Δεκαπέντε πρόσωπα εκτίουν σήμερα ποινή φυλάκισης στις Κεντρικές Φυλακές για παρακοή δικαστικών διαταγμάτων που αφορούν την εξόφληση οφειλών. Πρόκειται για υποθέσεις διατροφών, κοινωνικών ασφαλίσεων και τροχαίων προστίμων.
Ο υπουργός Δικαιοσύνης, Κώστας Φυτιρής, ανακοίνωσε κατά την προχθεσινή επίσκεψή του στις Κεντρικές Φυλακές, την απόφαση όπως οι κρατούμενοι που καταδικάστηκαν σε ποινή φυλάκισης έως 12 μήνες για αδικήματα, κυρίως οικονομικής φύσης, και έχουν εκτίσει το ήμισυ της ποινής τους, θα αποφυλακιστούν, κατόπιν της σύμφωνης γνώμης του Γενικού Εισαγγελέα.
Στην πιο πάνω κατηγορία καταδίκων, περιλαμβάνονται και όσοι φυλακίστηκαν για οφειλές προς το κράτος, καθώς και για μη καταβολή διατροφών.
Η ρύθμιση αναμένεται να αποσυμφορήσει μερικώς τις υπερπλήρεις φυλακές. Δεν λύνει όμως το ουσιαστικό πρόβλημα: το χρέος εξακολουθεί να υφίσταται και ο οικονομικά αδύναμος οφειλέτης αποφυλακίζεται χωρίς να έχει αποκτήσει τη δυνατότητα να το εξοφλήσει, με σοβαρό το ενδεχόμενο να επιστρέψει στις φυλακές, εφόσον εξακολουθήσει να αδυνατεί να ανταποκριθεί στις οικονομικές του υποχρεώσεις.
Η μεγάλη πλειοψηφία των καταδικασθέντων για οφειλές είναι άνεργοι, χαμηλόμισθοι, συνταξιούχοι και λήπτες δημόσιων βοηθημάτων, οι οποίοι αδυνατούν αντικειμενικά να ανταποκριθούν στις οικονομικές τους υποχρεώσεις.
Εύλογα, λοιπόν, προκύπτει το ερώτημα: πώς μπορεί ένας συμπολίτης μας χωρίς εισόδημα και περιουσία, ή που λαμβάνει δημόσιο βοήθημα από το ίδιο το κράτος για να ζήσει, να εξοφλήσει τα χρέη του προς το κράτος; Θα φυλακιστεί, θα αποφυλακιστεί και μετά τι; Θα επιστρέψει στη φυλακή;
Δεν διαγράφονται οι οφειλές
Η φυλακή δεν εξοφλεί τα χρέη: ένας άνθρωπος φυλακίζεται επειδή δεν πληρώνει, όμως η κράτησή του δεν δημιουργεί εισόδημα ούτε εξαλείφει την οφειλή. Έτσι, μετά την έκτιση της ποινής, επιστρέφει στην ίδια οικονομική πραγματικότητα, με το χρέος να παραμένει ακέραιο. Η φυλάκιση αποτελεί μέσο εξαναγκασμού σε συμμόρφωση και κύρωση για την παραβίαση του δικαστικού διατάγματος εξόφλησης με δόσεις, δεν διαγράφει όμως την οφειλή.
Μετά την έκτιση της ποινής, τόσο το κράτος, όσο και οι ιδιώτες, διατηρούν το δικαίωμα να διεκδικήσουν το οφειλόμενο ποσό μέσω των προβλεπόμενων διαδικασιών αναγκαστικής εκτέλεσης, όπως η εγγραφή εμπράγματου βάρους σε ακίνητη περιουσία και η λήψη μέτρων σε βάρος κινητής ή ακίνητης περιουσίας, καθώς και, όπου προβλέπεται από τη νομοθεσία, η έκδοση περιοριστικών δικαστικών διαταγμάτων.
Με άλλα λόγια, η φυλακή τιμωρεί την παρακοή, αλλά δεν διαγράφει την οφειλή.
Ήταν πολύ περισσότεροι
Ο σημερινός αριθμός των 15 κατάδικων είναι αισθητά μειωμένος, σε σχέση με προηγούμενα χρόνια, καθώς αρκετοί αποφυλακίστηκαν από τις αρχές του 2026. Ωστόσο, τα διαχρονικά στοιχεία αποκαλύπτουν το μέγεθος του φαινομένου. Τα τελευταία χρόνια, περίπου 1.700 πρόσωπα πέρασαν το κατώφλι των Κεντρικών Φυλακών για να εκτίσουν ποινές που σχετίζονταν με οφειλές προς το Δημόσιο και τη μη καταβολή διατροφών.
