Η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς δεν προέκυψε εν μέσω ενός κενού. Το σκάνδαλο των «χρυσών διαβατηρίων» κλόνισε τα προηγούμενα χρόνια τη διεθνή εικόνα της Κύπρου και τραυμάτισε το εσωτερικό αίσθημα ισονομίας. Οι πολιτικές παραιτήσεις μετά τις αποκαλύψεις του Al Jazeera και οι έρευνες που ακολούθησαν, έδειξαν ότι το σύστημα διαθέτει μηχανισμούς αντίδρασης. Ωστόσο, σήμερα, όπως συνέβη και σε άλλα κομμάτια αυτού του κολοσσιαίου σκανδάλου, οι όποιες αποφάσεις στις αίθουσες των δικαστηρίων δεν αποδίδουν ουσιαστική δικαιοσύνη και αυτό θεωρείται από τους πολίτες ότι δεν υπήρξε επαρκής διαδικασία για κάτι τέτοιο.
Να θυμηθούμε, για να μην το προσπερνούμε βολικά, ότι η «βιομηχανία» των χρυσών διαβατηρίων δεν ήταν μια περιθωριακή δραστηριότητα. Ήταν μια οικονομική μηχανή δισεκατομμυρίων. Ένα οργανωμένο σύστημα παραγωγής υπερκερδών που λειτούργησε επί χρόνια με την ανοχή, αν όχι με την κάλυψη, θεσμικών μηχανισμών του κράτους. Το τίμημα δεν ήταν μόνο ηθικό αλλά και πολιτικό. Η Κύπρος εκτέθηκε διεθνώς, το κύρος της τραυματίστηκε και η έννοια της ισονομίας υπονομεύθηκε εκ των έσω.
Το σκάνδαλο σε σχέση με το βίντεο και τις αποκαλύψεις του Al Jazeera δεν ήταν μόνο επικοινωνιακό πλήγμα για την Κύπρο. Ήταν ο καθρέφτης ενός συστήματος που επέτρεψε σε πολιτικά, και όχι μόνο, πρόσωπα να ενσωματώσουν την ασυδοσία πολιτειακών κανόνων προς ίδιον όφελος. Σήμερα η αίσθηση που κυριαρχεί είναι ότι οι θεσμοί δεν αντιδρούν στο μέγεθος της ζημιάς: ότι η διεθνής διαπόμπευση δεν αρκεί για να κινητοποιήσει θεσμική αυτοκριτική. Και αυτό βαραίνει πρωτίστως την ηγεσία της Γενικής Εισαγγελίας, την πολιτική ηγεσία και βεβαίως και τμήμα του δικαστικού σώματος.
Η διαφθορά λειτουργεί διαβρωτικά. Σαν σαράκι που εισχωρεί αθόρυβα σε κάθε εξουσία, σε κάθε επίπεδο λήψης αποφάσεων, μέχρι που η φθορά γίνεται δομική. Και τότε το πρόβλημα δεν είναι μια κακή απόφαση ή μια λανθασμένη εκτίμηση. Είναι η επικράτηση της κουλτούρας της ατιμωρησίας. Αν δεν υπάρξει ξεκάθαρη ρήξη με αυτή τη νοοτροπία, αν δεν αποδοθούν ευθύνες με τρόπο που να πείθει και όχι απλώς να κλείνονται φάκελοι υποθέσεων, όπως συμβαίνει τώρα, τότε η κοινωνική οργή δεν θα εκτονώνεται. Θα συσσωρεύεται. Και καμία δημοκρατία δεν αντέχει να κυβερνά μονίμως πάνω σε σωρευμένη δυσπιστία.
Το πρόβλημα δεν είναι μια δικαστική απόφαση. Είναι το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτή εκδόθηκε. Η εικόνα που παγιώνεται στην Κύπρο δεν αφορά μόνο μια υπόθεση ή δύο κατηγορούμενους. Αφορά την ίδια τη δυνατότητα της πολιτείας να επιβάλει συνέπειες όταν παραβιάζονται κανόνες με τεράστιο οικονομικό και ηθικό αποτύπωμα.
Αυτή η ατιμωρησία, όταν παγιώνεται, μετατρέπεται σε δομικό χαρακτηριστικό. Και ένα πλήρως ελεγχόμενο σύστημα, που αδυνατεί ή δεν επιθυμεί να επιβάλει ευθύνη στα ισχυρά του τμήματα, δεν παράγει σταθερότητα. Παράγει σιωπηλή απονομιμοποίηση. Αν δεν υπάρξει ριζική αναθεώρηση ισορροπιών, ουσιαστική ενίσχυση της λογοδοσίας και πραγματική διάχυση ελέγχων, τότε το πρόβλημα απο θεσμικό, θα μετατραπεί σε υπαρξιακό, για τη δημοκρατική αντοχή του τόπου. Εδώ πλέον είναι ο μεγάλος κίνδυνος για την επόμενη μέρα.
