Τα Θεοφάνεια στην Πάφο και όχι μόνο, αποτελούν μία από τις σημαντικότερες θρησκευτικές και λαϊκές γιορτές του τόπου, διατηρώντας ζωντανά έθιμα που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.
Όπως επισημαίνει η μελετήτρια της κυπριακής παράδοσης Άννα Τσέλεπου , «κορυφαίο έθιμο των Φώτων είναι ο Αγιασμός των Υδάτων, ένα έθιμο με βαθύ συμβολισμό και έντονη συμμετοχή της τοπικής κοινωνίας». Κατά την ημέρα των Θεοφανείων, ο ιερέας ρίχνει τον Τίμιο Σταυρό στη θάλασσα, σε ποτάμια ή σε δεξαμενές, ενώ νέοι του τόπου βουτούν για να τον ανασύρουν. Την ώρα της τελετής, ο ιερέας ψάλλει με μεγαλοπρέπεια το «Ἐν Ἰορδάνῃ βαπτιζομένου σου Κύριε», δημιουργώντας κατανυκτική ατμόσφαιρα.
Σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη, ο τυχερός που θα πιάσει τον Σταυρό θεωρείται ότι λαμβάνει ευλογία για ολόκληρη τη χρονιά. Ιδιαίτερη σημασία έχει και ο αγιασμός των σπιτιών και των χωραφιών. Μετά τη Θεία Λειτουργία, ο ιερέας επισκέπτεται τα σπίτια των πιστών για να τα αγιάσει, ώστε να φύγουν τα κακά πνεύματα – οι λεγόμενοι καλικάντζαροι – που, σύμφωνα με την παράδοση, κυκλοφορούν στη γη από τα Χριστούγεννα μέχρι τα Φώτα. Όπως αναφέρει η Άννα Τσέλεπου, «σε πολλά χωριά της Πάφου, ο ιερέας αγιάζει επίσης τα ζωντανά και το βιός των πιστών, για υγεία και ευφορία». Σημαντικό έθιμο των ημερών είναι και η παρασκευή των ξεροτήγανων.
Οι νοικοκυρές τα ετοιμάζουν την παραμονή των Φώτων και τα μοιράζουν σε φτωχούς, αρρώστους, αλλά και σε ανθρώπους που πενθούν και δεν μπορούν να γιορτάσουν. «Τα ξεροτήγανα συμβολίζουν τη χαρά και τη συμμετοχή όλων στη μεγάλη γιορτή των Θεοφανείων», σημειώνει η μελετήτρια. Τέλος, ξεχωριστή θέση έχει η πουλουστρήνα.
Την ημέρα των Φώτων, συγγενείς, παππούδες και νονοί προσφέρουν στα παιδιά χρηματικό δώρο. Τα παιδιά συνηθίζουν να επισκέπτονται τα σπίτια τους και να τραγουδούν: «Καλημέρα τζιαι τα Φώτα, τζιαι την πουλουστρίνα πρώτα».
Τα έθιμα των Θεοφανείων στην Πάφο, όπως τονίζει η Άννα Τσέλεπου, «δεν είναι απλώς τελετουργίες, αλλά ζωντανά στοιχεία της πολιτιστικής μας ταυτότητας που ενώνουν την πίστη με τη λαϊκή παράδοση», κατέληξε.
