Η Συμφωνία για το Καθεστώς των Δυνάμεων (SOFA) του Ιουνίου 2026 μεταξύ Κύπρου και Γαλλίας, καθώς και ο Οδικός Χάρτης ΗΠΑ - Κύπρου για την περίοδο 2024–2029 σηματοδοτούν μια ριζική στροφή από την ιστορική στρατιωτική ουδετερότητα της Λευκωσίας. Ενώ η Κύπρος ελπίζει ότι η ένταξή της στα δυτικά αμυντικά δίκτυα θα αποτρέψει την τουρκική επιθετικότητα, εξασφαλίζοντάς της «στρατηγικό βάθος» και αλλάζοντας τους όρους λύσης του Κυπριακού, αυτή η ρεαλιστικά επικίνδυνη επιλογή υπερεκτιμά τη δυτική αποτρεπτική δύναμη και υποτιμά την αποφασιστικότητα της Άγκυρας. Επιδιώκοντας ανέφικτους διπλωματικούς στόχους, η Κύπρος διακινδυνεύει την αυξημένη της ευπάθεια, την εμπλοκή σε περιφερειακές συγκρούσεις και, τελικά, τη διχοτόμηση του νησιού με τους όρους της Τουρκίας.
Συναλλακτικός χαρακτήρας
Για να κατανοήσει κανείς αυτό το στρατηγικό τέλμα, πρέπει να απαλλαγεί από την παραπλανητική ψευδαίσθηση ότι οι συμφωνίες αυτές προσφέρουν πραγματική ασπίδα ασφάλειας. Δεν προσφέρουν. Ο χαρακτήρας τους είναι αυστηρά συναλλακτικός. Η γαλλική SOFA αποτελεί απλώς ένα διοικητικό εργαλείο για την προβολή ισχύος του Παρισιού στη Λεβαντίνη, παρέχοντας τα νομικά και υλικοτεχνικά πλαίσια για την πρόσβαση του γαλλικού στρατού στη Ναυτική Βάση Μαρί και την Αεροπορική Βάση Ανδρέας Παπανδρέου. Παρά τις διατάξεις για κοινές ασκήσεις και ανταλλαγή πληροφοριών, το κείμενο δεν περιέχει καμία δέσμευση αμοιβαίας άμυνας.
Ομοίως, ο Οδικός Χάρτης ΗΠΑ - Κύπρου απομακρύνει την Κύπρο και την οδηγεί προς μια ντε φάκτο ενσωμάτωση στις δομές της Ουάσινγκτον και του ΝΑΤΟ -μέσω της στρατιωτικής διαλειτουργικότητας, της διαχείρισης κρίσεων, της ασύμμετρης άμυνας έναντι της Ρωσίας και της Κίνας, και της μετάβασης σε δυτικούς εξοπλισμούς- και πάλι δίχως δεσμευτικές εγγυήσεις.
Η Λευκωσία παίρνει ένα ρίσκο υψηλού κινδύνου, στοιχηματίζοντας ότι το Πεντάγωνο θα προστατεύσει έμμεσα το νησί για να διασφαλίσει τις δικές του επενδύσεις.
Για τις Μεγάλες Δυνάμεις όμως αυτό αποτελεί την κορύφωση του συναλλακτικού ρεαλισμού: προβολή ισχύος με χαμηλό κόστος και καμία δέσμευση ευθύνης. Αυτή η ασυμμετρία αποτυπώνεται καθαρά και στα οικονομικά δεδομένα, καθώς οι Κύπριοι φορολογούμενοι επωμίζονται τα €200 εκατομμύρια για την επέκταση της Βάσης στο Μαρί, ενώ η Γαλλία συνεισφέρει μόνο τεχνικά σχέδια, και οι ΗΠΑ επενδύουν μόλις €14,7 εκατομμύρια για ένα ελικοδρόμιο στην Πάφο, εξασφαλίζοντας ταχεία επιχειρησιακή πρόσβαση χωρίς τις ευθύνες μιας μόνιμης βάσης.
