Τρεις ειδικοί εισηγητές του ΟΗΕ απέστειλαν επιστολές στους ηγέτες των δύο κοινοτήτων εκφράζοντας σοβαρές ανησυχίες για την παρεμπόδιση του προγράμματος «Imagine» στην Κύπρο. Για τους λόγους που ανησύχησε ο ΟΗΕ μιλά στον «Π» ο διευθυντής του Ομίλου Ιστορικού Διαλόγου και Έρευνας και συντονιστής του προγράμματος Imagine, Λοΐζος Λουκαΐδης, τονίζοντας ότι η εκπαίδευση για την ειρήνη «αφορά το πώς οικοδομούμε κοινωνίες που απορρίπτουν τη βία ως μέσο επίλυσης των διαφορών και δημιουργούν συνθήκες για βιώσιμη ανάπτυξη». Ακολούθως εξηγεί τι είναι το πρόγραμμα Imagine και με ποιο τρόπο εφαρμόζεται στην Κύπρο. «Το υλικό που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του Imagine», σημειώνει, «χρησιμοποιείται ήδη σε χώρες όπως η Γερμανία, η Παλαιστίνη, το Ισραήλ, η Λιθουανία, η Ισπανία, η Γεωργία, η Νορβηγία, το Νεπάλ, η Ελλάδα, η Τουρκία και αλλού».
Πρόσφατα είχαμε την παρέμβαση τριών εμπειρογνωμόνων του ΟΗΕ οι οποίοι απέστειλαν επιστολές στους δύο ηγέτες για το πρόγραμμα Imagine. Τι συμβαίνει;
Οι επιστολές αφορούν τα εμπόδια και τις πολιτικές παρεμβάσεις που επηρεάζουν την υλοποίηση του προγράμματος Imagine. Πρόκειται για τους ειδικούς εισηγητές για το δικαίωμα στην εκπαίδευση, τα πολιτιστικά δικαιώματα και την προώθηση της αλήθειας, της δικαιοσύνης και των εγγυήσεων μη επανάληψης της βίας. Στις επιστολές εκφράζονται σοβαρές ανησυχίες τόσο για τη συνεχιζόμενη αναστολή της συμμετοχής των τουρκοκυπριακών αρχών από το 2022, όσο και για τις καθυστερήσεις, την παραπληροφόρηση και την εχθρική δημόσια ρητορική που αναπτύχθηκε στην ελληνοκυπριακή κοινότητα γύρω από το πρόγραμμα και ιδιαίτερα γύρω από τις δικοινοτικές επισκέψεις μαθητών.
Γιατί ανησύχησε μέχρι και ο ΟΗΕ γι' αυτό το πρόγραμμα; Ποια είναι η χρησιμότητά του;
Ακριβώς επειδή το Imagine δεν είναι ένα συνηθισμένο εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Είναι ίσως η μοναδική συστηματική διαδικασία στην Κύπρο που φέρνει σε επαφή μαθητές και εκπαιδευτικούς από τις δύο κοινότητες μέσα από δομημένες δραστηριότητες διαλόγου, συνεργασίας και εκπαίδευσης για την ειρήνη. Στις επιστολές τους αναφέρουν ότι το πρόγραμμα καλλιεργεί την εμπιστοσύνη, προωθεί τον διαπολιτισμικό διάλογο, ενισχύει την κριτική σκέψη, βοηθά τους μαθητές να αναγνωρίζουν στερεότυπα και προκαταλήψεις, ενισχύει την κατανόηση του «άλλου» και συμβάλλει στην ανάπτυξη κουλτούρας ειρήνης και αλληλεγγύης. Χαρακτηρίζουν το Imagine ως «τον μοναδικό λειτουργικό μηχανισμό στην Κύπρο που καλλιεργεί συστηματικά την εμπιστοσύνη μεταξύ Ε/Κ και Τ/Κ» και ζητούν την επαναφορά του στο προηγούμενο πλαίσιο λειτουργίας του. Το σημαντικό εδώ είναι ότι ο ΟΗΕ δεν αντιμετωπίζει το θέμα ως μια απλή διαφωνία γύρω από ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Το συνδέει ευθέως με την πρόληψη της βίας, τη συμφιλίωση, την καταπολέμηση του ρατσισμού και τη δημιουργία συνθηκών μη επανάληψης συγκρούσεων και παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο μέλλον. Οι ίδιοι οι εισηγητές συνδέουν άμεσα την εκπαίδευση για την ειρήνη με την πρόληψη της βίας και την αποτροπή της επανάληψης συγκρούσεων. Δεν είναι τυχαίο ότι το Imagine αναφέρεται επανειλημμένα στις εκθέσεις του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ για την Κύπρο ως καλή πρακτική στον χώρο της εκπαίδευσης για την ειρήνη και σημαντικό μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης, και έχει λάβει διεθνή αναγνώριση και βραβεία. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για μια διαιρεμένη κοινωνία όπως η κυπριακή, όπου ο φόβος, η παραπληροφόρηση και οι μονοδιάστατες αφηγήσεις μπορούν εύκολα να αναπαραχθούν. Γι' αυτό, τέτοιες παρεμβάσεις αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα.
