Όταν έκλεισαν οι κάλπες την Κυριακή των ευρωεκλογών και ανακοινώθηκαν τα exit poll ήρθαμε αντιμέτωποι με μια πολιτική πραγματικότητα, τη γήρανση των ψηφοφόρων των παραδοσιακών κομμάτων. Διαφάνηκε δηλαδή ότι ο ανεξάρτητος υποψήφιος ευρωβουλευτής Φειδίας Παναγιώτου κατάφερε να αντλήσει περισσότερες ψήφους από τον ΔΗΣΥ και το ΑΚΕΛ σε όλες τις ηλικιακές ομάδες κάτω των 65 ετών. Για παράδειγμα, η δημοσκόπηση εξόδου κάλπης που διενήργησε η εταιρεία Rai Consultant για λογαριασμό του καναλιού ΑΛΦΑ έδειχνε ότι ο Φειδίας Παναγιώτου έλαβε ποσοστό 29% στην ηλικιακή ομάδα των 18-29 ετών, 26% από τους ψηφοφόρους των 30 μέχρι 39 ετών και 21% από την ομάδα των 40 έως 49 ετών. Μόνο από την ηλιακή ομάδα των 65 και άνω ο Φειδίας Παναγιώτου δεν έλαβε μεγαλύτερο ποσοστό από τα δύο μεγάλα κόμματα.
Από τα πιο πάνω στοιχεία αντιλαμβάνεται κάποιος το πόσο μικρός είναι πλέον ο κύκλος ζωής των παραδοσιακών κομμάτων, τα οποία δεν μπορούν να αναπληρώσουν τους παλιούς ψηφοφόρους με νεότερους. Αυτό εξηγεί και την πτώση που καταγράφουν τα ποσοστά των συγκεκριμένων παρατάξεων τα τελευταία 15-20 χρόνια. Το ερώτημα είναι γιατί τα παραδοσιακά κόμματα δεν προσελκύουν νέους ψηφοφόρους. Γιατί από την ηλικιακή ομάδα των 18 -25 ετών μόνο ένας στους πέντε εκλογείς ψήφισε ΔΗΣΥ και ένας στους εφτά το ΑΚΕΛ;
Μεγάλα αφηγήματα
Η μεγάλη διείσδυση του απολιτίκ Παναγιώτη Φειδία στις νεαρότερες ηλικιακές ομάδες εκλογέων απέδειξε ότι οι ιδεολογικές ταυτότητες του παρελθόντος είναι νεκρές. Δεν είναι μόνο οι νέοι που ψήφισαν έναν υποψήφιο ο οποίος δεν δήλωσε καν την ιδεολογική του ταυτότητα. Πέραν των 70 χιλιάδων ψηφοφόρων από όλες τις ηλικίες αποφάσισαν χωρίς ιδεολογικά κριτήρια. Ήταν η πρώτη φορά στην εκλογική ιστορία της Κύπρου που η ιδεολογία δεν έπαιξε ουσιώδη ρόλο στις εκλογές.
Η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης και το τέλος του υπαρκτού σοσιαλισμού δημιούργησε μια συνθήκη ευρείας συναίνεσης ως προς το μέλλον της κοινωνίας. Επικράτησε η καπιταλιστική φιλελεύθερη δημοκρατία και οι ιδεολογίες ατόνησαν. Ακολούθησε μια διαδικασία μετάβασης στη μεταβιομηχανική κοινωνία όπου οι ταξικές αντιθέσεις αμβλύνθηκαν. Έτσι έπαψαν να υπάρχουν σοβαρές ιδεολογικές συγκρούσεις και διαφωνίες για το κοινωνικά επιθυμητό, με τα πολιτικά κόμματα όλων των ιδεολογικών αποχρώσεων να προσβλέπουν απλώς σε μεγαλύτερη οικονομική ανάπτυξη.
