H Μακαρίου ψάχνει ταυτότητα από τα 80s και 90s: Μια λεωφόρος, δύο εποχές και χιλιάδες αναμνήσεις (εικόνες)

Από τις φωτισμένες βιτρίνες του Woolworth και τις παρέες στο Big Boy, μέχρι τα απογεύματα στο Le Café και το Da Capo, η λεωφόρος Μακαρίου υπήρξε για δεκαετίες κάτι πολύ περισσότερο από ένας εμπορικός δρόμος. Ήταν το σημείο όπου συναντιόταν η Λευκωσία, εκεί όπου έκλειναν τα πρώτα ραντεβού, γεννιούνταν φιλίες και η καθημερινότητα αποκτούσε τον δικό της ρυθμό. Σήμερα, με τη λεωφόρο να αναζητεί μια νέα ταυτότητα, η νοσταλγία για εκείνα τα χρόνια συναντά τη συζήτηση για το μέλλον της. Μια διαδρομή στον χρόνο, από τη Μακαρίου που γνωρίσαμε, στη Μακαρίου που προσπαθεί να γεννηθεί ξανά.

Όσοι ζήσαμε την Μακαρίου…

Υπήρχε μια εποχή που το «πάμε Μακαρίου» δεν χρειαζόταν καμία διευκρίνιση, δεν ήταν απαραίτητο να έχεις δηλαδή σκοπό να αγοράσεις κάτι, ούτε να έχεις αποφασίσει πού θα καθίσεις. Αρκούσε να κατέβεις στο κέντρο, να περπατήσεις μπροστά από τις βιτρίνες, να χαζέψεις τον κόσμο και, σχεδόν νομοτελειακά, να συναντήσεις κάποιον γνωστό. Η λεωφόρος είχε τη δική της ζωή, έναν ρυθμό που άρχιζε από το πρωί με τα καταστήματα και συνεχιζόταν μέχρι αργά το βράδυ, όταν τα φώτα των καφέ και οι παρέες έδιναν τη θέση τους στην ησυχία μιας πόλης που ετοιμαζόταν να ξυπνήσει ξανά την επόμενη μέρα. Για όσους έζησαν τη Λευκωσία 80s – 90s, η Μακαρίου παραμένει συνδεδεμένη με εικόνες που δύσκολα σβήνουν. Το Woolworth, το Big Boy, το City Plaza, το Capital Center, το Le Café και αργότερα το Da Capo δεν ήταν απλώς ονόματα επιχειρήσεων, αλλά αποτελούσαν σημεία αναφοράς, κομμάτια ενός άτυπου χάρτη της πόλης που όλοι γνώριζαν, ακόμη κι αν δεν είχαν ποτέ σταθεί να τον σχεδιάσουν. Ήταν η εποχή που η βόλτα στη Μακαρίου αποτελούσε σχεδόν μικρή τελετουργία.

Κάποτε ήταν η καρδιά της Λευκωσίας. Σήμερα, με τις μεγάλες βιτρίνες να έχουν χάσει την παλιά τους λάμψη και την ανάπλαση να εξακολουθεί να διχάζει, η ιστορική λεωφόρος αναζητεί τη θέση της στη σύγχρονη πρωτεύουσα.

Από τις βιτρίνες και τα φώτα στον μινιμαλισμό

Σήμερα, τρεις και πλέον δεκαετίες μετά, η ίδια λεωφόρος μοιάζει να ανήκει σε μια διαφορετική πόλη. Εκεί όπου κάποτε κυριαρχούσαν τα αυτοκίνητα και η αγωνιώδης αναζήτηση χώρου στάθμευσης, αλλά και τα φώτα, οι λαμπερές βιτρίνες, υπάρχουν πλέον φαρδιά πεζοδρόμια, δέντρα, αστικός εξοπλισμός και περισσότεροι χώροι για τον πεζό. Οι παλιές εμπορικές αναφορές έχουν σε μεγάλο βαθμό χαθεί, ενώ η συζήτηση για το αν η ανάπλαση βοήθησε ή δυσκόλεψε την προσπάθεια αναζωογόνησης της περιοχής, εξακολουθεί να προκαλεί αντιπαραθέσεις. Η ιστορία της Μακαρίου, ωστόσο, δεν αρχίζει από τις μεγάλες βιτρίνες ούτε τελειώνει με τις σημερινές κυκλοφοριακές ρυθμίσεις. Είναι η ιστορία μιας λεωφόρου που άλλαζε μαζί με τη Λευκωσία, ακολουθώντας τις οικονομικές, κοινωνικές και πολεοδομικές μεταμορφώσεις της πρωτεύουσας.