Τι είναι η εκπαίδευση για την ειρήνη;
Η εκπαίδευση για την ειρήνη δεν περιορίζεται στο Κυπριακό ή στη βελτίωση των σχέσεων μεταξύ των δύο μεγαλύτερων κοινοτήτων της Κύπρου. Είναι μια ολοκληρωμένη εκπαιδευτική προσέγγιση που αφορά το πώς οικοδομούμε κοινωνίες που απορρίπτουν τη βία ως μέσο επίλυσης των διαφορών και δημιουργούν συνθήκες για βιώσιμη ανάπτυξη. Η ειρήνη δεν είναι μόνο η απουσία πολέμου, αλλά μια θετική, δυναμική και συμμετοχική διαδικασία όπου προωθείται ο διάλογος και οι συγκρούσεις επιλύονται μέσα από αμοιβαία κατανόηση και συνεργασία. Επιπρόσθετα, η εκπαίδευση για την ειρήνη αφορά την καλλιέργεια γνώσεων, δεξιοτήτων, αξιών και στάσεων που επιτρέπουν στους ανθρώπους να εκτιμούν και να αντιλαμβάνονται τη διαφορετικότητα ως πηγή προόδου, να απορρίπτουν τον ρατσισμό και τη μισαλλοδοξία, να αναπτύσσουν ενσυναίσθηση και κριτική σκέψη και να συμμετέχουν δημοκρατικά στην κοινωνία και στη δημόσια ζωή. Για την Κύπρο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία, επειδή μεγαλώνουμε σε μια διαιρεμένη κοινωνία όπου η επαφή μεταξύ των κοινοτήτων παραμένει περιορισμένη, όχι μόνο μεταξύ Ε/Κ και Τ/Κ, αλλά και με άλλες θρησκευτικές κοινότητες και νεοαφιχθέντες πληθυσμούς, και όπου οι μονοδιάστατες αφηγήσεις για την ιστορία και την ταυτότητα συχνά αναπαράγονται χωρίς ουσιαστικό διάλογο.