Πλέον η σύγκρουση της Αριστεράς με τη Δεξιά αφορά το μέγεθος του κράτους. Η Αριστερά ζητά μεγαλύτερο κράτος πρόνοιας και η Δεξιά λιγότερο. Συνεπώς, το ερώτημα είναι κατά πόσον εμπνέουν τους νέους σε ηλικία ψηφοφόρους οι ιδεολογίες του Σοσιαλισμού και του Φιλελευθερισμού. Πιστεύουν οι νέοι σε κάποιο μακροπρόθεσμο σχεδιασμό και στη διαμόρφωση της μελλοντικής κοινωνίας ή ζουν το εδώ και τώρα και επιδιώκουν απλώς κάποιες στιγμές ευτυχίας;
Πάντως, το μεγάλο αφήγημα της λύσης του Κυπριακού και της επανένωσης του νησιού είναι νεκρό. Όπως νεκρό είναι και το αφήγημα της προόδου σε ένα κράτος που ταλανίζεται από εκτεταμένη διαφθορά και κακοδιαχείριση, προκαλώντας την τραγική διάψευση των όποιων προσδοκιών. Πόσοι πιστεύουν σήμερα ότι θα έρθουν καλύτερες ημέρες και θα λυθεί το Κυπριακό;
Φαίνεται συνεπώς ότι η Κύπρος εισήλθε στην εποχή του τέλους της ιδεολογίας και των μεγάλων αφηγημάτων. Εισήλθε έστω και αργά στην ιστορική περίοδο που κάποιοι ονόμασαν μετανεωτερικότητα. Μια περίοδο ταχείας μεταβολής, πολλαπλών και ρευστών ατομικών και συλλογικών ταυτοτήτων, υπερκατανάλωσης, άκρατου ατομικισμού και ωφελιμισμού, ηθικού σχετικισμού, ανορθολογισμού και συνωμοσιολογίας. Γι’ αυτό ο ψηφοφόρος συμπεριφέρθηκε ως ένας καταναλωτής, επιλέγοντας το νέο προϊόν με τα πιο ελκυστικά χαρακτηριστικά.
Ιδεολογική ασυνέπεια
Στην περίπτωση όμως που κάποιος διαφωνεί με την άποψη ότι είναι νεκρές οι ιδεολογίες και τα μεγάλα αφηγήματα της νεωτερικότητας, τότε θα πρέπει να απαντήσει στα εξής ερωτήματα: Γιατί τόσες χιλιάδες ψηφοφόροι γύρισαν την πλάτη στις ιδεολογίες; Ίσως επειδή τα παραδοσιακά κόμματα χαρακτηρίζονται από πολιτική ασυνέπεια με αποτέλεσμα να χρεοκοπήσουν οι ιδεολογίες στα μάτια των πολιτών;
Ο ΔΗΣΥ για παράδειγμα, που τονίζει συνεχώς ότι είναι ένα φιλελεύθερο κόμμα, δεν μπορεί να υιοθετεί κάθε τρεις και λίγο το αφήγημα και τον ακραίο πολιτικό λόγο της ακροδεξιάς στο μεταναστευτικό. Ούτε το ΑΚΕΛ διαφυλάττει την αξιοπιστία του διεθνισμού και του ανθρωπισμού όταν δυσκολεύεται να εκφράσει σταθερά και χωρίς «αλλά» θέσεις υπέρ των δικαιωμάτων των μεταναστών και των πολιτικών προσφύγων.
Πολύ χειρότερη είναι η κατάσταση με τα κόμματα του ενδιάμεσου χώρου που αντί να εκφράζουν μετριοπαθείς θέσεις κεντρώων παρατάξεων διαγωνίζονται το ακροδεξιό ΕΛΑΜ στην έκφραση ακραίου λόγου στα θέματα του Κυπριακού και του μεταναστευτικού. Υποτίθεται ότι το κέντρο ήταν ο «Τρίτος Δρόμος» ανάμεσα στα δύο ιδεολογικά άκρα. Πώς, λοιπόν, να πείσεις τους νέους για την αξία μιας ιδεολογίας όταν υπάρχει τόση ασυνέπεια μεταξύ θεωρίας και πράξης;
Γερασμένες δομές
Το γήρας στα παραδοσιακά κόμματα είναι φυσικό επακόλουθο της μεγάλης τους ιστορίας. Το ΑΚΕΛ ιδρύθηκε το 1941 και μετρά 83 χρόνια λειτουργίας. Η ΕΔΕΚ ιδρύθηκε το 1969, ενώ ο ΔΗΣΥ και το ΔΗΚΟ το 1976. Λειτουργούν εδώ και μισό αιώνα.
Κόμματα με τόσο μεγάλη ιστορία δημιουργούν κατεστημένα τα οποία συμπεριφέρονται εχθρικά προς τα νέα μέλη και λειτουργούν προστατευτικά για τα παλιά, εξυπηρετώντας μερικά συμφέροντα έναντι του συνόλου και του δημόσιου συμφέροντος. Έτσι δημιουργούνται πολιτικά τζάκια, πελατειακές σχέσεις και δίκτυα πολιτικής πατρωνίας που διαψεύδουν τις προσδοκίες για ίσες ευκαιρίες και απωθούν τους νέους ψηφοφόρους. Είναι κοινό μυστικό, λόγου χάρη, ότι στις τοπικές ομάδες του ΑΚΕΛ ο μέσος όρος ηλικίας είναι τα πενήντα χρόνια.