Όταν η Μακαρίου λεγόταν Πλούτωνος

Πολύ πριν γίνει συνώνυμη με τα ψώνια και την κοινωνική ζωή, η σημερινή λεωφόρος Μακαρίου ήταν γνωστή ως οδός Πλούτωνος και αποτελούσε έναν από τους βασικούς δρόμους εξόδου της Λευκωσίας προς τη Λεμεσό. Η εικόνα της δεν είχε καμία σχέση με εκείνη που θα αποκτούσε στα χρόνια της μεγάλης εμπορικής ανάπτυξης, αφού κατά μήκος της υπήρχαν κατοικίες και μικρότερα κτίσματα, σε μια πόλη που ακόμη αναζητούσε τα όρια της επέκτασής της. Καθώς, όμως, η Λευκωσία μεγάλωνε, ο δρόμος άρχισε να αλλάζει χαρακτήρα. Οι κατοικίες παραχωρούσαν σταδιακά τη θέση τους σε γραφεία, τράπεζες, καταστήματα και επιχειρήσεις που έβλεπαν στην περιοχή τις προοπτικές ενός ανερχόμενου εμπορικού κέντρου. Η μεταπολεμική ανάπτυξη της πρωτεύουσας και η επέκταση των οικονομικών δραστηριοτήτων έξω από τον παραδοσιακό πυρήνα της εντός των τειχών πόλης, ενίσχυσαν τη σημασία της λεωφόρου, η οποία άρχισε να μετατρέπεται σε έναν από τους σημαντικότερους άξονες της νέας Λευκωσίας. Μέχρι τη δεκαετία του 80, η μεταμόρφωση είχε προχωρήσει σε τέτοιο βαθμό, ώστε η Μακαρίου να αποτελεί ήδη έναν από τους βασικούς εμπορικούς προορισμούς της πρωτεύουσας. Εκείνη όμως ήταν μόνο η αρχή μιας περιόδου που θα αποδεικνυόταν καθοριστική για την ταυτότητά της.

Η εποχή του Γαλαξία

Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, η Μακαρίου άρχισε να αποκτά την εικόνα με την οποία τη συνδέουν μέχρι σήμερα πολλές γενιές Λευκωσιατών. Η ανέγερση μεγάλων εμπορικών συγκροτημάτων έφερε νέα δεδομένα σε μια αγορά που μέχρι τότε στηριζόταν κυρίως σε μεμονωμένα καταστήματα και επιχειρήσεις. Το Galaxias Centre ολοκληρώθηκε το 1987, το City Plaza ακολούθησε το 1989 και το Capital Center το 1990, δημιουργώντας μια νέα πραγματικότητα για την εμπορική ζωή της πόλης. Ήταν μια περίοδος κατά την οποία η συγκέντρωση καταστημάτων, γραφείων, υπηρεσιών και χώρων εστίασης κάτω από την ίδια στέγη θεωρούνταν στοιχείο εκσυγχρονισμού, πολλά χρόνια προτού τα μεγάλα εμπορικά κέντρα στα περίχωρα γίνουν μέρος της καθημερινότητας των Κυπρίων. Στον Γαλαξία λειτούργησε αρχικά γαλλικό εστιατόριο, ενώ αργότερα στον ίδιο χώρο εμφανίστηκε το περίφημο Big Boy, ένα όνομα που έμελλε να συνδεθεί όσο λίγα με τις αναμνήσεις της Λευκωσίας των 90s. Το Woolworth αποτελούσε επίσης σταθερό σημείο αναφοράς, ενώ καταστήματα όπως το Groovy και δεκάδες άλλες επιχειρήσεις συνέθεταν ένα εμπορικό τοπίο που συγκέντρωνε κόσμο από κάθε γωνιά της πρωτεύουσας και όχι μόνο, ιδιαίτερα κατά τις γιορτινές περιόδους. Οι μεγάλες βιτρίνες, τα φωτισμένα καταστήματα και η συνεχής κίνηση δημιουργούσαν την αίσθηση ότι η καρδιά της αγοράς χτυπούσε εκεί. Για αρκετούς Λευκωσιάτες, η Μακαρίου ήταν τότε η πρώτη επιλογή όταν ήθελαν να αγοράσουν κάτι ξεχωριστό, να δουν τις νέες τάσεις ή απλώς να περάσουν ένα απόγευμα στο κέντρο. Πάνω απ' όλα, όμως, ήταν ο δρόμος όπου η πόλη έδειχνε το πιο εξωστρεφές της πρόσωπο.

