Μέσα σε λίγες ημέρες, δύο γυναίκες στην Κύπρο βρέθηκαν αντιμέτωπες με την πιο ακραία μορφή έμφυλης βίας. Στη Λεμεσό, αστυνομικός πυροβόλησε τη σύζυγό του με το υπηρεσιακό του όπλο και στη συνέχεια αυτοκτόνησε, με τη γυναίκα να νοσηλεύεται σε κρίσιμη κατάσταση. Στον Στρόβολο, άντρας επιτέθηκε στη σύζυγό του και στην πεθερά του και τράπηκε σε φυγή, ενώ η γυναίκα, αναγνωρισμένο θύμα ενδοοικογενειακής βίας, είχε στο κινητό της εγκατεστημένη την εφαρμογή ELPIS, χωρίς να προλάβει να τη χρησιμοποιήσει.
Οι δύο υποθέσεις επανέφεραν με τον πιο βίαιο τρόπο ένα ερώτημα που δεν μπορεί να απαντηθεί με ανακοινώσεις αποτροπιασμού. Πόσο έγκαιρα αναγνωρίζεται ο κίνδυνος πριν η βία φτάσει στο σημείο της απόπειρας γυναικοκτονίας; Διότι τα περιστατικά των τελευταίων ημερών δεν έρχονται σε κενό. Σύμφωνα με στοιχεία της Αστυνομίας, την περίοδο 2020 με 2025 καταγράφηκαν στην Κύπρο 17 γυναικοκτονίες, ενώ μέσα στο 2026 έχουν ήδη σημειωθεί δύο απόπειρες. Την ίδια ώρα, μόνο το 2025, 300 γυναίκες και 347 παιδιά χρειάστηκε να φιλοξενηθούν σε χώρους υποστήριξης θυμάτων βίας, σε παγκύπρια βάση.
Πίσω από τους αριθμούς βρίσκεται το κρίσιμο ζήτημα της επόμενης ημέρας. Αν τα εργαλεία που διαθέτει σήμερα η πολιτεία λειτουργούν ως πραγματικό σύστημα πρόληψης ή αν ενεργοποιούνται κυρίως όταν η βία έχει ήδη φτάσει σε οριακό σημείο. Η εφαρμογή ELPIS, οι δομές φιλοξενίας, τα διατάγματα προστασίας, η νομική αρωγή και οι εκπαιδεύσεις επαγγελματιών πρώτης γραμμής αποτελούν αναγκαία μέτρα. Το ερώτημα είναι αν αρκούν για να εντοπιστεί εγκαίρως η κλιμάκωση, να προστατευθεί το θύμα και να μετατοπιστεί το βάρος εκεί όπου ανήκει, στον δράστη και στον κίνδυνο που αυτός μπορεί να συνιστά.
Δεν ήταν ξαφνικό
Εκπρόσωποι φορέων επιμένουν ότι μια απόπειρα γυναικοκτονίας ή μια γυναικοκτονία δεν αποτελεί ξαφνικό, μεμονωμένο γεγονός. Είναι, στις περισσότερες περιπτώσεις, το τελευταίο στάδιο μιας πορείας κλιμακούμενης βίας, ελέγχου, εκφοβισμού και εξουσίας. Η διευθύντρια του Μεσογειακού Ινστιτούτου Μελετών Κοινωνικού Φύλου, Σουζάνα Παύλου, μιλώντας για την υπόθεση της Λεμεσού, σημείωσε πως δεν πρέπει η βία να παρουσιάζεται ως κατανοητή αντίδραση σε δύσκολες συνθήκες ή σε οικονομικά προβλήματα. Τέτοιες συνθήκες μπορεί να αποτελούν παράγοντες κινδύνου, όχι όμως την αιτία της βίας.
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά και η φράση που, σύμφωνα με αυτόπτη μάρτυρα, φέρεται να είπε ο δράστης της Λεμεσού όταν του ζητήθηκε να αφήσει τη γυναίκα που κρατούσε από τον λαιμό. «Φύε, εν η γυναίκα μου». Για τη Σουζάνα Παύλου, δεν πρόκειται για έκφραση αγάπης, αλλά για έκφραση κτήσης. Μια φράση που συμπυκνώνει την πεποίθηση ότι κάποιος έχει δικαίωμα να αποφασίσει ακόμη και για τη ζωή της συντρόφου ή της συζύγου του.