Μαθητές και εκπαιδευτικοί
Τι ακριβώς είναι το Imagine και πότε άρχισε να εφαρμόζεται;
Είναι ένα διακοινοτικό πρόγραμμα για την εκπαίδευση κατά του ρατσισμού και για μια κουλτούρα ειρήνης, το οποίο ξεκίνησε το 2015 από τον Όμιλο Ιστορικού Διαλόγου και Έρευνας (ΟΙΔΕ) και το Σπίτι της Συνεργασίας. Το 2017, το πρόγραμμα εντάχθηκε επίσημα στα μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης υπό την αιγίδα της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για την Εκπαίδευση, με τη στήριξη των δύο ηγεσιών εκείνης της περιόδου. Έκτοτε χρηματοδοτείται από το ΥΠΕΞ της Γερμανίας. Το πρόγραμμα φέρνει σε επαφή μαθητές και εκπαιδευτικούς από τις δύο κοινότητες μέσα από μονοκοινοτικά και διακοινοτικά εργαστήρια, επιμορφώσεις και συνέδρια εκπαιδευτικών, εκπαιδευτικές επισκέψεις και άλλες δραστηριότητες που προωθούν τη συνεργασία, την κριτική σκέψη και τον διαπολιτισμικό διάλογο. Όλες οι δραστηριότητες είναι εθελοντικές και στην περίπτωση ανηλίκων πάντα απαιτείται γραπτή συγκατάθεση γονέων/κηδεμόνων. Βασικός στόχος του είναι να δημιουργήσει ασφαλείς χώρους όπου νέοι άνθρωποι και εκπαιδευτικοί μπορούν να γνωρίσουν ο ένας τον άλλο πέρα από φόβους, προκαταλήψεις και στερεότυπα που συχνά τους κρατούν μακριά. Από την αναστολή της συμμετοχής της τ/κ πλευράς, ο ΟΙΔΕ συνεχίζει να υλοποιεί το Imagine σε αναδιαρθρωμένη μορφή, ενώ παράλληλα υποστηρίζει την επαναφορά του στο αρχικό του πλαίσιο ως μέτρο οικοδόμησης εμπιστοσύνης. Μέχρι σήμερα, πάνω από 8.800 μαθητές και μαθήτριες έχουν συμμετάσχει σε διακοινοτικές δραστηριότητες, ενώ πάνω από 3.800 εκπαιδευτικοί έχουν λάβει μέρος σε εργαστήρια, επιμορφώσεις και συνέδρια για την εκπαίδευση για την ειρήνη. Έχει επίσης δημιουργηθεί ένα σταθερό δίκτυο εκπαιδευτικών που επιστρέφουν στο πρόγραμμα και λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές στις σχολικές τους κοινότητες.
Συνύπαρξη
Γιατί προκαλεί σε κάποιους φόβο; Αγγίζει ευαίσθητες πτυχές του Κυπριακού;
Δεν αγγίζει ευαίσθητες πτυχές του Κυπριακού ούτε ασχολείται με τις πολιτικές διαπραγματεύσεις. Παρ' όλα αυτά η εκπαίδευση για την ειρήνη είναι κατ' εξοχήν πολιτική διαδικασία γιατί προωθεί την κοινωνική αλλαγή και αυτό είναι λογικό να ταράζει τα νερά, όπως διαφάνηκε και από κάποιες αντιδράσεις. Οποιαδήποτε διαδικασία μας καλεί να εξετάσουμε κριτικά στερεότυπα, προκαταλήψεις και μονολιθικές αντιλήψεις για την ταυτότητα και τις σχέσεις μας με άλλους ανθρώπους προκαλεί συχνά αμηχανία ή φόβο. Η εκπαίδευση για την ειρήνη δεν ζητά από κάποιον να «ξεχάσει» την ταυτότητά του ή την ιστορία του. Καλούμαστε όμως να αναγνωρίσουμε ότι σε μια δημοκρατική και πολυπολιτισμική κοινωνία πρέπει να μπορούμε να συνυπάρχουμε με ανθρώπους που έχουν διαφορετικές εμπειρίες, αφηγήσεις ή ταυτότητες. Τα τελευταία χρόνια στα εκπαιδευτικά συστήματα και των δύο κοινοτήτων έχει γίνει πρόοδος. Υπάρχει υλικό που πραγματεύεται θέματα ειρήνης, αντιρατσισμού, ισότητας των φύλων, δημοκρατίας και ενεργού πολιτότητας. Δυστυχώς, όμως, και στις δύο πλευρές, τα εκπαιδευτικά συστήματα εξακολουθούν να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στη μετάδοση γνώσεων παρά στην καλλιέργεια δεξιοτήτων όπως η διαχείριση συγκρούσεων, η ενσυναίσθηση και η συνύπαρξη. Παράλληλα, σε περιόδους κοινωνικής ανασφάλειας, ανόδου του εθνικισμού και πολιτικής πόλωσης, πολλοί άνθρωποι τείνουν να κλείνονται σε πιο φοβικές και μονοδιάστατες αντιλήψεις για την ταυτότητα. Αυτό δεν αφορά μόνο την Κύπρο. Όταν μάλιστα η εκπαίδευση για την ειρήνη στοχοποιείται μέσα από παραπληροφόρηση και δημόσια ρητορική μίσους, η σιωπή δεν είναι ουδετερότητα. Είναι ανοχή στην κανονικοποίηση της διαίρεσης, της ριζοσπαστικοποίησης και της βίας. Παρ' όλα αυτά, η δική μας εμπειρία δείχνει ότι η μεγάλη πλειοψηφία γονέων και εκπαιδευτικών επιθυμεί να δώσει στα παιδιά ευκαιρίες επαφής και γνωριμίας με την άλλη κοινότητα. Όταν το πρόγραμμα λειτουργούσε με τη συμμετοχή και των δύο πλευρών, περίπου το 94% των γονέων που ερωτήθηκαν έδωσαν θετική συγκατάθεση συμμετοχής. Αυτό δείχνει ότι υπάρχει περιέργεια, ανάγκη και διάθεση για επικοινωνία.
