Η Κύπρος συγκαταλέγεται σταθερά ανάμεσα στις χώρες με το υψηλότερο προσδόκιμο ζωής στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τα τελευταία χρόνια διαθέτει καθολική πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας μέσω του Γενικού Συστήματος Υγείας (ΓεΣΥ). Πρόκειται για δύο δείκτες που συχνά παρουσιάζονται ως απόδειξη ότι η υγεία των Κυπρίων βρίσκεται σε καλή κατάσταση. Οι ευρωπαϊκές εκθέσεις των τελευταίων ετών, ωστόσο, αποτυπώνουν μια πιο σύνθετη εικόνα, η οποία πίσω από τη βελτιωμένη πρόσβαση και τη μείωση των ιδιωτικών δαπανών αναδεικνύει ένα σταθερό και διαχρονικό έλλειμμα στην πρωτογενή πρόληψη.
Η σύγκριση των στοιχείων για τα έτη 2023, 2024 και 2025 δεν αποκαλύπτει θεαματικές μεταβολές στους βασικούς δείκτες υγείας. Αναδεικνύει όμως κάτι ενδεχομένως πιο ανησυχητικό. Τη στασιμότητα. Οι ίδιες αιτίες θανάτου επαναλαμβάνονται, οι ίδιοι συμπεριφορικοί παράγοντες κινδύνου παραμένουν ισχυροί και οι πολιτικές πρόληψης εξακολουθούν να υπολείπονται σε χρηματοδότηση και αποτελεσματικότητα.
Τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι περίπου το 27% των θανάτων στην Κύπρο σχετίζεται άμεσα με ανθυγιεινούς τρόπους ζωής, όπως το κάπνισμα, η κακή διατροφή, η έλλειψη σωματικής άσκησης και η κατανάλωση αλκοόλ. Οι καρδιαγγειακές παθήσεις και ο καρκίνος εξακολουθούν να αποτελούν τις δύο κυριότερες αιτίες θανάτου, παρά το γεγονός ότι πρόκειται σε μεγάλο βαθμό για νοσήματα που μπορούν να προληφθούν ή να καθυστερήσουν με έγκαιρη παρέμβαση. Παράλληλα, περίπου ένας στους τέσσερις εφήβους ηλικίας 15 ετών καταγράφεται ως υπέρβαρος ή παχύσαρκος, στοιχείο που προδιαγράφει σοβαρές επιπτώσεις για τη δημόσια υγεία τα επόμενα χρόνια.
2023: Καλή υγεία στα χαρτιά
Το προφίλ υγείας της Κύπρου για το 2023 καταγράφει μια χώρα με γενικά καλή εικόνα υγείας σε σύγκριση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Περίπου το 78% των Κυπρίων δηλώνει ότι βρίσκεται σε καλή ή πολύ καλή υγεία, ενώ το προσδόκιμο ζωής υπερβαίνει τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Την ίδια στιγμή, όμως, οι βασικές αιτίες θανάτου παραμένουν αμετάβλητες. Τα καρδιαγγειακά νοσήματα και ο καρκίνος κυριαρχούν, με σημαντικό μέρος των περιστατικών να συνδέεται με παράγοντες που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής. Η καθιστική ζωή, η ανθυγιεινή διατροφή και το κάπνισμα εξακολουθούν να επηρεάζουν αρνητικά την υγεία του πληθυσμού, παρά την αυξημένη πρόσβαση σε υπηρεσίες περίθαλψης.
Το 2023 καταγράφεται και ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα του ΓεΣΥ. Οι άμεσες ιδιωτικές πληρωμές για υπηρεσίες υγείας μειώνονται αισθητά και περιορίζονται σε μονοψήφιο ποσοστό της συνολικής δαπάνης, όταν πριν από την εφαρμογή του συστήματος ξεπερνούσαν το ένα τρίτο. Η πρόσβαση στην περίθαλψη αποσυνδέεται σε μεγάλο βαθμό από την οικονομική δυνατότητα των πολιτών, μειώνοντας τις ανισότητες.
