Στις 25 Μαρτίου 2006, ο Α. Παππάς δημοσίευσε στο «ΒΗΜΑ» ένα κείμενο με τίτλο «Δέκα μικροί μύθοι για το 1821». Στο άρθρο παρέθετε κάποιους αβάσιμους μύθους που είχαν κατασκευαστεί αρκετές δεκαετίες μετά την επανάσταση και συντηρούνταν για ενάμιση αιώνα. Από τη δοξασία του κρυφού σχολειού και τον ρόλο της Εκκλησίας επί Οθωμανών, μέχρι τον ρόλο των μεγάλων δυνάμεων.
Στην Ελλάδα δεν έγινε καμιά ιδιαίτερη συζήτηση για το άρθρο. Οι ακαδημαϊκοί ιστορικοί θεωρούσαν τα στοιχεία δεδομένα εδώ και χρόνια, ενώ επιστημονικές μελέτες ή άρθρα σαν κι αυτό είχαν ήδη γραφτεί πολλά.
Στην ελληνοκυπριακή Κύπρο, όταν κάποιοι εκπαιδευτικοί τόλμησαν να συζητήσουν με μαθητές το περιεχόμενο του άρθρου, έγινε ο κακός χαμός. Καταγγελίες, παραστάσεις συνδέσμων γονέων, απαίτηση στο Υπουργείο Παιδείας για πειθαρχικές έρευνες, συνεχόμενες επικρίσεις στα ΜΜΕ της εποχής.
Στην ελληνοκυπριακή Κύπρο, η προσήλωση στους μύθους είναι γενικά πολύ ισχυρή! Είτε αφορά άμεσα την εθνική μυθολογία, είτε την αγγίζει έμμεσα· π.χ. μέσω της Ιστορίας της Κύπρου - πριν, κατά, και μετά το 1974.
Τα «πριν» και τα «κατά τη διάρκεια»
1. Μετά το 1925, ο στόχος της ένωσης φαίνεται να ήταν μόνο θεωρητικά εφικτός. Η αναλαμπή του 1964 (σχέδια Άτσεσον κ.λπ.) στην πραγματικότητα δεν τον έφερε πιο κοντά, αλλά ανέδειξε την πολυπλοκότητα μιας πιθανής διευθέτησης με βάση την ένωση: Μερική διοικητική υπαγωγή της Κύπρου στην Ελλάδα (με κυβερνήτη), μεγάλο τμήμα στην Τουρκία ως βάση, διάσπαρτες σε όλο το νησί αυτοδιοικούμενες τουρκοκυπριακές περιοχές κ.λπ. Η παρουσία της ελληνικής μεραρχίας είχε ως αποκλειστικό στόχο τον έλεγχο του Μακαρίου και δεν είχε καμιά σχέση με την ένωση ή την άμυνα της Κύπρου. Γι' αυτό και δεν συμμετείχε σε καμιά μάχη!
2. Από το 1968 και μετά, με δεδομένη την απειλή τουρκικής εισβολής και με την Κύπρο γεμάτη με δεκάδες τουρκοκυπριακούς θύλακες, το όραμα για ένωση ισοδυναμούσε με προσδοκία ως εκ θαύματος εξαφάνισης της Τουρκίας από τον παγκόσμιο χάρτη. Όσοι προπαγάνδιζαν την ένωση από το 1970 και μετά - αν εξαιρέσουμε κάποιους αγνούς και αγνοούντες, κυρίως νεαρούς - είτε υποκινούνταν από αλλότριους στόχους (διχοτόμηση/ διπλή ένωση, εξυπηρέτηση προσωπικών στόχων κ.λπ.), είτε είχαν υποστεί ολική «τύφλωση», λόγω του πάθους τους κατά του Μακαρίου.
3. Για πρώτη φορά σε όλη της την Ιστορία, η Κύπρος είχε δημοκρατία με την ανεξαρτησία του 1960. Οι δημοκρατικές λειτουργίες ήταν αναμενόμενο να είναι κολοβές. Ο Μακάριος, αρχηγοί και αρχηγίσκοι, καθόριζαν τα περισσότερα θέματα λειτουργίας του κράτους. Κάποιοι φιλελεύθεροι, με ευρωπαϊκή δημοκρατική παιδεία, δεν είχαν άδικο να είναι δυσαρεστημένοι. Είναι, όμως, ακραία παράδοξο το γεγονός ότι πολλοί χρησιμοποιούσαν ως άλλοθι την «τυραννία» Μακαρίου: Ο συνεργάτης των ναζιστών μέσω της οργάνωσης Χ, οι συνεργάτες των δικτατόρων στρατιωτικών της χούντας, οι λάτρεις του υστερικού μακαρθισμού, και όσοι πυροβολούσαν γυναίκες και παιδιά «κομμουνιστών» μόλις εκδηλώθηκε το πραξικόπημα. Ήταν σαν να λέμε «κάναμε πραξικόπημα με τη δικτατορική χούντα για να φέρουμε τη δημοκρατία στην Κύπρο»… Εκ των υστέρων παρδαλό εφεύρημα ανθρώπων, οι οποίοι τότε δεν είχαν καν τη λέξη «δημοκρατία» στο λεξιλόγιό τους.
