Για πρώτη φορά η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τοποθετείται δημόσια και επί της ουσίας για το ενδεχόμενο ανοίγματος της λεωφόρου Μακαρίου στη γενική κυκλοφορία, επισημαίνοντας ότι οποιαδήποτε αλλαγή στη λειτουργία του έργου θα πρέπει να εξεταστεί σε σχέση με τους όρους υπό τους οποίους αυτό εγκρίθηκε και χρηματοδοτήθηκε.
Η τοποθέτηση στον «Πολίτη» έρχεται μία ημέρα πριν από τη συνέχιση της συζήτησης στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Μεταφορών και προσθέτει ακόμη μία σημαντική παράμετρο συζήτηση που απασχολεί αρκετούς εδώ και χρόνια, αυτή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης. Η ανάπλαση του εμπορικού τριγώνου, της λεωφόρου Μακαρίου και της οδού Στασικράτους χρηματοδοτήθηκε κατά 85% από ευρωπαϊκούς πόρους, με τη συνεισφορά της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ανέρχεται στα €20,995 εκατ. επί συνολικού κόστους €24,7 εκατ. Η Επιτροπή δεν αναφέρει ότι το άνοιγμα της Μακαρίου στη γενική κυκλοφορία απαγορεύεται, ούτε ότι μια τέτοια απόφαση συνεπάγεται αυτομάτως επιστροφή της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης. Υποδεικνύει, ωστόσο, -και εδώ είναι το ενδιαφέρον- ότι εάν μια μεταγενέστερη αλλαγή δεν συνάδει με τους όρους στήριξης και τους στόχους για τους οποίους εγκρίθηκε το έργο, τότε ενδέχεται να προκύψει ζήτημα παρατυπίας. Αυτό ακριβώς είναι που θα πρέπει να εξεταστεί εάν προχωρήσει η αλλαγή του σημερινού καθεστώτος στη Μακαρίου.
Τα €21 εκατ. και η φιλοσοφία της ανάπλασης
Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση δεν δόθηκε απλώς για την αναβάθμιση της εικόνας του κέντρου της Λευκωσίας. Το έργο εντάχθηκε σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό για βιώσιμη κινητικότητα, περιορισμό της χρήσης του ιδιωτικού αυτοκινήτου, ενίσχυση των δημόσιων μεταφορών και δημιουργία καλύτερων υποδομών για πεζούς και ποδηλάτες. Στο πλαίσιο της ανάπλασης έγιναν αλλαγές στις οδούς και τα πεζοδρόμια, δημιουργήθηκαν λεωφορειολωρίδες και υποδομές για ποδηλάτες και πεζούς, ενώ στον σχεδιασμό περιλαμβάνονταν μέτρα για τη βελτίωση της οδικής ασφάλειας, της προσβασιμότητας και τη μείωση της κυριαρχίας του αυτοκινήτου στην περιοχή.
Επομένως, σε περίπτωση που αποφασιστεί άνοιγμα της Μακαρίου στη γενική κυκλοφορία, θα πρέπει να εξεταστεί κατά πόσον η νέα ρύθμιση εξακολουθεί να υπηρετεί αυτούς τους στόχους ή εάν μεταβάλλει ουσιαστικά τον χαρακτήρα του έργου. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σημειώνει ότι δεν μπορεί να δοθεί εκ των προτέρων μια γενική απάντηση, καθώς απαιτείται αξιολόγηση της ίδιας της αλλαγής, της έκτασής της και των όρων με τους οποίους είχε εγκριθεί η χρηματοδότηση.
Το κρίσιμο ζήτημα, επομένως, με βάση την απάντηση της Επιτροπής στον «Πολίτη», δεν είναι απλώς εάν θα επιτραπεί η διέλευση περισσότερων οχημάτων από τη Μακαρίου -όπως κάποιο ζητούν-, αλλά κατά πόσον η απόφαση αυτή θα θεωρηθεί συμβατή με τον σχεδιασμό για τον οποίο διατέθηκαν σχεδόν €21 εκατ. από ευρωπαϊκά ταμεία.
Πότε μπορεί να προκύψουν οικονομικές συνέπειες
Στην τοποθέτησή της η Επιτροπή παραπέμπει και στο ευρωπαϊκό κανονιστικό πλαίσιο για τη διάρκεια των συγχρηματοδοτούμενων έργων. Συγκεκριμένα, για έργα υποδομής προβλέπεται ότι μπορεί να ζητηθεί επιστροφή ευρωπαϊκής συνεισφοράς εάν, μέσα σε πέντε χρόνια από την τελική πληρωμή προς τον δικαιούχο, υπάρξει ουσιαστική μεταβολή η οποία επηρεάζει τη φύση, τους στόχους ή τους όρους εφαρμογής του έργου και υπονομεύει τον αρχικό του σκοπό.