Η ψευδαίσθηση της αποτροπής
Έτσι, η κυπριακή στρατηγική βασίζεται σε ένα διπλό ρίσκο αποτροπής και διαπραγματευτικής επιρροής, το οποίο είναι βαθιά εσφαλμένο. Μέσα από το πρίσμα του επιθετικού ρεαλισμού του Τζον Μερσχάιμερ, καθίσταται σαφές ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις λειτουργούν σε ένα σύστημα αυτοβοήθειας και αναρχίας που θα δίνουν πάντα προτεραιότητα στις δομικές τους σχέσεις με την Τουρκία -τη χώρα με τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ- έναντι της συναλλακτικής πρόσβασης σε έναν αδύναμο παράγοντα όπως η Κύπρος. Η Ουάσινγκτον και το Παρίσι δεν θα διακινδυνεύσουν ποτέ έναν καταστροφικό πόλεμο για ένα μη συμμαχικό νησί. Χορηγώντας γεωγραφική πρόσβαση χωρίς ρητές αμυντικές συνθήκες, η Λευκωσία έχει πυροδοτήσει μέγιστη διπλωματική τριβή, παραμένοντας μοναδικά εκτεθειμένη ως θύμα της πρώτης γραμμής.
Οι θαλάσσιες φιλοδοξίες
Αυτή η στρατιωτική στροφή συνδέεται άρρηκτα και με τις υπεράκτιες ενεργειακές φιλοδοξίες της Κύπρου. Εκχωρώντας δικαιώματα σε κολοσσούς όπως η ExxonMobil, η Chevron και η TotalEnergies, η Λευκωσία διεθνοποιεί τα ύδατά της, ελπίζοντας ότι η Άγκυρα θα διστάσει να διαταράξει τα δυτικά εμπορικά συμφέροντα, ενώ η ίδια θα κατασκευάζει εναλλακτικούς ενεργειακούς διαδρόμους για να την παρακάμψει εντελώς.
Ωστόσο, η τακτική αυτή υποτιμά την υπαρξιακή ανάγκη της Τουρκίας να αποτρέψει τον θαλάσσιο εγκλεισμό της, τον οποίο αντιμάχεται με το επεκτατικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας». Με την επέκταση της πρόσβασης του γαλλικού ναυτικού στο Μαρί, η Κύπρος τοποθετεί μια δυτική στρατιωτική παρουσία ακριβώς εντός των εδαφών που διεκδικεί η Άγκυρα, αναβαθμίζοντας τη διαμάχη σε άμεση αντιπαράθεση για τον έλεγχο των θαλάσσιων πυλών μεταξύ Ευρώπης και Μέσης Ανατολής. Αμφισβητώντας ένα δόγμα που η Τουρκία θεωρεί ουσιώδες για την εθνική της επιβίωση, η στροφή της Λευκωσίας έχει θέσει το νησί σε πορεία άμεσης σύγκρουσης, χωρίς μάλιστα να διαθέτει τα μέσα για να διαχειριστεί τις γεωπολιτικές επιπτώσεις.
Μια περιφερειακή δύναμη με νεοοθωμανικές κόκκινες γραμμές και βαθιά ιστορικά αισθήματα δεν πρόκειται να περιοριστεί από μη δεσμευτικές διοικητικές συμφωνίες. Αν η Τουρκία εντείνει την πίεση, οι πολυεθνικές εταιρείες θα παγώσουν απλώς τις επενδύσεις τους για να προστατεύσουν τα κεφάλαιά τους, αντί να ζητήσουν τη στρατιωτική παρέμβαση των κυβερνήσεών τους, μετατρέποντας το φυσικό αέριο σε μοχλό μόνιμης περιφερειακής εχθρότητας αντί για καταλύτη ειρήνης.
Η φούσκα της εξωτερικής πολιτικής
Σε εγχώριο επίπεδο, η φούσκα αυτής της εξωτερικής πολιτικής καθοδηγείται πρωτίστως από την ανάγκη εσωτερικής πολιτικής επιβίωσης και από εθνικιστικές υπερβάσεις, παρά από μια συνεκτική στρατηγική. Στηριζόμενος σε έναν εύθραυστο δεξιό συνασπισμό, ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης χρησιμοποιεί την υπερδυτικοποιημένη ρητορική ασφάλειας για να ικανοποιήσει την εθνική Δεξιά, ριζοσπαστικοποιώντας το πολιτικό κέντρο. Αυτή η εσωτερική πόλωση έχει αναγκάσει ιστορικά πραγματιστικά κόμματα, όπως ο ΔΗΣΥ, να εγκαταλείψουν τη μετριοπάθειά τους, προωθώντας λειτουργικά ανέφικτες πολιτικές -όπως η ένταξη στο ΝΑΤΟ και αμυντικές δαπάνες στο 3% του ΑΕΠ- αγνοώντας σκόπιμα το απόλυτο τουρκικό βέτο και την πάγια άρνηση της Συμμαχίας να δέχεται χώρες με ανεπίλυτες εδαφικές διαφορές.