Από το 2014 έως το 2020, ο αριθμός των καταδικασθέντων για οφειλές προς το Δημόσιο και για μη καταβολή διατροφών ήταν κάθε χρόνο τριψήφιος. Συγκεκριμένα:
- 2014 - 353 πρόσωπα
- 2015 - 316 πρόσωπα
- 2016 - Δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία
- 2017 - 148 πρόσωπα
- 2018 - 213 πρόσωπα
- 2019 - 192 πρόσωπα
- 2020 - 107 πρόσωπα
Οι ποινές φυλάκισης επιβάλλονται για παρακοή των διαταγμάτων εξόφλησης των οφειλών με δόσεις, ακόμη και όταν το χρέος προς το Δημόσιο ανέρχεται σε μερικές χιλιάδες ευρώ. Αντίθετα, σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες η επιβολή ποινής φυλάκισης για οφειλές συνδέεται με πολύ υψηλότερα ποσά και συγκεκριμένα πέραν των €50.000 ή και €100.000 ενώ για μικρότερες οφειλές προβλέπονται εναλλακτικές ποινές, όπως η κοινωνική εργασία.
Η λύση που ξεχάστηκε
Το ζήτημα δεν προέκυψε τώρα. Στο παρελθόν, η Βουλή εξέτασε πρόταση ώστε οι οικονομικά αδύναμοι οφειλέτες να μην οδηγούνται στη φυλακή, αλλά να εντάσσονται σε πρόγραμμα αμειβόμενης κοινωνικής εργασίας σε δήμους και κυβερνητικές υπηρεσίες.
Η φιλοσοφία της πρότασης ήταν απλή: αντί να οδηγείται στη φυλακή, ο καταδικασθείς να εργάζεται, να αμείβεται και μέρος του μισθού του να παρακρατείται για την αποπληρωμή των οφειλών του προς το Δημόσιο ή για την καταβολή των διατροφών που οφείλει.
Η εισήγηση συζητήθηκε στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Νομικών χωρίς, όμως, να προχωρήσει σε νομοθετική ρύθμιση.
Κοινωνική εργασία αλλά χωρίς αμοιβή
Στην κείμενη νομοθεσία προβλέπεται η επιβολή της εναλλακτικής ποινής της κοινωνικής εργασίας αντί της ποινής φυλάκισης, με τη διαφορά, όμως, ότι δεν προβλέπεται αμοιβή.
Ειδικότερα, ο θεσμός της κοινοτικής εργασίας χωρίς αμοιβή εφαρμόζεται στην Κύπρο από τις 22 Μαρτίου 2005 και λειτουργεί βάσει του περί Κηδεμονίας και Άλλων Τρόπων Μεταχείρισης Αδικοπραγούντων Νόμου, ο οποίος ψηφίστηκε τον Απρίλιο του 1996.
Ο υπό αναφορά Νόμος προβλέπει την κηδεμονευτική επιτήρηση παραβατών. Σύμφωνα με το άρθρο 5, το δικαστήριο δύναται να εκδίδει διατάγματα κηδεμονίας με όρους κοινοτικής εργασίας χωρίς αμοιβή. Δηλαδή, να επιβάλλει συγκεκριμένο αριθμό ωρών εργασίας, τις οποίες ο κηδεμονευόμενος θα παρέχει σε μη κερδοσκοπικούς οργανισμούς.
Σύμφωνα με τα επίσημα στατιστικά στοιχεία, από το 2005, οπότε εφαρμόστηκε για πρώτη φορά το μέτρο της κοινοτικής εργασίας χωρίς αμοιβή, μέχρι και τα τέλη του 2025, περίπου 6.000 πρόσωπα καταδικάστηκαν σε κοινοτική εργασία αντί φυλάκισης.
Για σκοπούς εφαρμογής του προγράμματος, οι Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας, σε συνεργασία με το Παγκύπριο Συντονιστικό Συμβούλιο Εθελοντισμού, ανέθεσαν σε επαγγελματίες-επιτηρητές, ως κηδεμονικούς λειτουργούς, την επίβλεψη των κηδεμονευομένων στον χώρο εκτέλεσης της κοινοτικής εργασίας και την επιτήρηση της εκτέλεσης των προβλεπόμενων ωρών. Η κοινοτική εργασία μπορεί να προσφερθεί:
- Σε κρατικά ιδρύματα για ενήλικες που λειτουργούν υπό τις Υπηρεσίες Κοινωνικής Ευημερίας.
- Σε μη κυβερνητικές οργανώσεις κοινωνικής πρόνοιας.
- Σε συμβούλια κοινοτικού εθελοντισμού και επαρχιακά συντονιστικά συμβούλια εθελοντισμού.
- Σε δήμους και κοινότητες.
Το αναπάντητο ερώτημα
Η απόφαση του Υπουργείου Δικαιοσύνης για πρόωρες αποφυλακίσεις αντιμετωπίζει ένα υπαρκτό πρόβλημα: τον υπερπληθυσμό των φυλακών. Δεν απαντά, όμως, στο βασικό ερώτημα: τι είναι προτιμότερο για το κράτος; Να φυλακίζει έναν οικονομικά αδύναμο οφειλέτη χωρίς να εισπράττει το χρέος ή να του επιτρέπει να εργάζεται νόμιμα, μέσω ελεγχόμενης αμειβόμενης κοινωνικής εργασίας, ώστε μέρος του εισοδήματός του να κατευθύνεται στην αποπληρωμή των υποχρεώσεών του;
Πρόκειται για ένα ερώτημα που απασχόλησε τη Βουλή, συζητήθηκε επί μακρόν, αλλά τελικά έμεινε αναπάντητο.