Η αναφορά αυτή δεν σημαίνει ότι τα €20,995 εκατ. χάνονται αυτομάτως εάν ανοίξει η Μακαρίου. Σημαίνει όμως ότι το ενδεχόμενο οικονομικών συνεπειών υπάρχει και θα εξαρτηθεί από το κατά πόσον η αλλαγή που θα αποφασιστεί θεωρηθεί ουσιαστική και ασύμβατη με τους όρους της χρηματοδότησης. Το ζήτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία ενόψει και της αυριανής συνεδρίασης της Επιτροπής Μεταφορών, όπου η συζήτηση δεν θα αφορά πλέον μόνο τις επιπτώσεις στην εμπορική δραστηριότητα, την πρόσβαση στο κέντρο και το κυκλοφοριακό, αλλά και τις δεσμεύσεις που απορρέουν από την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση.
Ξανά στη Βουλή
Η συζήτηση γύρω από τη λεωφόρο Μακαρίου έχει αναζωπυρωθεί τους τελευταίους μήνες, με επίκεντρο τα προβλήματα που καταγράφονται στην εμπορική δραστηριότητα του κέντρου και τις εισηγήσεις για επαναφορά της γενικής κυκλοφορίας ως μέσο ενίσχυσης της προσβασιμότητας από μερίδα καταστηματαρχών. Η τοποθέτηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προσθέτει πλέον ένα δεδομένο που θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη πριν από οποιαδήποτε τελική απόφαση. Η Κυπριακή Δημοκρατία και οι αρμόδιες αρχές καλούνται να εξετάσουν όχι μόνο εάν το άνοιγμα της ιστορικής λεωφόρου είναι επιθυμητό ή λειτουργικό από κυκλοφοριακής πλευράς, αλλά και κατά πόσον συμβαδίζει με τις δεσμεύσεις που είχαν αναληφθεί όταν εγκρίθηκε η χρηματοδότηση του έργου. Το ενδεχόμενο επιστροφής χρημάτων μπορεί να μην τίθεται ως αυτόματη συνέπεια, βρίσκεται όμως πλέον επισήμως στο τραπέζι εάν αποδειχθεί ότι η αλλαγή στη λειτουργία της Μακαρίου ανατρέπει τους αρχικούς στόχους του έργου. Πρόκειται για παράμετρο που αποκτά ιδιαίτερο βάρος, δεδομένου ότι η ευρωπαϊκή συνεισφορά πλησιάζει τα €21 εκατ. και συνδέθηκε εξαρχής με ένα συγκεκριμένο μοντέλο βιώσιμης κινητικότητας για το κέντρο της Λευκωσίας, ενώ δεν πρέπει να παραβλέπονται οι απόψεις τεχνοκρατών που προειδοποιούν ότι ενδεχόμενο άνοιγμα της θα έχει συνέπειες και θα αποτελεί πισωγύρισμα.
ΠΙΟ ΚΑΤΩ ΑΥΤΟΥΣΙΑ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ:
Το εν λόγω έργο χρηματοδοτείται από τα προγράμματα πολιτικής συνοχής 2014-2020 με σκοπό την ανάπλαση του εμπορικού τριγώνου γύρω από τη Λεωφόρο Μακαρίου και την οδό Στασικράτους στη Λευκωσία. Το έργο υλοποιήθηκε με συνολικό κόστος 25 εκατ. ευρώ, εκ των οποίων 21 εκατ. ευρώ ενωσιακής χρηματοδότησης. Περιελάμβανε αλλαγές στις οδούς και τα πεζοδρόμια, τις λεωφορειολωρίδες, τις υποδομές για πεζούς και ποδηλάτες, καθώς και μέτρα για τη μείωση της χρήσης αυτοκινήτων. Το ζήτημα που έχει ανακύψει πλέον στον δημόσιο διάλογο είναι κατά πόσον η Λεωφόρος Μακαρίου θα μπορούσε να ανοίξει εκ νέου στη γενική κυκλοφορία.
Από τη σκοπιά της ενωσιακής χρηματοδότησης, εάν μεταγενέστερα η πράξη τροποποιηθεί κατά τρόπο που δεν συνάδει με τους όρους στήριξης και τους στόχους του προγράμματος, αυτό μπορεί δυνητικά να συνιστά παρατυπία. Υπό το πρίσμα των συγκεκριμένων περιστάσεων, απαιτείται ειδική αξιολόγηση. Δηλαδή θα πρέπει να εξεταστεί η φύση των αλλαγών και οι όροι υπό τους οποίους εγκρίθηκε η πράξη.
Σύμφωνα με το άρθρο 125 παράγραφος 3 στοιχείο γ) του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1303/2013, η διαχειριστική αρχή πρέπει να παρέχει στον δικαιούχο έγγραφο στο οποίο καθορίζονται οι όροι στήριξης της κάθε πράξης, συμπεριλαμβανομένων των ειδικών απαιτήσεων που αφορούν τα προϊόντα ή τις υπηρεσίες που πρέπει να παραδοθούν, το σχέδιο χρηματοδότησης, και την προθεσμία εκτέλεσης. Σύμφωνα με το άρθρο 125 παράγραφος 4 στοιχείο α), η διαχειριστική αρχή πρέπει να επαληθεύει ότι τα συγχρηματοδοτούμενα προϊόντα και υπηρεσίες έχουν παραδοθεί και ότι η πράξη είναι σύμφωνη με το εφαρμοστέο δίκαιο, το επιχειρησιακό πρόγραμμα, και τους όρους στήριξής της.