Μακάριος
Τα κόμματα με μεγάλη ιστορία παρουσιάζουν ακόμη ένα σοβαρό μειονέκτημα. Εμφανίζουν τάσεις παλινδρόμησης στο παρελθόν και σε παρωχημένες πολιτικές ταυτίσεις, φανερώνοντας την αδυναμία τους να δημιουργήσουν νέες ιδέες και ταυτότητες.
Ενδεικτικό είναι το παράδειγμα του ΔΗΚΟ, που κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας ανάρτησε στον επίσημο λογαριασμό του κόμματος στην πλατφόρμα Χ, τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο με τα λόγια του, «Ελληνικέ κυπριακέ λαέ, γνώριμη είναι η φωνή που ακούεις. Είμαι ο Μακάριος». Μια ατυχής επικοινωνιακή προσπάθεια συσπείρωσης των ΔΗΚΟϊκών ψηφοφόρων, η οποία προκάλεσε τον γέλωτα στους χρήστες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Εκ του αποτελέσματος αποδείχτηκε ότι η μορφή του Μακαρίου δεν προσελκύει και δεν παρακινεί τους σημερινούς πολίτες. Φάνηκε μάλιστα ότι τα παραδοσιακά κόμματα δεν μπορούν να υπερβούν το ιστορικό τους παρελθόν, ούτε να κάνουν ένα άλμα στο μέλλον ώστε να συμβαδίσουν με τη νέα γενιά. Αφήνουν τους νεκρούς να καθορίσουν τη μοίρα τους, στέλνοντας το μήνυμα ότι οι νεκροί είναι ακόμα ζωντανοί και οι ζωντανοί είναι ήδη νεκροί.
Γρίβας
Οι γερασμένες κομματικές δομές και το βαρύ παρελθόν των παραδοσιακών κομμάτων συνθλίβουν κάθε ευκαιρία ανανέωσης και εκσυγχρονισμού. Για παράδειγμα, ο ΔΗΣΥ πέρσι απέκτησε μια νέα ηγέτιδα που μόνο δεκατέσσερα χρόνια περνά τον Φειδία Παναγιώτου. Η 38χρονη Αννίτα Δημητρίου είναι η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του κόμματος και ιστορικά η νεαρότερη σε ηλικία, γεγονός που έφερε αρχικά αέρα ανανέωσης στο κόμμα. Ενδεικτικό αυτού τα όσα δήλωσε στο ραδιόφωνο του Πολίτη τον περασμένο Ιανουάριο για την απουσία της από το 50ό μνημόσυνο του Γεώργιου Γρίβα. Η κ. Δημητρίου ανέφερε μεταξύ άλλων τα εξής: «Αρκετά με αυτό το θέμα κάθε χρόνο αν θα πάμε ή δεν θα πάμε στο μνημόσυνο του οποιουδήποτε. Έχουμε τόσα θέματα να διαχειριστούμε και θα συζητούμε τώρα για το 1955 ή το 1821. Ε φτάνει νομίζω. Σεβασμός πλήρως στην ιστορία μας. Έχουμε τόσα θέματα τώρα, να δούμε πού εστιάζουμε».
Η απάντηση της προέδρου ενός κόμματος που φιλοξενεί τόσους πολλούς γριβικούς ψηφοφόρους έδειχνε ότι είχε πλήρη αντίληψη του ιστορικού της ρόλου ως ανανεωτή του κόμματος και εκπροσώπου της νέας γενιάς. Ενώ στα πρώτα της βήματα η Αννίτα Δημητρίου έδειξε ότι θα είναι μια πολιτικός του σήμερα, η οποία θα τολμήσει να έρθει σε ρήξη με το παρελθόν, εντούτοις έναν χρόνο μετά εκφράζει γερασμένο πολιτικό λόγο και έχει συντηρητικό προφίλ. Δύσκολα μπορεί να ταυτιστεί ο νέος ψηφοφόρος με το σημερινό πολιτικό στυλ της προέδρου του ΔΗΣΥ.
