να αποδυναμώσει αποφασιστικά το Ιράν κατέληξε να προσφέρει στην Τεχεράνη τη δυνατότητα να επηρεάζει την παγκόσμια οικονομία, με τρόπο που υπερβαίνει κατά πολύ το μέγεθος της ιρανικής οικονομίας.
Βαρύτερο το τίμημα για Ιράν
Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το Ιράν είναι η μεγαλύτερη άμεση απώλεια του πολέμου. Σύμφωνα με δημοσιευμένα στοιχεία προερχόμενα από επίσημες πηγές, έχουν επιβεβαιωθεί τουλάχιστον 3.527 νεκροί στο Ιράν, ενώ χιλιάδες ακόμη άνθρωποι έχουν τραυματιστεί ή εκτοπιστεί. Στον Λίβανο οι νεκροί ανέρχονται σε τουλάχιστον 4.350 και στις χώρες του Κόλπου σε 28, γεγονός που αποδεικνύει ότι η σύγκρουση έχει ξεπεράσει κατά πολύ τα όρια ενός διμερούς πολέμου.
Ωστόσο, το βασικό συμπέρασμα δεν είναι ότι το Ιράν καταστράφηκε. Είναι ότι δεν ηττήθηκε. Η στρατιωτική του αεροπορία έχει ουσιαστικά παραλύσει, μεγάλο μέρος της αεράμυνας έχει καταστραφεί και σημαντικός αριθμός πολεμικών πλοίων έχει χαθεί. Αμερικανός διοικητής ανέφερε ότι οι ΗΠΑ είχαν καταστρέψει 161 ιρανικά ναυτικά σκάφη και απενεργοποιήσει το 82% των συστημάτων αεράμυνας. Παρ’ όλα αυτά, το Ιράν εξακολουθεί να διαθέτει πυραύλους και drones και να μπορεί να πλήττει στόχους και να παρεμποδίζει τη ναυσιπλοΐα.
ΗΠΑ: Εκτός προϋπολογισμού
Οι Ηνωμένες Πολιτείες ασφαλώς δεν αντιμετωπίζουν υπαρξιακό οικονομικό κίνδυνο. Το κόστος, όμως, είναι πλέον πολιτικά και στρατηγικά σημαντικό. Ο υπουργός Άμυνας, Πιτ Χέγκσεθ, υπολόγισε τον Ιούλιο το άμεσο κόστος της πολεμικής επιχείρησης σε 37,5 δισ. δολάρια, έναντι 25 δισ. στα τέλη Απριλίου και περίπου 30 δισ. τον Ιούλιο. Στον λογαριασμό περιλαμβάνονται επιχειρησιακές δαπάνες, μισθοδοσία, συντήρηση και προβλεπόμενες δαπάνες έως το τέλος του αμερικανικού δημοσιονομικού έτους.
Όμως το πραγματικό κόστος είναι μεγαλύτερο. Οι ΗΠΑ έχουν χάσει 18 στρατιωτικούς και περισσότεροι από 750 έχουν τραυματιστεί. Έχουν, επίσης, χάσει 42 στρατιωτικά αεροσκάφη. Ακόμη σημαντικότερο είναι ότι έχουν καταναλωθεί τεράστιες ποσότητες κρίσιμων πυρομαχικών. Μέχρι τον Ιούλιο είχε χρησιμοποιηθεί περίπου το 65% των αποθεμάτων αναχαιτιστών Patriot, ενώ τα αποθέματα THAAD είχαν μειωθεί τουλάχιστον κατά 38%.
Αυτό δημιουργεί ένα πρόβλημα που δεν φαίνεται στον λογαριασμό των 37,5 δισ. δολαρίων, και που είναι η φθορά της αμερικανικής στρατιωτικής ετοιμότητας. Όταν αμερικανικά αεροσκάφη, πλοία, πυρομαχικά και προσωπικό παραμένουν για μήνες στη Μέση Ανατολή, δεν είναι διαθέσιμα στον ίδιο βαθμό για την Ευρώπη ή τον Ινδο-Ειρηνικό. Ο πόλεμος, επομένως, δεν καταναλώνει μόνο χρήματα. Καταναλώνει στρατηγικό απόθεμα.
Ισραήλ, αλλά μετά τι;
Το Ισραήλ έχει αναμφισβήτητα επιτύχει σημαντικές στρατιωτικές επιτυχίες. Έπληξε τις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν, εξουδετέρωσε σημαντικές στρατιωτικές υποδομές και περιόρισε δραστικά τις ιρανικές δυνατότητες αεράμυνας και πυραυλικής επίθεσης.
