Γράφει ο Νίκος Μεσαρίτης
Στο δημοκρατικό πολίτευμα, η αποκάλυψη σκανδάλων δεν αποτελεί απειλή, απειλή γίνεται όταν η κοινωνία αδυνατεί να ξεχωρίσει την αλήθεια από τη σύγκρουση.
Η Κυπριακή Δημοκρατία περιορίζεται στο μισό της έδαφος, αφού το βόριο τμήμα ευρίσκεται υπό κατοχή για περισσότερο από μισό αιώνα και με το Κυπριακό πρόβλημα να παραμένει άλυτο. Επακόλουθα, το σύνταγμα μπαλωμένο με το περιβόητο δίκαιο της ανάγκης και την διακυβέρνηση εμποτισμένη με υπερεξουσίες, η διαφθορά και οι καταχρήσεις βρίσκονται στην ημερήσια διάταξη. Πρόσωπα που κατέχουν αξιώματα αλλά και πολίτες που συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο εμφανίζονται εμπλεκόμενα σε σκάνδαλα.
Τις τελευταίες ημέρες, η δημόσια συζήτηση στην Κύπρο κυριαρχείται από σοβαρές καταγγελίες που αφορούν ζητήματα διαφθοράς και εκμετάλλευσης. Πρόκειται για υποθέσεις με βαρύ κοινωνικό και ηθικό φορτίο, οι οποίες, όπως παρουσιάστηκαν, αγγίζουν πρόσωπα από διαφορετικούς χώρους της δημόσιας ζωής. Ταυτόχρονα, οι φερόμενοι ως εμπλεκόμενοι απορρίπτουν κατηγορηματικά τις καταγγελίες, κάνοντας λόγο για αβάσιμες ή κατασκευασμένες αναφορές.
Το αποτέλεσμα είναι μια κοινωνία βαθιά διχασμένη. Άλλοι πολίτες θεωρούν ότι πρόκειται για αποκαλύψεις που πρέπει να διερευνηθούν σε βάθος, ενώ άλλοι τις αντιμετωπίζουν με δυσπιστία, εκτιμώντας ότι ενδέχεται να εξυπηρετούν σκοπιμότητες. Το γεγονός ότι όλα αυτά συμβαίνουν σε μια περίοδο που προηγείται των βουλευτικών εκλογών εντείνει περαιτέρω την ένταση και την καχυποψία.
Ωστόσο, το πραγματικό πρόβλημα δεν εξαντλείται στο περιεχόμενο των καταγγελιών. Το κρίσιμο ζήτημα είναι ο τρόπος με τον οποίο μια δημοκρατία διαχειρίζεται τέτοιες καταστάσεις. Γιατί όταν σοβαρές κατηγορίες εισέρχονται στη δημόσια σφαίρα χωρίς να συνοδεύονται άμεσα από σαφή και αξιόπιστη θεσμική διερεύνηση, το κενό καλύπτεται από εικασίες, συναισθηματικές αντιδράσεις και πολιτική αντιπαράθεση.
Σε αυτό το περιβάλλον, η αλήθεια παύει να λειτουργεί ως κοινό σημείο αναφοράς. Μετατρέπεται σε αντικείμενο πίστης. Οι πολίτες δεν αξιολογούν στοιχεία, επιλέγουν πλευρές. Και όταν η κοινωνία χωρίζεται σε «πιστεύω» και «δεν πιστεύω», η ζημιά για τη δημοκρατία έχει ήδη συντελεστεί, ανεξαρτήτως του ποια θα είναι η τελική κατάληξη των υποθέσεων.
Η ευθύνη, σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν βαραίνει μόνο όσους προβαίνουν σε καταγγελίες ή όσους τις διαψεύδουν. Βαραίνει πρωτίστως τους θεσμούς. Η Δικαιοσύνη, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί, οι ανεξάρτητες αρχές οφείλουν να λειτουργούν με ταχύτητα, διαφάνεια και αξιοπιστία. Όχι μόνο για να αποδοθούν ευθύνες όπου υπάρχουν, για να προστατευθούν όσοι ενδεχομένως κατηγορούνται αδίκως και το σπουδαιότερο οι πολίτες να εμπιστεύονται τους θεσμούς. Αντί να βρίσκονται ενώπιον τραγέλαφου.