Συναντήσεις 

Όσοι θυμούνται εκείνα τα χρόνια, δεν ανακαλούν μόνο καταστήματα και εμπορικά κέντρα, μα θυμούνται κυρίως ανθρώπους, παρέες, συναντήσεις και μικρές στιγμές που, χωρίς κανείς να το αντιλαμβάνεται τότε, θα αποκτούσαν με το πέρασμα του χρόνου τη δική τους θέση στη συλλογική μνήμη της πρωτεύουσας.

Το Σίτιο ήταν ένα από τα στέκια που σημάδεψαν τη δεκαετία του 1990, ενώ αργότερα το Le Café και το Da Capo συνέβαλαν στη διαμόρφωση μιας διαφορετικής κουλτούρας εξόδου, όταν ο καφές στο κέντρο έγινε από μόνος του λόγος για να επισκεφθεί κάποιος τη Μακαρίου. Ήταν τα χρόνια όπου το πού θα καθόσουν είχε σχεδόν την ίδια σημασία με το ποιον θα συναντούσες. Οι καφετέριες λειτουργούσαν ως σημεία κοινωνικής αναφοράς, όπου οι παρέες συναντιούνταν, οι γνωριμίες ανανεώνονταν και οι νεότεροι αποκτούσαν τις δικές τους συνήθειες σε έναν δρόμο που αποτελούσε κοινό τόπο για διαφορετικές γενιές. Ακόμη και όσα τότε προκαλούσαν εκνευρισμό, έχουν σήμερα αποκτήσει μια παράξενη νοσταλγική διάσταση. Η κίνηση των αυτοκινήτων, το μποτιλιάρισμα, οι γύροι στα τετράγωνα για να βρει κανείς χώρο στάθμευσης, και οι γεμάτοι δρόμοι, αποτελούσαν μέρος μιας καθημερινότητας που τότε έμοιαζε αυτονόητη. Ίσως γι' αυτό η Μακαρίου να εξακολουθεί να προκαλεί τόσο έντονα συναισθήματα. Επειδή για πολλούς ανθρώπους δεν αποτελεί απλώς ανάμνηση μιας εμπορικής λεωφόρου, αλλά κομμάτι της δικής τους νεότητας, συνδεδεμένο με πρόσωπα και εποχές που δεν επιστρέφουν.