Στο ίδιο πλαίσιο κινήθηκε και η επιστημονική διευθύντρια του ΣΠΑΒΟ, Άντρη Ανδρονίκου, η οποία σε παρέμβασή της στον «Π» ανέφερε ότι η βία, ειδικά όταν εκφράζεται με τόσο ακραίο τρόπο, δεν είναι κάτι της στιγμής. Όπως σημείωσε, πρόκειται για κάτι που χτίζεται καιρό, στη βάση της πεποίθησης ότι ο θύτης έχει δικαίωμα να αποφασίζει για το θύμα. Δεν είναι στιγμιαία απώλεια ελέγχου, αλλά κορύφωση μιας βίαιης κατάστασης η οποία δεν αντιμετωπίστηκε έγκαιρα και επαρκώς.
Αυτό είναι και το σημείο στο οποίο μετακινείται πλέον η συζήτηση. Όχι μόνο στην ανάγκη προστασίας όταν μια γυναίκα καταγγείλει τη βία, αλλά και στο τι γίνεται όταν δεν καταγγείλει. Στην υπόθεση της Λεμεσού, σύμφωνα με όσα έχουν γίνει γνωστά, δεν υπήρχαν προηγούμενες καταγγελίες. Αυτό, όπως σημείωσε η Σουζάνα Παύλου, δεν απαλλάσσει την πολιτεία. Αντίθετα, θέτει το ερώτημα γιατί μια γυναίκα μπορεί να μη φτάνει ποτέ στην καταγγελία και τι μπορούν να κάνουν κράτος, υπηρεσίες και αρμόδιες αρχές για να προλαμβάνουν τέτοια περιστατικά.
Το κουμπί δεν φτάνει
Η υπόθεση του Στροβόλου ανέδειξε με τον πιο καθαρό τρόπο και τα όρια της εφαρμογής ELPIS. Η γυναίκα φέρεται να είχε στο κινητό της το κυπριακό panic button, ωστόσο δεν πρόλαβε να το πατήσει. Το γεγονός αυτό δεν ακυρώνει την αξία της εφαρμογής, αναδεικνύει όμως το όριο ενός εργαλείου που προϋποθέτει ότι το θύμα, σε συνθήκες άμεσου κινδύνου, θα μπορέσει να αντιδράσει.
Η Σουζάνα Παύλου σημείωσε ότι η εφαρμογή είναι χρήσιμη, αλλά από μόνη της δεν είναι η λύση, ιδιαίτερα σε στιγμές κρίσης. Δεν είναι, όπως είπε, η πρώτη φορά που σε κατάσταση άμεσου κινδύνου μια γυναίκα δεν προλαβαίνει να πατήσει το κουμπί για να καλέσει τις αρχές. Η επισήμανση αυτή μεταφέρει την ευθύνη από το θύμα στο σύστημα προστασίας. Διότι δεν μπορεί, την ώρα που μια γυναίκα προσπαθεί να σωθεί, να εξαρτάται η ζωή της αποκλειστικά από το αν θα προλάβει να πιάσει το κινητό της.
Σύμφωνα με στοιχεία που δόθηκαν από την Αστυνομία, από τις 14 Ιουλίου που τέθηκε σε λειτουργία η εφαρμογή ELPIS μέχρι σήμερα, 458 γυναίκες την κατέβασαν, ενώ η Αστυνομία δέχθηκε συνολικά 30 κλήσεις μέσω της εφαρμογής. Η υπεύθυνη της Υποδιεύθυνσης Διαχείρισης Ευάλωτων Προσώπων, Εύη Νικολάου, ανέφερε ότι πρόκειται για ένα επιπρόσθετο κανάλι επικοινωνίας, για περιπτώσεις όπου ένα θύμα δεν μπορεί να καλέσει τηλεφωνικώς την Αστυνομία.