Είναι φανερό ότι το παραδοσιακό κομματικό πλαίσιο μέσα στο οποίο είναι αναγκασμένη να κινηθεί έχει προκαλέσει μια πρόωρη γήρανση του πολιτικού προφίλ αυτής της δημοφιλούς πολιτικού. Εάν, όμως, η πρόεδρος του ΔΗΣΥ ήταν μια ανεξάρτητη πολιτικός θα είχε άλλο αέρα και σίγουρα πολύ μεγαλύτερη απήχηση, τόση που ενδεχομένως σήμερα να μιλούσαμε για το «φαινόμενο Αννίτα» αντί για τον Φειδία Παναγιώτου.
Στάλιν
Δεν είναι μόνο η ηλικία που καθορίζει το νέο στην πολιτική. Ο 59χρονος Στέφανος Στεφάνου στην πρώτη του ομιλία ως νέος γενικός γραμματέας του ΑΚΕΛ, τον Ιούλιο του 2021, έδειξε να έχει σοβαρή πρόθεση για την ανανέωση του κόμματος. Προχώρησε μάλιστα σε ορισμένα βήματα εκσυγχρονισμού όπως η αλλαγή του λογότυπου του ΑΚΕΛ. Ένα νέο λογότυπο ωστόσο και μια ανακαίνιση των γραφείων του κόμματος δεν αποτελούν ουσιαστική αλλαγή.
Το πρόβλημα είναι ότι ο κ. Στεφάνου βρίσκει σοβαρή αντίσταση όσον αφορά τις ιδεολογικές και δομικές αλλαγές. Ενώ κατάφερε να προωθήσει σημαντικές μεταρρυθμίσεις στον τρόπο λειτουργίας του κόμματος, απέτυχε να πείσει τους σκληροπυρηνικούς για την ανάγκη πραγματικού ανοίγματος του ΑΚΕΛ προς την κοινωνία. Το αποτυχημένο παράδειγμα της Κοινωνικής Συμμαχίας και του μηδενικού εκλογικού αθροίσματος στις ευρωεκλογές δείχνει ακριβώς τις αντιστάσεις που συναντά κάποιος ηγέτης σε κόμματα μεγάλης ηλικίας.
Οι σκληροπυρηνικοί του ΑΚΕΛ αργά ή γρήγορα θα κληθούν να απαντήσουν σε ένα υπαρξιακό ερώτημα: Πώς θα επικοινωνήσει το κόμμα με τις μάζες των νέων ηλικιακά ψηφοφόρων όταν μιλά ακόμη τη γλώσσα του προηγούμενου αιώνα; Όταν αρνείται μέχρι σήμερα να ξορκίσει τα φαντάσματα του παρελθόντος και να προχωρήσει σε μια κριτική αναθεώρηση των απόψεων του κόμματος για τον Στάλιν και το σοβιετικό καθεστώς.
Οι μεγάλες προκλήσεις του σήμερα
Σήμερα τα παραδοσιακά κόμματα αντιμετωπίζουν πάρα πολύ σοβαρές προκλήσεις. Κατ' αρχάς βρίσκονται αντιμέτωπα με το φαινόμενο της κομματικής αποευθυγράμμισης των ψηφοφόρων. Εξ ου και η συνεχόμενη πτώση των ποσοστών τους.
Η αποδυνάμωση παραδοσιακών κοινωνικών δομών (κοινωνική τάξη, θρησκεία) στις μεταβιομηχανικές και μετανεωτερικές κοινωνίες, η εστίαση στα δικαιώματα μειονοτικών ομάδα (ΛΟΑΤΚΙ) και σε μεταϋλιστικές αξίες όπως το περιβάλλον είναι μερικοί από τους παράγοντες που σχετίζονται με το φαινόμενο της κομματικής αποταύτισης και της αύξησης του αριθμού των αναποφάσιστων ψηφοφόρων. Το ίδιο και η απογοήτευση των πολιτών, καθώς και τα χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης προς τα κόμματα και τους θεσμούς.
Η κυμαινόμενη ψήφος σε αυτή την περίοδο της αποδυνάμωσης της κομματικής ταύτισης αναμένεται ότι θα προκαλέσει περαιτέρω σεισμικές δονήσεις στο κομματικό σύστημα. Η επιβίωση των παραδοσιακών κομμάτων μέσα σε αυτό το ρευστό πολιτικό περιβάλλον θα εξαρτηθεί από την ικανότητα προσαρμογής τους στις νέες συνθήκες. Ο δαρβινικός νόμος της εξέλιξης των ειδών χτυπά την πόρτα των πολιτικών αρχηγών.