Η αγορά... αλλού

Η υποχώρηση της παλιάς εμπορικής κυριαρχίας της Μακαρίου δεν συνέβη από τη μία ημέρα στην άλλη, ούτε μπορεί να αποδοθεί σε ένα συγκεκριμένο γεγονός. Συνέβη σταδιακά και ακολούθησε τις αλλαγές που συντελούνταν σε ολόκληρη τη Λευκωσία. Η πρωτεύουσα επεκτεινόταν, νέες οικιστικές περιοχές αναπτύσσονταν και μαζί τους δημιουργούνταν νέοι χώροι εμπορίου, εστίασης και ψυχαγωγίας. Οι κάτοικοι δεν είχαν πλέον την ίδια ανάγκη να κατεβαίνουν στο παραδοσιακό κέντρο για τις αγορές ή την έξοδό τους, καθώς οι επιλογές πολλαπλασιάζονταν και η καθημερινότητα οργανωνόταν γύρω από περισσότερους προορισμούς. Η δημιουργία σύγχρονων εμπορικών κέντρων επιτάχυνε αυτή τη μετατόπιση, προσφέροντας συγκεντρωμένες επιλογές αγορών και εστίασης, με ευκολότερη πρόσβαση για όσους χρησιμοποιούσαν ιδιωτικό αυτοκίνητο και οργανωμένους χώρους στάθμευσης. Θα ήταν, ωστόσο, μια υπεραπλούστευση, λένε οι ειδικοί να αποδοθεί η αλλαγή αποκλειστικά στην εμφάνιση των εμπορικών κέντρων. Η παλιά Μακαρίου αντιμετώπιζε ήδη προβλήματα που συνδέονταν με τον τρόπο λειτουργίας των δικών της εμπορικών συγκροτημάτων. Το 2011, για παράδειγμα, στο City Plaza και στο Capital Center υπήρχαν ήδη αρκετοί κενοί χώροι στους πάνω ορόφους, ενώ στον Γαλαξία αρκετά πρώην εμπορικά υποστατικά είχαν μετατραπεί σε γραφεία. Η πρόσβαση στους υψηλότερους ορόφους, η εσωτερική λειτουργία των κτιρίων και το μοντέλο διαχείρισής τους, αποτελούσαν παράγοντες που επηρέαζαν την εμπορική τους ελκυστικότητα. Η φθορά, επομένως, είχε αρχίσει πολύ πριν από τη σημερινή ανάπλαση. Η Μακαρίου έχανε σταδιακά τον ρόλο του σχεδόν αυτονόητου εμπορικού κέντρου της πρωτεύουσας, την ώρα που μια νέα Λευκωσία διαμορφωνόταν γύρω της.

Η οικονομική κρίση

Όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση του 2013, η Μακαρίου βρισκόταν ήδη σε μια εύθραυστη μεταβατική περίοδο. Οι συνέπειες της κρίσης στην κατανάλωση και στην επιχειρηματική δραστηριότητα επιβάρυναν μια αγορά που προσπαθούσε να διατηρήσει τη θέση της μέσα σε ένα περιβάλλον αυξανόμενου ανταγωνισμού. Καταστήματα έκλεισαν, υποστατικά έμειναν αδιάθετα και η παλιά εμπορική πυκνότητα άρχισε να αραιώνει. Η εικόνα των άδειων βιτρινών ερχόταν σε ολοένα μεγαλύτερη αντίθεση με τις αναμνήσεις των προηγούμενων δεκαετιών, όταν η εύρεση διαθέσιμου εμπορικού χώρου στη λεωφόρο αποτελούσε επιδίωξη πολλών επιχειρήσεων. Η οικονομική κρίση δεν δημιούργησε από το μηδέν τα προβλήματα, αλλά συνέβαλε στην επιδείνωσή τους και κατέστησε περισσότερο ορατές τις αλλαγές που είχαν ήδη συντελεστεί. Στο μεταξύ, η ίδια η σχέση των Λευκωσιατών με το κέντρο είχε μεταβληθεί. Η έξοδος, το φαγητό, ο καφές και οι αγορές είχαν πλέον απλωθεί σε περισσότερες γειτονιές, ενώ η Μακαρίου δεν αποτελούσε πια τον μοναδικό ή τον κυρίαρχο προορισμό. Έκλεινε έτσι, σταδιακά, ένας μεγάλος κύκλος της εμπορικής και κοινωνικής ιστορίας της λεωφόρου, χωρίς να υπάρχει μια συγκεκριμένη ημερομηνία που να σηματοδοτεί το τέλος του.