4. Τα κλιμάκια της ελληνικής ΚΥΠ ενημέρωναν από τις αρχές Απριλίου του 1974 για προετοιμασίες της Τουρκίας για απόβαση στην Κύπρο. Εκατοντάδες επίσημες μαρτυρίες πιστοποιούν γνώση της επικείμενης εισβολής, αλλά και πληροφόρηση του τουρκικού στρατού από ελληνικές στρατιωτικές πηγές, ακόμη και για τις θέσεις των πολυβολείων της Εθνικής Φρουράς. Ελληνοκύπριοι απλοί άνθρωποι, απόφοιτοι δημοτικού, στις 15 Ιουλίου έλεγαν «τώρα θα έρθουν οι Τούρκοι». Ο μύθος ότι «ο Μακάριος έφερε τους Τούρκους», με την επιστολή προς Γκιζίκη ή με την ομιλία στα Η.Ε., είναι μια εκ των υστέρων φτηνή κατασκευή. Όλα ήταν προαποφασισμένα και οργανωμένα μήνες πριν. Εξ ου και η στάση των Ελλαδιτών αξιωματικών κατά την εισβολή.
5. Το σύνολο των Ελλαδιτών αξιωματικών της Ε.Φ. ήταν μυημένοι. Από χρόνια πριν, στέλνονταν στην Κύπρο μόνο πιστοί στη χούντα. Με καθημερινό μέλημα την άλωση του κρατικού μηχανισμού, τον δεκασμό, τη διάβρωση κάθε θεσμού, και τη μύηση σε αντιμακαριακές οργανώσεις («Εθνικό Μέτωπο», «ΕΟΚΑ Β’»). Δημιούργησαν έναν ασφυκτικό κλοιό γύρω από τον Μακάριο (ακόμη και στην προσωπική του ασφάλεια) και έκοβαν κάθε δίοδο καλά οργανωμένης αντίστασης (π.χ. οι περιπτώσεις με τα τσέχικα όπλα). Το Εφεδρικό και οι ένοπλες ομάδες πολιτών ήταν το μόνο περιθώριο που αφέθηκε. Αλλά ήταν ένα ελάχιστο ανεπαρκές μέτρο· το οποίο απλά κατέστησε δύσκολη την επιτυχία του αρχικού σχεδιασμού από τον Γρίβα για πραξικόπημα από την ΕΟΚΑ Β’, με μόνο επικουρικό ρόλο της Ε.Φ«. Όταν λήφθηκε στην Αθήνα η απόφαση για κύριο ρόλο της Ε.Φ. στο πραξικόπημα, η απουσία βαρέως οπλισμού καθιστούσε την αντίσταση σχεδόν καταδικασμένη.
Τα «μετά» και το «σήμερα»
1. Όσοι συμμετείχαν στο πραξικόπημα και στην «κυβέρνηση» Σαμψών ήξεραν πολύ καλά τι έκαναν και ποιο καθεστώς υπηρετούσαν (δικτατορία χούντας). Εκείνο που τους διέσωσε μετά το πραξικόπημα και την εισβολή ήταν και η διάχυση της συνενοχής σε μέρος του πληθυσμού, που είτε επηρεάστηκε είτε υπηρέτησε σε κάποιο βαθμό τη χούντα. Μπορεί να ήταν ένα μικρό τμήμα της κοινωνίας, αλλά υπήρχε ο φόβος ότι τυχόν εκστρατεία δικαιοσύνης θα δημιουργούσε διχασμό. Διότι, στο μεταξύ, μέσω και των χρηματοδοτήσεων, πολλοί πρωταγωνιστές είχαν αποκτήσει μεγάλη οικονομική δύναμη και κοινωνική επιρροή. Η μη τιμωρία, όμως, έδωσε βάση στη δημιουργία του μύθου για «εμφύλιο πόλεμο» και «αλληλοσπαραγμό»· έναν πονηρό συμψηφισμό που προωθείται μέχρι σήμερα.
2. Επιπλέον, η ατιμωρησία ακόμη και εν ψυχρώ δολοφονιών από γνωστά πρόσωπα, σε όλη την Κύπρο, κατέλυσε προκαταβολικά την έννοια του κράτους δικαίου. Ένας από τους λόγους που σήμερα ο όρος «κράτος δικαίου» είναι κυρίως θεωρητικός, είναι και η παντελής εμπράγματη απουσία της έννοιας αυτής από το 1974 και μετά. Αρκεί να σκεφτούμε ότι οι ατιμώρητοι έγιναν στη συνέχεια πυρήνας του καθεστώτος. Ως μεγαλοεπιχειρηματίες, καναλάρχες, διαμορφωτές της πολιτικής σκηνής και της κοινής γνώμης.