Γιατί η καθυστέρηση στη διερεύνηση δεν είναι ουδέτερη. Τροφοδοτεί την αβεβαιότητα, ενισχύει τον διχασμό και διαβρώνει την εμπιστοσύνη των πολιτών. Και η εμπιστοσύνη είναι το πιο κρίσιμο κεφάλαιο κάθε δημοκρατικού συστήματος. Χωρίς αυτήν, ακόμη και οι ορθές αποφάσεις αμφισβητούνται.
Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα όταν εξεταστεί στο ευρύτερο κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο. Η περίοδος που διανύουμε χαρακτηρίζεται από αυξημένες διεθνείς εντάσεις και οικονομικές πιέσεις. Οι τιμές της ενέργειας και βασικών αγαθών επηρεάζουν άμεσα τα νοικοκυριά, δημιουργώντας ανασφάλεια και κόπωση στην κοινωνία. Σε τέτοιες συνθήκες, η ανάγκη αξιόπιστης και ταχείας αντιμετώπισης θεμάτων που αναστατώνουν, δεν είναι πολυτέλεια είναι απαραίτητη αντίδραση ενός ευνομούμενου κράτους.
Μια κοινωνία που πιέζεται οικονομικά δεν μπορεί να αντέξει και θεσμική αβεβαιότητα. Όταν οι πολίτες αισθάνονται ότι δεν γνωρίζουν τι ισχύει και τι όχι, ότι δεν μπορούν να εμπιστευτούν πλήρως ούτε τις καταγγελίες ούτε τις διαψεύσεις, τότε η αίσθηση αδυναμίας ενισχύεται. Και αυτή η αίσθηση είναι το πιο πρόσφορο έδαφος για την αποστασιοποίηση από τα κοινά.
Σε αυτό το σημείο αναδεικνύεται και μια δεύτερη, λιγότερο ορατή αλλά εξίσου σημαντική διάσταση: ο πολιτικός χρόνος. Όταν σοβαρές υποθέσεις αναδεικνύονται κοντά σε εκλογικές διαδικασίες, η συζήτηση σχεδόν αναπόφευκτα φορτίζεται. Η ουσία κινδυνεύει να υποχωρήσει μπροστά στην εντύπωση, και η διερεύνηση να συγχέεται με την πολιτική αντιπαράθεση. Αυτό, όμως, δεν υπηρετεί ούτε την αλήθεια ούτε τη δημοκρατία.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να αποφανθεί πρόωρα η κοινωνία για την ενοχή ή την αθωότητα οποιουδήποτε. Το ζητούμενο είναι να διασφαλιστεί ότι υπάρχει μια διαδικασία αξιόπιστη, ανεξάρτητη και διαφανής, η οποία θα οδηγήσει σε τεκμηριωμένα συμπεράσματα. Μόνο έτσι η αλήθεια μπορεί να πάψει να είναι αντικείμενο αντιπαράθεσης και να επανέλθει στη θέση που της αρμόζει: ως κοινά αποδεκτό αποτέλεσμα.
Γιατί στο τέλος, το ζήτημα δεν είναι επικοινωνιακό. Είναι βαθιά θεσμικό και πολιτικό. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο μια δημοκρατία προστατεύει τον εαυτό της, όχι από τις καταγγελίες, αλλά από την αδυναμία της να τις διαχειριστεί με σοβαρότητα και συνέπεια.
Και αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιμο ερώτημα που τίθεται σήμερα: αν η αλήθεια καθυστερεί να αποκαλυφθεί, ποιος καλύπτει το κενό που αφήνει;
Γιατί όταν το κενό αυτό γεμίζει με υποψίες, φόβο και διχασμό, τότε η δημοκρατία δεν πλήττεται μόνο από τα σκάνδαλα, πλήττεται από τον τρόπο που τα αντιμετωπίζει. Ανάγκη μεγάλη από πολιτικούς που αγαπούν την πατρίδα. Η Κύπρος, όπως την έσυρε η προδοσία του 1974, καλείται ν’ αναστηθεί εκ νεκρών. Ούτως ώστε οι Κύπριοι να μπορούν να χαιρετήσουν «Κύπρος ανέστη»