Το ζήτημα, ωστόσο, είναι τι γίνεται πέρα από το κουμπί. Στην υπόθεση του Στροβόλου, σύμφωνα με τις πληροφορίες που είδαν το φως της δημοσιότητας, εναντίον του υπόπτου εκκρεμούσε ένταλμα σύλληψης από τον Φεβρουάριο, μετά από καταγγελίες για περιστατικά βίας στην οικογένεια. Το στοιχείο αυτό ανοίγει ένα ακόμη πιο δύσκολο ερώτημα. Πώς αξιολογείται ο κίνδυνος όταν υπάρχουν ήδη ενδείξεις; Πώς παρακολουθείται ένας φερόμενος δράστης; Και πόσο ασφαλές είναι ένα θύμα όταν η προστασία βασίζεται κυρίως στη δική του δυνατότητα να ειδοποιήσει τις αρχές την κρίσιμη στιγμή;
Η πρόταση που καταθέτει το Μεσογειακό Ινστιτούτο Μελετών Κοινωνικού Φύλου είναι να εξεταστούν επιπρόσθετα μέτρα παρακολούθησης θυτών, όπως εφαρμόζονται σε άλλες χώρες, μέσω βραχιολιού ή άλλου τεχνολογικού εργαλείου. Με αυτό τον τρόπο, οι αρχές θα μπορούν να γνωρίζουν αν ένας δράστης παραβιάζει όρους, πλησιάζει το θύμα ή δημιουργεί συνθήκες άμεσου κινδύνου. Η λογική είναι απλή. Η ευθύνη της ειδοποίησης δεν μπορεί να βαραίνει μόνο τη γυναίκα που κινδυνεύει.
Μέτρα με κενά
Ιδιαίτερη διάσταση αποκτά η συζήτηση όταν ο φερόμενος δράστης είναι ένστολος ή πρόσωπο που φέρει υπηρεσιακό οπλισμό. Η κ. Ανδρονίκου σημείωσε πως η ενδοοικογενειακή βία δεν κάνει διακρίσεις ως προς το επάγγελμα και μπορεί να αφορά οποιονδήποτε. Όταν, όμως, ο δράστης είναι μέλος της Αστυνομίας, έχει πρόσβαση σε όπλο ή ασκεί δημόσια εξουσία, η διαχείριση του κινδύνου απαιτεί μεγαλύτερη εγρήγορση και αυστηρότερη εφαρμογή από τον κρατικό μηχανισμό.
Το θέμα δεν αφορά την απαξίωση ολόκληρου του σώματος. Αφορά την εμπιστοσύνη στους θεσμούς και την αίσθηση ασφάλειας των πολιτών. Πολλά θύματα δυσκολεύονται ήδη να καταγγείλουν τη βία. Όταν ο δράστης είναι ένστολος, ο φόβος μπορεί να γίνεται ακόμη μεγαλύτερος. Φόβος ότι δεν θα τις πιστέψουν. Φόβος ότι ο δράστης έχει γνωριμίες. Φόβος ότι θα μάθει πως επιχείρησαν να ζητήσουν βοήθεια. Σύμφωνα με την κ. Ανδρονίκου, έχουν υπάρξει στο παρελθόν περιπτώσεις θυμάτων που πήγαν να καταγγείλουν και εκδιώχθηκαν από αστυνομικούς σταθμούς. Αυτό δεν ακυρώνει το έργο της Αστυνομίας, αλλά δείχνει γιατί χρειάζονται ειδικοί μηχανισμοί, συνεχής αξιολόγηση και αυξημένη ευαισθησία στην πρώτη ανταπόκριση.
Την ίδια ώρα, το κράτος εμφανίζει σειρά μέτρων που είτε εφαρμόζονται είτε βρίσκονται σε εξέλιξη. Ο Εθνικός Συντονιστικός Φορέας για την Πρόληψη και Καταπολέμηση της Βίας κατά των Γυναικών έχει προχωρήσει στην επιμόρφωση περίπου 200 επαγγελματιών πρώτης γραμμής, ενώ προγραμματίζει την εκπαίδευση περίπου 100 μελών της Αστυνομίας σε παγκύπρια βάση. Προωθείται, επίσης, η δημιουργία Ενιαίας Βάσης Δεδομένων για την έμφυλη και ενδοοικογενειακή βία, η οποία αναμένεται να ολοκληρωθεί εντός του 2027, ώστε να βελτιωθεί η καταγραφή των περιστατικών και να σχεδιάζονται πιο στοχευμένες πολιτικές.