Χτίζοντας ολόκληρη την εξωτερική της πολιτική γύρω από την επικράτηση σε εσωτερικές διαμάχες, η κυπριακή ηγεσία έχει ανταλλάξει τη νηφάλια διπλωματία με μια δαπανηρή, εξαιρετικά εύφλεκτη ψευδαίσθηση.
Η ειρηνευτική διαδικασία
Η πιο τραγική συνέπεια αυτής της γεωπολιτικής στροφής όμως είναι ο ορατός κίνδυνος κατάρρευσης της ειρηνευτικής διαδικασίας και η εδραίωση της διχοτόμησης. Αν και φαινομενικά υποστηρίζει τη διζωνική δικοινοτική ομοσπονδία, η Λευκωσία έχει απομακρυνθεί ντε φάκτο και έχει οδηγηθεί προς ένα ενιαίο κρατικό πλαίσιο, καλυπτόμενο από το αίτημα «μηδέν στρατεύματα, μηδέν εγγυήσεις». Το οποίο είναι απολύτως απαράδεκτο για τους Τουρκοκύπριους και την Τουρκία που θεωρούν τον στρατό θεμελιώδη εγγύηση ασφάλειας.
Η Λευκωσία ελπίζει ότι η δυτική ενσωμάτωση θα καταστήσει το σύστημα εγγυητών του 1960 παρωχημένο, αναγκάζοντας την Τουρκία να αποδεχτεί μια λύση με ευρωπαϊκούς όρους. Αντίθετα, η στρατηγική αυτή αποβαίνει εις βάρος της, καθώς η Τουρκία χρησιμοποιεί την κυπριακή στρατιωτικοποίηση ως την απόλυτη δικαιολογία για να εγκαταλείψει εντελώς το πλαίσιο του ΟΗΕ, προωθώντας επιθετικά τη λύση δύο κρατών με τους δικούς της όρους.
Τελικά, προσκολλώμενη σε ανέφικτους διπλωματικούς στόχους, η Λευκωσία επιταχύνει ενεργά τη διαίρεση του νησιού. Καθώς η Άγκυρα προωθεί την «μαλακή προσάρτηση» της βόρειας Κύπρου μέσω της μόνιμης ενοποίησης των υποδομών και της στρατιωτικής ενίσχυσης, η Λευκωσία κινδυνεύει να χάσει το διεθνές ηθικό της πλεονέκτημα ως θύμα κατοχής.
Συμπέρασμα
Συμπερασματικά, η Κυπριακή Δημοκρατία έχει εμπλακεί σε ένα γεωπολιτικό παιχνίδι υψηλού κινδύνου, μετατρεπόμενη από ουδέτερο πόλο σε προκεχωρημένο δυτικό φυλάκιο, βασισμένη στην ψευδαίσθηση ότι οι διοικητικές συμφωνίες ισοδυναμούν με δομική αμυντική ασπίδα. Παίζοντας ένα επικίνδυνο παιχνίδι εθνικιστικής έξαρσης με αμυντικά εργαλεία που δεν ελέγχει και προκαλώντας έναν ισχυρότερο γείτονα, η Κύπρος έχει βυθιστεί σε ένα στρατηγικό τέλμα. Η μεγάλη τραγωδία είναι ότι στην προσπάθειά της να αποφύγει μια ατελή ομοσπονδία, η κυπριακή ηγεσία εξασφαλίζει ακούσια τον τελικό στόχο του τουρκικού εθνικισμού: τη μόνιμη, μη αναστρέψιμη και στρατιωτικοποιημένη διχοτόμηση του νησιού.
*Οικονομολόγου και προέδρου της Εταιρείας Κυπριακών Οικονομικών Μελετών. Το παρόν άρθρο είναι διαθέσιμo στο προσωπικό substack του συγγραφέα, https://ioannistirkides.substack.com/publish/posts/published