Ωστόσο, στο ίδιο προφίλ αναδεικνύεται ένα σαφές κενό. Η δαπάνη για πρόληψη παραμένει χαμηλή και αντιστοιχεί περίπου στο 2% της συνολικής δαπάνης υγείας. Το σύστημα συνεχίζει να επενδύει κυρίως στη θεραπεία και λιγότερο στην αποτροπή της ασθένειας, γεγονός που περιορίζει τη δυνατότητα ουσιαστικής βελτίωσης των δεικτών υγείας σε βάθος χρόνου.
2024: Όταν οι αριθμοί αποκτούν αιτίες
Το 2024 δεν συνοδεύεται από ξεχωριστό επίσημο προφίλ υγείας, ωστόσο τα ενδιάμεσα ευρωπαϊκά δεδομένα και οι σχετικές αποτιμήσεις φωτίζουν πιο καθαρά τις τάσεις. Για πρώτη φορά, η σύνδεση μεταξύ θανάτων και τρόπου ζωής αποτυπώνεται με σαφή αριθμητικά δεδομένα. Περίπου το 27% των θανάτων στην Κύπρο αποδίδεται άμεσα σε συμπεριφορικούς παράγοντες κινδύνου, όπως το κάπνισμα, η ανθυγιεινή διατροφή, η έλλειψη σωματικής άσκησης και η κατανάλωση αλκοόλ.
Οι καρδιαγγειακές παθήσεις και ο καρκίνος παραμένουν στην κορυφή της λίστας των αιτιών θανάτου, χωρίς να καταγράφεται ουσιαστική μείωση. Παράλληλα, η εικόνα στους νεότερους πληθυσμούς γίνεται πιο ανησυχητική. Περίπου το 25% των εφήβων ηλικίας 15 ετών είναι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι, στοιχείο που συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης χρόνιων νοσημάτων στη μετέπειτα ζωή.
Το προσδόκιμο ζωής παραμένει υψηλό, γεγονός που συχνά λειτουργεί καθησυχαστικά στη δημόσια συζήτηση. Ωστόσο, οι δείκτες που αφορούν τα χρόνια ζωής με καλή υγεία δεν παρουσιάζουν αντίστοιχη βελτίωση, υποδηλώνοντας ότι η μακροβιότητα δεν συνοδεύεται απαραίτητα από καλύτερη ποιότητα ζωής.
Σε επίπεδο δαπανών, το 2024 επιβεβαιώνει την εικόνα του 2023. Οι ιδιωτικές πληρωμές παραμένουν χαμηλές, αλλά η συνολική δαπάνη υγείας ως ποσοστό του ΑΕΠ εξακολουθεί να βρίσκεται κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η πρόληψη και η μακροχρόνια φροντίδα συνεχίζουν να υποχρηματοδοτούνται σε σχέση με τις πραγματικές ανάγκες του πληθυσμού.
2025: Από τη διαπίστωση στην προειδοποίηση
Οι ίδιες αιτίες θανάτου και οι ίδιοι παράγοντες κινδύνου παραμένουν, όπως αναφέρει η έκθεση, όμως πλέον η έμφαση μετατοπίζεται από τη διαπίστωση στην προειδοποίηση. Η πρόληψη αναγνωρίζεται ως δομικό έλλειμμα του συστήματος υγείας.
Η ανάλυση δείχνει ότι το κυπριακό σύστημα υγείας είναι αποτελεσματικό στη θεραπεία και σχετικά ανθεκτικό, αλλά δέχεται αυξανόμενες πιέσεις από τα χρόνια νοσήματα και τη γήρανση του πληθυσμού. Η απουσία ισχυρών πολιτικών πρόληψης μεταφράζεται σε αυξημένη ανάγκη για φροντίδα στο μέλλον, με άμεσες συνέπειες στο κόστος και στη βιωσιμότητα του συστήματος.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στη χαμηλή επένδυση σε πολιτικές που στοχεύουν στην αλλαγή συμπεριφοράς, όπως η ενίσχυση της φυσικής δραστηριότητας, η προώθηση υγιεινής διατροφής και η έγκαιρη ανίχνευση νοσημάτων. Παρά τις στρατηγικές και τα σχέδια δράσης, τα αποτελέσματα σε πληθυσμιακό επίπεδο παραμένουν περιορισμένα.