Οι κατευθυντήριες γραμμές του 2024 σχετικά με το κλείσιμο των επιχειρησιακών προγραμμάτων (ανακοίνωση C/2024/6126 της Επιτροπής), περιέχουν ειδικές διατάξεις για το κλείσιμο, στο τμήμα 7 με τίτλο «Μη λειτουργικές πράξεις». Οι κατευθυντήριες γραμμές προβλέπουν ότι, κατά τον χρόνο υποβολής των εγγράφων κλεισίματος, τα κράτη μέλη πρέπει να διασφαλίζουν ότι όλες οι πράξεις είναι λειτουργικές, δηλαδή ότι έχουν ολοκληρωθεί υλικά ή έχουν εφαρμοστεί πλήρως και έχουν συμβάλει στην επίτευξη των στόχων των σχετικών προτεραιοτήτων. Για τη συγκεκριμένη πράξη, σχετική προτεραιότητα είναι η προώθηση των βιώσιμων μεταφορών και η μείωση των εκπομπών CO₂. Οι κατευθυντήριες γραμμές διευκρινίζουν επίσης ότι μια πράξη που πληρούσε μεν την απαίτηση του άρθρου 71 του ΚΚΔ, αλλά δεν είναι πλέον λειτουργική κατά τον χρόνο κλεισίματος του προγράμματος, δεν θα πρέπει να θεωρείται μη λειτουργική πράξη.
Οι σχετικοί κανονισμοί της ΕΕ προβλέπουν επίσης απαιτήσεις σχετικά με τη διάρκεια. Ειδικότερα, το άρθρο 71 παράγραφος 1 του κανονισμού (ΕΕ) αριθ. 1303/2013 προβλέπει ότι για μια πράξη που περιλαμβάνει επένδυση σε υποδομή ή παραγωγική επένδυση η συνεισφορά των ΕΔΕΤ επιστρέφεται, εάν εντός πέντε ετών από την τελική πληρωμή στον δικαιούχο υπόκειται σε «ουσιαστική μεταβολή που επηρεάζει τη φύση, τους στόχους ή την εφαρμογή των όρων που θα μπορούσαν να υπονομεύσουν τους αρχικούς στόχους».
Ως εκ τούτου, οι επιπτώσεις για τη συνεισφορά της ΕΕ θα πρέπει να αξιολογηθούν σε αυτή τη βάση, λαμβάνοντας υπόψη τις ειδικές περιστάσεις της πράξης, τους όρους υπό τους οποίους εγκρίθηκε, τη συμβολή της στους στόχους της σχετικής προτεραιότητας κατά το κλείσιμο και, κατά περίπτωση, τις απαιτήσεις διάρκειας του άρθρου 71.
Ονομασία έργου: Ανάπλαση των οδών του εμπορικού τριγώνου, λεωφόρου Μακαρίου και οδού Στασικράτους
Ζώνη/πόλη: Λευκωσία
Περιγραφή έργου: Το έργο τοποθετείται στον πυρήνα της Κεντρικής Εμπορικής Ζώνης της Λευκωσίας (εκτός των τειχών), η οποία αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα εγκατάλειψης και υποβάθμισης. Έγιναν ανακατασκευές με την αναδιοργάνωση οδών και πεζοδρομίων, τη λήψη μέτρων για την εξομάλυνση της κυκλοφορίας και τη βελτίωση των προτύπων ασφάλειας για όλους τους χρήστες των δρόμων, τη μείωση της κυριαρχίας των αυτοκινήτων και τη δημιουργία λεωφορειολωρίδων και υποδομής για γραμμές τραμ, τη δημιουργία συνεχών διαδρόμων χωρίς εμπόδια σύμφωνα με τις προδιαγραφές για τους αναπήρους, την ενθάρρυνση της χρήσης ποδηλάτων και τη δημιουργία μικρών πλατειών και χώρων ανάπαυσης. Ο χώρος αναπλάθεται σύμφωνα με το μοντέλο του «κοινόχρηστου χώρου» και τις αρχές της βιώσιμης κινητικότητας και του βιοκλιματικού σχεδιασμού, ώστε να προσφέρει ένα φιλικό, ευχάριστο, ελκυστικό, άνετο και σκιασμένο αστικό περιβάλλον με ευκαιρίες για υπαίθριες κοινωνικές, ψυχαγωγικές και εμπορικές δραστηριότητες. Η αναβάθμιση του αστικού περιβάλλοντος δίνει στον χώρο ταυτότητα ευρωπαϊκής πρωτεύουσας και δημιουργεί μια εμπορική ζώνη παγκόσμιας κλάσης, προσελκύοντας ξανά τους ανθρώπους στο κέντρο της πόλης.