3. Στην τελευταία και μεγάλη προεκλογική συγκέντρωση του ΔΗΣΥ στη Λευκωσία, για τις βουλευτικές εκλογές του 1976, το σύνθημα που έσεισε κυριολεκτικά την πλατεία ήταν το «Ξανακτύπα Διγενή». Από εκείνη τη στιγμή προδιαγράφηκε το σήμερα: Η αμετροέπεια, η ανεδαφικότητα, η ελαχιστοποιημένη συνείδηση δημοκρατίας και κράτους δικαίου (ως παρίες της πολιτικής ζωής) τσιμέντωσαν την παρουσία τους. Κατέκτησαν το δικαίωμα διαρκούς διάχυσης και μετάλλαξης. Μέχρι σήμερα.
4. Το 1974 δεν είναι Ιστορία. Είναι παρόν. Όχι μόνο γιατί οι παρενέργειές του είναι ζωντανές, αλλά και επειδή δεν έγινε ποτέ το ρήγμα απαγκίστρωσης από τον τρόπο σκέψης και αντίληψης που το γέννησαν. Όσο κι αν δυσκολευόμαστε να το πιστέψουμε, το σήμερα είναι μια μετάλλαξη του 1973· με «σύγχρονους» όρους, ορολογία και επικάλυψη.
5. Το αίτημα για ένωση δεν πέθανε. Υπέστη απλώς διαδοχικές μεταλλάξεις. Για να καταλήξει τις τελευταίες δεκαετίες πρώτα σε αίτημα «διατήρησης της ελληνικότητας της ελεύθερης Κύπρου», και σήμερα σε ανομολόγητο αίτημα «διατήρησης του αποκλειστικού ελέγχου του νότου από τους Ελληνοκυπρίους». Κυρίως από το παρακράτος που τον κυβερνά.
Γι’ αυτούς τους λόγους, η εξαγγελθείσα άφιξη του ΓΓ του ΟΗΕ στην Κύπρο έχει τη σημασία της, αλλά δεν θα έχει τη βαρύτητα και το αποτέλεσμα που θα θέλαμε να ελπίζουμε. Ακόμη κι αν η Τουρκία εγκαταλείψει ξανά τα δύο κράτη, το Μπούργκενστοκ, το Κραν Μοντανά, και ο Ν. Χριστοδουλίδης θα είναι εδώ. Όπως το 1973.
Το καλάθι
• …με την αναπαραγωγική δύναμη των αφηγημάτων (1): Πολλοί αναπαράγουν το αφήγημα ότι η Κύπρος ήταν ένας παράδεισος, μια ενιαία ειρηνική χώρα πριν την εισβολή. Δεν ήταν. Ήταν μια πολυ-διχοτομημένη χώρα, με δεκάδες τουρκοκυπριακούς θύλακες. Τι κρύβεται πίσω από αυτό το επίμονο αφήγημα: (α) η εξαφάνιση από την αφήγηση των όσων προηγήθηκαν της εισβολής. (β) Η πραγματική προτεραιότητα πολλών, δηλαδή όχι η ενωμένη Κύπρος αλλά ο αποκλειστικός έλεγχος του κράτους από τους Ελληνοκυπρίους. Αυτός ήταν και είναι ο «παράδεισος».
• …με την αναπαραγωγική δύναμη των αφηγημάτων (2): Έρχεται ο ΓΓ του ΟΗΕ στην Κύπρο. Θετική εξέλιξη. Υπερβολές τα περί έτοιμου σχεδίου λύσης κ.λπ., αλλά τα διλήμματα θα τα θέσει. Για παράδειγμα, ότι χωρίς κίνηση στα ΜΟΕ (π.χ. άνοιγμα οδοφραγμάτων), οτιδήποτε παρακάτω είναι δύσκολο να προκύψει. Πώς θα απαντήσουμε, από τη στιγμή που είμαστε εγκλωβισμένοι στο αφήγημα της «αμοιβαιότητας» στα ΜΟΕ; Για να μην πάμε στο ακόμη πιο δύσκολο, αν δεχόμαστε ως έχουν τα έξι σημεία του Πλαισίου Γκουτέρες.
• …με την αναπαραγωγική δύναμη των αφηγημάτων (3): Ο μηχανισμός της στασιμότητας στο Κυπριακό παρουσιάζει μέτρια κινητοποίηση. Άφησε στην άκρη τη στάση αναμονής, ενεργοποιείται, αλλά δεν έχει βάλει ακόμη τις μηχανές στο φουλ. Αυτό δείχνει (α) ότι έχει εμπιστοσύνη στον Ν. Χριστοδουλίδη πως θα κρατήσει τα πράγματα στο επίπεδο «κινητικότητα χωρίς ουσία», (β) υπάρχει ο φόβος ότι μπορεί και να γίνει καμιά «στραβή» και να προχωρήσουν τα πράγματα…