Αλλά ο στρατιωτικός απολογισμός δεν είναι ο ίδιος με τον στρατηγικό. Ο στόχος δεν ήταν απλώς να καταστραφούν εγκαταστάσεις. Ήταν να εξαλειφθεί η ιρανική απειλή και, σε σημαντικό βαθμό, να οδηγηθεί η χώρα σε πολιτική αλλαγή. Τίποτε από τα δύο δεν έχει ολοκληρωθεί. Αντίθετα, η σύγκρουση έχει ενισχύσει την περιφερειακή ανασφάλεια, έχει προκαλέσει απώλειες στο Ισραήλ και έχει επιβαρύνει την οικονομία του. Οι 60 Ισραηλινοί νεκροί που καταγράφονται μέχρι τώρα αποτελούν μόνο το πιο ορατό μέρος του κόστους.
Κόλπος, Ευρώπη, κόσμος
Οι χώρες του Κόλπου βρέθηκαν σε μιαν ιδιαίτερα δύσκολη θέση. Η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το Κουβέιτ, το Μπαχρέιν και το Κατάρ έγιναν στόχοι ή επηρεάστηκαν άμεσα από τις επιθέσεις και την κατάρρευση της ναυσιπλοΐας. Το Κατάρ είναι το χαρακτηριστικότερο θύμα. Η ενεργειακή υπερδύναμη του Κόλπου πληρώνει βαρύ τίμημα, επειδή ένας πόλεμος που διεξάγεται αλλού κατέστησε την ενεργειακή της υποδομή ευάλωτη.
Το πραγματικό παγκόσμιο κόστος είναι ίσως το πιο υποτιμημένο στοιχείο της σύγκρουσης. Σύμφωνα με το Centre for Research on Energy and Clean Air, οι εισαγωγείς ορυκτών καυσίμων κατέβαλαν περίπου 330 δισ. δολάρια επιπλέον μέσα στους έξι μήνες του πολέμου, σε σύγκριση με τις προπολεμικές προσδοκίες των αγορών. Από αυτά, περίπου 78 δισ. δολάρια αφορούν την Ευρωπαϊκή Ένωση, 35 δισ. την Κίνα και 22 δισ. την Ινδία.
Κερδίζεις τον πόλεμο, χάνεις τον στόχο
Το σημαντικότερο δίδαγμα των έξι αυτών μηνών είναι ότι η στρατιωτική ισχύς δεν αρκεί. Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ απέδειξαν ότι μπορούν να προκαλέσουν τεράστιες καταστροφές στο Ιράν. Δεν απέδειξαν, όμως, ότι μπορούν να επιβάλουν το πολιτικό αποτέλεσμα που επιδίωξαν. Το Ιράν, από την άλλη, έχασε ανθρώπους, υποδομές, στρατιωτικές δυνατότητες και μεγάλο μέρος της οικονομικής του ισχύος. Κέρδισε, όμως, ένα ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί: Το Ορμούζ. Και η Ευρώπη πήρε ένα ακόμη σκληρό μάθημα. Η ενεργειακή ασφάλεια δεν είναι υπόθεση μόνο αγωγών και συμβολαίων. Είναι υπόθεση γεωπολιτικής, ναυτικής ισχύος, αποθεμάτων, διαφοροποίησης και στρατηγικής αυτονομίας.
Το τελικό ισοζύγιο, λοιπόν, δεν είναι μια εικόνα θριάμβου. Είναι μια εικόνα φθοράς. Το Ιράν έχει πληρώσει το βαρύτερο ανθρώπινο και υλικό τίμημα. Οι ΗΠΑ έχουν πληρώσει δεκάδες δισεκατομμύρια και έχουν καταναλώσει κρίσιμα στρατιωτικά αποθέματα. Το Ισραήλ κέρδισε σημαντικές μάχες, αλλά δεν πέτυχε ακόμη την πολιτική νίκη. Οι χώρες του Κόλπου έχασαν έσοδα και ασφάλεια. Και η Ευρώπη, μαζί με τον υπόλοιπο κόσμο, πλήρωσαν εκατοντάδες δισεκατομμύρια σε ακριβότερη ενέργεια. Και το πιο ανησυχητικό συμπέρασμα είναι ότι ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει, αλλά ήδη έχει δείξει τα όρια της στρατιωτικής ισχύος.
Συμπερασματικά, το μεγαλύτερο ίσως δίδαγμα είναι ότι η διάρκεια ενός πολέμου μπορεί να αποδειχθεί σημαντικότερη από την ένταση των βομβαρδισμών. Όσο περισσότερο διαρκεί η σύγκρουση, τόσο περισσότερο μετακινείται το πεδίο της αναμέτρησης από τα αεροδρόμια και τις πυρηνικές εγκαταστάσεις στις οικονομίες και στις κοινωνίες. Και εκεί δεν αρκούν τα αεροπλανοφόρα. Χρειάζεται αντοχή. Χρειάζεται διπλωματία. Και, τελικά, χρειάζεται η ικανότητα να μετατρέψεις τη στρατιωτική ισχύ σε μια ειρήνη που να είναι βιώσιμη. Έξι μήνες μετά, αυτό ακριβώς είναι που εξακολουθεί να λείπει από τον πόλεμο του Ιράν.
*Πρώην πρύτανη, καθηγητή-ανθρωπολόγου στο Πανεπιστήμιο Philips