Η απόφαση να αλλάξει πρόσωπο

Η ανάγκη να ανακοπεί η φθίνουσα πορεία του κέντρου, αποτέλεσε βασικό υπόβαθρο για τον σχεδιασμό της ανάπλασης του εμπορικού τριγώνου Μακαρίου, Στασικράτους και Ευαγόρου. Σύμφωνα με τον δήμο Λευκωσίας, το έργο ανταποκρινόταν σε πάγιο αίτημα επιχειρηματιών και ιδιοκτητών της περιοχής για αναβάθμιση του εμπορικού περιβάλλοντος, με την επιδίωξη να αποκτήσει το κέντρο νέα δυναμική και να γίνει ξανά ελκυστικό για κατοίκους, επισκέπτες και επενδύσεις. Η φιλοσοφία της ανάπλασης, ωστόσο, δεν περιοριζόταν στη βελτίωση των πεζοδρομίων ή στην αισθητική ανανέωση. Στον πυρήνα της βρισκόταν μια διαφορετική αντίληψη για τον δημόσιο χώρο, με μεγαλύτερη έμφαση στον πεζό, περισσότερο πράσινο και περιορισμό της κυριαρχίας του ιδιωτικού αυτοκινήτου.

Από τον Οκτώβριο του 2022 τέθηκαν σε εφαρμογή νέες κυκλοφοριακές ρυθμίσεις, με το συγκεκριμένο τμήμα της λεωφόρου να προορίζεται κυρίως για λεωφορεία, ποδηλάτες και εξουσιοδοτημένα οχήματα. Η αλλαγή ήταν εντυπωσιακή, ιδιαίτερα για όσους είχαν συνηθίσει να ταυτίζουν τη Μακαρίου με τη συνεχή ροή αυτοκινήτων. Ο δρόμος απέκτησε μια πιο ήπια εικόνα, με διευρυμένους χώρους για περπάτημα, δέντρα και σημεία όπου ο επισκέπτης μπορεί να σταθεί χωρίς να βρίσκεται διαρκώς δίπλα στην κίνηση των οχημάτων. Εκείνο που απομένει να κριθεί είναι εάν αυτή η νέα φυσιογνωμία μπορεί να συνοδευτεί και από την οικονομική και κοινωνική αναζωογόνηση που επιδιώχθηκε.

Τα Χριστούγεννα δείχνουν μια άλλη Μακαρίου

Υπάρχουν στιγμές που η σημερινή λεωφόρος αφήνει πίσω της τη συζήτηση για τα άδεια υποστατικά και τις κυκλοφοριακές ρυθμίσεις και αποκτά ξανά εκείνη την αίσθηση ζωντάνιας που πολλοί εξακολουθούν να αναζητούν. Οι γιορτινές περίοδοι, και ιδιαίτερα τα Χριστούγεννα, προσφέρουν ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Τον Δεκέμβριο, τμήματα της Μακαρίου μετατρέπονται τα Σαββατοκύριακα -κυρίως- αλλά και καθημερινές, σε χώρους χριστουγεννιάτικων εκδηλώσεων, με περιορισμό της κυκλοφορίας των οχημάτων, εορταστική αγορά, μουσική, δραστηριότητες και εκδηλώσεις για οικογένειες. Η λεωφόρος γεμίζει ξανά με ανθρώπους που νιώθουν πως έχουν έναν λόγο να βρεθούν εκεί, να περπατήσουν, να συναντηθούν και να παραμείνουν στο κέντρο. Αυτή η εικόνα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, επειδή αναδεικνύει μια δυνατότητα που συχνά χάνεται μέσα στη δημόσια αντιπαράθεση για τη λειτουργία της λεωφόρου. Η Μακαρίου μπορεί να προσελκύσει κόσμο και χωρίς την παλιά κυριαρχία του αυτοκινήτου, εφόσον προσφέρει δραστηριότητες, εμπειρίες και αφορμές για επίσκεψη. Ασφαλώς, η επιτυχία μιας γιορτινής περιόδου δεν μπορεί να θεωρηθεί απόδειξη ότι έχουν αντιμετωπιστεί τα καθημερινά προβλήματα της αγοράς. Οι συνθήκες μιας χριστουγεννιάτικης εκδήλωσης διαφέρουν σημαντικά από εκείνες μιας συνηθισμένης εργάσιμης ημέρας, ωστόσο εκείνες οι μέρες μπορούν να αποτελέσουν πυξίδα αφενός για το πώς να προχωρήσει ο Δήμος και αφετέρου να δείξει τι πραγματικά επιζητά ο κόσμος.