Πίεση στο ΓεΣΥ τα επόμενα χρόνια
Η παχυσαρκία και η έλλειψη σωματικής άσκησης δεν αποτελούν απλώς μεμονωμένα προβλήματα υγείας ή παροδικά συμπτώματα της σύγχρονης ζωής. Στην Κύπρο συνιστούν κρίσιμους δείκτες οι οποίοι, εάν δεν αντιμετωπιστούν συστηματικά, αναμένεται να πολλαπλασιάσουν τη ζήτηση για υπηρεσίες υγείας σε μια περίοδο κατά την οποία το ΓεΣΥ καλείται ήδη να διαχειριστεί τη γήρανση του πληθυσμού και τη σταθερή αύξηση των χρόνιων νοσημάτων.
Τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν ότι τα επίπεδα παχυσαρκίας στον γενικό πληθυσμό έχουν φτάσει περίπου στο 16,9%, με σαφείς ανισότητες ανάλογα με τον τόπο διαμονής. Στις αγροτικές περιοχές το ποσοστό ανέρχεται στο 20,5%, ενώ στις αστικές περιοχές περιορίζεται στο 14,6%. Παράλληλα, περίπου το 33% των ενηλίκων δεν ασκείται επαρκώς, γεγονός που αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης χρόνιων μη μεταδοτικών νοσημάτων.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν τα δεδομένα για τα παιδιά. Οι μετρήσεις της περιόδου 2022 έως 2024 δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό παιδιών ηλικίας 6 έως 9 ετών είναι υπέρβαρα ή παχύσαρκα, τοποθετώντας την Κύπρο ανάμεσα στις χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά παιδικής παχυσαρκίας στην Ευρώπη. Τα δεδομένα αυτά προμηνύουν αυξημένη επιβάρυνση του συστήματος υγείας στο μέλλον, καθώς η παιδική παχυσαρκία συνδέεται άμεσα με χρόνιες παθήσεις στην ενήλικη ζωή.
Οι υψηλοί δείκτες παχυσαρκίας και η καθιστική ζωή μεταφράζονται ήδη σε αυξημένες ανάγκες για ιατρική παρακολούθηση και μακροχρόνια φροντίδα. Η ζήτηση για υπηρεσίες υγείας αναμένεται να αυξηθεί αισθητά μέσα στα επόμενα 10 με 20 χρόνια, τόσο σε όγκο όσο και σε πολυπλοκότητα. Η πίεση στο ΓεΣΥ δεν θα αφορά μόνο τον αριθμό των ασθενών, αλλά και τη διάρκεια και το κόστος της φροντίδας, με άμεσες επιπτώσεις στη βιωσιμότητα του συστήματος.
Το κόστος αντιμετώπισης παθήσεων που σχετίζονται με την παχυσαρκία και την έλλειψη άσκησης είναι πολλαπλάσιο σε σύγκριση με το κόστος έγκαιρων παρεμβάσεων πρόληψης. Οι ανισότητες που καταγράφονται μεταξύ διαφορετικών ομάδων του πληθυσμού καταδεικνύουν ότι οι πολιτικές υγείας θα πρέπει να είναι στοχευμένες και να λαμβάνουν υπόψη κοινωνικούς και γεωγραφικούς παράγοντες. Σε συνδυασμό με τα ευρήματα των ευρωπαϊκών εκθέσεων για τα έτη 2023, 2024 και 2025, καθίσταται σαφές ότι η παχυσαρκία και η καθιστική ζωή δεν αποτελούν απλώς επιμέρους ζητήματα δημόσιας υγείας, αλλά κρίσιμους παράγοντες που θα καθορίσουν τον βαθμό πίεσης που θα δεχθεί το ΓεΣΥ τις επόμενες δύο δεκαετίες.