Περιφερειακός κόμβος
Γνωρίζουμε ότι αξιοποιούν το πρόγραμμα και άτομα από το εξωτερικό.
Τα τελευταία χρόνια έχουμε επεκτείνει τον κύκλο της δουλειάς μας και πέρα από την Κύπρο. Ο ΟΙΔΕ και το Σπίτι της Συνεργασίας έχουν εξελιχθεί σε περιφερειακό κόμβο ανταλλαγής γνώσης και πρακτικής εμπειρίας για εκπαιδευτικούς, ακαδημαϊκούς, εμπειρογνώμονες και μέλη της κοινωνίας των πολιτών από χώρες που βιώνουν συγκρούσεις, διαιρέσεις ή έντονες κοινωνικές εντάσεις. Το παράδειγμα του Imagine και η συνέχισή του σε δύσκολες συνθήκες (πανδημία, παύση συνομιλιών, επιθέσεις) δίνει ελπίδα ότι η εκπαίδευση για την ειρήνη -παρόλο που δεν αποτελεί πανάκεια- παραμένει αναγκαία και χρήσιμη. Το υλικό που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο του Imagine χρησιμοποιείται ήδη σε χώρες όπως η Γερμανία, η Παλαιστίνη, το Ισραήλ, η Λιθουανία, η Ισπανία, η Γεωργία, η Νορβηγία, το Νεπάλ, η Ελλάδα, η Τουρκία και αλλού. Παράλληλα, το πρόγραμμα έχει παρουσιαστεί ως καλή πρακτική σε χώρες όπως οι Νότια Κορέα, Ιαπωνία, Γαλλία, Ιρλανδία, Βέλγιο και Σερβία. Αυτό δείχνει ότι το Imagine δεν είναι μόνο ένα κυπριακό πρόγραμμα, αλλά μια εμπειρία που μπορεί να συμβάλει ευρύτερα στον διεθνή διάλογο για την εκπαίδευση, τη συμφιλίωση και την πρόληψη της βίας.
Οι ηγέτες καλούνται να λάβουν ΜΟΕ. Το Imagine θα μπορούσε να αναβαθμιστεί;
Όπως προανέφερα, το Imagine είναι ήδη ΜΟΕ. Αυτό αναγνωρίστηκε τόσο από τον ΟΗΕ όσο και από τη Δικοινοτική Τεχνική Επιτροπή για την Εκπαίδευση ήδη από το 2017. Το πρόβλημα είναι η απουσία σταθερής πολιτικής και θεσμικής στήριξης για τη συνέχισή του και η αδυναμία προστασίας τέτοιων πρωτοβουλιών από εθνικιστικές αντιδράσεις και πολιτικούς καιροσκοπισμούς. Οι γέφυρες που χτίστηκαν με κόπο όλα αυτά τα χρόνια είναι εύθραυστες. Δεν πρέπει να επιτρέψουμε να γκρεμιστούν από όσους νοσταλγούν τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας μας.