Θα έρθει η νέα εποχή;

Ίσως το μεγαλύτερο λάθος στη σημερινή συζήτηση να είναι ότι επιχειρούμε συνεχώς να συγκρίνουμε τη Μακαρίου του 2026 με εκείνη του 1990, σαν να μπορούσε ο χρόνος να γυρίσει πίσω και να επαναφέρει μαζί με τις παλιές βιτρίνες και ολόκληρο τον κόσμο που την περιέβαλλε. Η παλιά Μακαρίου δύσκολα θα επιστρέψει, όχι επειδή κάποια ανάπλαση την κατάργησε, αλλά επειδή η Λευκωσία που τη γέννησε έχει αλλάξει. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η νέα λεωφόρος είναι καταδικασμένη να ζει στη σκιά του παρελθόντος της. Το πραγματικό στοίχημα βρίσκεται στο να αποκτήσει έναν χαρακτήρα που να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της σημερινής πόλης, συνδυάζοντας τη λειτουργική πρόσβαση, την εμπορική δραστηριότητα, την εστίαση, τον πολιτισμό και τη δυνατότητα των ανθρώπων να απολαμβάνουν τον δημόσιο χώρο. Να γίνει ξανά ένας δρόμος στον οποίο θα θέλεις να βρεθείς, ακόμη κι όταν δεν έχεις συγκεκριμένη δουλειά. Να μπορείς να κατέβεις ένα απόγευμα, να περπατήσεις, να καθίσεις για καφέ και να αισθανθείς ότι η πόλη γύρω σου εξακολουθεί να έχει μια ζωντανή καρδιά. Για όσους θυμούνται εκείνους τους χώρους συνάντησης, η Μακαρίου θα διατηρεί πάντοτε κάτι από τη γλυκιά αμηχανία μιας παλιάς φωτογραφίας, στην οποία αναγνωρίζεις τον εαυτό σου και την ίδια στιγμή συνειδητοποιείς πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα. Για τους νεότερους, όμως, η ιστορία της δεν είναι υποχρεωτικό να αρχίζει με τη νοσταλγία κάποιων άλλων.

Μια αντιπαράθεση που δεν έχει τελειώσει

Παρά τη νέα εικόνα της, η Μακαρίου εξακολουθεί να αντιμετωπίζει προκλήσεις που δεν μπορούν να αγνοηθούν. Τα κενά εμπορικά υποστατικά, οι δυσκολίες ορισμένων επιχειρήσεων και η συζήτηση για την προσβασιμότητα, συντηρούν τον προβληματισμό σχετικά με το κατά πόσο η ανάπλαση κατάφερε να επιτύχει τους στόχους της.  Μέρος των επιχειρηματιών θεωρεί ότι οι περιορισμοί στην κίνηση των ιδιωτικών οχημάτων έχουν επηρεάσει αρνητικά την εμπορική δραστηριότητα και ζητεί αλλαγές στο κυκλοφοριακό καθεστώς, με μεγαλύτερες δυνατότητες πρόσβασης. Από την άλλη πλευρά, ο Δήμαρχος Λευκωσίας, Χαράλαμπος Προύντζος, έχει απορρίψει την αντίληψη ότι οι κυκλοφοριακές ρυθμίσεις αποτελούν από μόνες τους τη βασική αιτία των προβλημάτων, επισημαίνοντας ότι η πορεία της περιοχής πρέπει να εξεταστεί μέσα από το ευρύτερο πλαίσιο των αλλαγών στην αγορά και στην πόλη. Παράλληλα, έχει αναγνωρίσει ότι ο αρχικός σχεδιασμός προϋπέθετε πολύ μεγαλύτερη ενίσχυση των δημόσιων συγκοινωνιών και της χρήσης ποδηλάτου, κάτι που δεν υλοποιήθηκε στον βαθμό που προβλεπόταν. Η συζήτηση, συνεπώς, δεν αφορά μόνο το εάν πρέπει να επιστρέψουν περισσότερα αυτοκίνητα στη Μακαρίου. Αφορά το πώς θα γίνει ξανά προορισμός και πώς θα αποκτήσει μια καθημερινή ζωή που δεν θα εξαρτάται αποκλειστικά από τις οργανωμένες εκδηλώσεις ή τις γιορτινές περιόδους.