Η κυπριακή οικονομία καταγράφει τα τελευταία χρόνια αξιοσημείωτες επιδόσεις. Η ανάπτυξη παραμένει από τις υψηλότερες στην ευρωζώνη, τα δημόσια οικονομικά παρουσιάζουν ανθεκτικότητα και η χώρα επιχειρεί να τοποθετηθεί ως επενδυτικός και επιχειρηματικός κόμβος στην Ανατολική Μεσόγειο. Ωστόσο, πίσω από τους θετικούς δείκτες, παραμένει μια δομική αδυναμία που διαχρονικά λειτουργεί ως τροχοπέδη στην ανάπτυξη.
Πρόκειται για την αργή απονομή της δικαιοσύνης και πρόκειται για μια σιωπηλή απειλή και γι' αυτό είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη. Η καθυστέρηση στη δικαστική επίλυση διαφορών έχει οικονομικό κόστος, προκαλεί αβεβαιότητα και είναι ανασταλτικός παράγοντας λήψης αποφάσεων. Και όσο η Κύπρος επιχειρεί να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητά της, τόσο πιο έντονα αναδεικνύεται η αδυναμία ενός συστήματος που συχνά απαιτεί επτά έως δέκα χρόνια για την έκδοση τελεσίδικης απόφασης.
Τα στοιχεία
Η εικόνα στα Επαρχιακά Δικαστήρια αποτυπώνει το μέγεθος της πρόκλησης. Στη Λευκωσία εξετάζονται αγωγές του 2020, στη Λάρνακα και τη Λεμεσό υποθέσεις του 2018-2019, στην Πάφο ακόμη και του 2017-2018, ενώ στην Αμμόχωστο η κατάσταση εμφανίζεται ελαφρώς καλύτερη, με εκδίκαση υποθέσεων του 2020. Τα στοιχεία αυτά καταδεικνύουν μία χρόνια δυσλειτουργία που διαχέεται στην πραγματική οικονομία.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω του EU Justice Scoreboard και της έκθεσης για το κράτος δικαίου, καταγράφει σταθερά την Κύπρο στις τελευταίες θέσεις της ΕΕ σε ό,τι αφορά τη διάρκεια των δικών. Για τις αστικές και εμπορικές υποθέσεις σε πρώτο βαθμό, ο χρόνος εκκαθάρισης μειώθηκε από 947 ημέρες το 2021 σε 761 ημέρες το 2022, αλλά παραμένει ο υψηλότερος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ σε δεύτερο βαθμό ξεπερνά τις 1.700 ημέρες. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, στην έκθεση Άρθρου IV για την Κύπρο (Μάιος 2025), χαρακτηρίζει τη βελτίωση της αποδοτικότητας του δικαστικού συστήματος ως μία από τις κρισιμότερες διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις για να διατηρηθεί η αναπτυξιακή δυναμική, να ενισχυθεί η ελκυστικότητα για επενδύσεις και να περιοριστεί η αβεβαιότητα για τις επιχειρήσεις.
Το ΔΝΤ προειδοποιεί ότι χωρίς ουσιαστική βελτίωση στη λειτουργία της δικαιοσύνης και στη μείωση της γραφειοκρατίας, η Κύπρος δύσκολα θα μπορέσει να αξιοποιήσει πλήρως το αναπτυξιακό της δυναμικό, παρά τις καλές μακροοικονομικές επιδόσεις των τελευταίων ετών.
Για μια επιχείρηση που επιδιώκει να ανακτήσει οφειλές, να επιλύσει εμπορική διαφορά ή να προστατεύσει συμβατικά δικαιώματα, η πολυετής αναμονή μεταφράζεται σε δέσμευση κεφαλαίων, αυξημένο λειτουργικό κόστος και μειωμένη ρευστότητα. Για ένα νοικοκυριό που εμπλέκεται σε περιουσιακή ή τραπεζική διαφορά, η αβεβαιότητα μπορεί να διαρκέσει σχεδόν μία δεκαετία.
Το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε μια οικονομία που στηρίζεται έντονα στις υπηρεσίες και στις ξένες επενδύσεις. Η αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης θεωρείται κρίσιμος παράγοντας αξιολόγησης της ασφάλειας δικαίου - στοιχείο καθοριστικό για επενδυτές που εξετάζουν σε ποια χώρα θα τοποθετήσουν κεφάλαια.
Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει επανειλημμένα επισημάνει ότι η αποτελεσματική δικαιοσύνη αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για την εύρυθμη λειτουργία της ενιαίας αγοράς, την οικονομική ανάπτυξη και την εμπιστοσύνη των επενδυτών. Στις ετήσιες αξιολογήσεις της για το κράτος δικαίου, η Κύπρος εξακολουθεί να καταγράφεται ως χώρα με σημαντικές προκλήσεις ως προς την αποδοτικότητα των δικαστηρίων και την ταχύτητα εκδίκασης υποθέσεων, παρά τις μεταρρυθμίσεις που έχουν προωθηθεί τα τελευταία χρόνια.
Ανάλογες είναι και οι επισημάνσεις διεθνών οργανισμών. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, σε αξιολογήσεις του για την κυπριακή οικονομία, συνδέει συστηματικά τη βελτίωση των θεσμών -μεταξύ αυτών και της δικαιοσύνης- με την παραγωγικότητα, την προσέλκυση επενδύσεων και τη διατήρηση βιώσιμης ανάπτυξης. Αν και η κυπριακή οικονομία χαρακτηρίζεται «ανθεκτική και δυναμική», οι θεσμικές αδυναμίες εξακολουθούν να αποτελούν παράγοντα κινδύνου για τη μεσοπρόθεσμη ανταγωνιστικότητα.
Δείκτες και κατατάξεις
Η καθυστέρηση στη δικαιοσύνη επηρεάζει επίσης κρίσιμους οικονομικούς δείκτες και διεθνείς κατατάξεις. Στο παρελθόν, η Κύπρος υστερούσε σημαντικά σε μετρήσεις που αφορούσαν την επιβολή της εφαρμογής συμβολαίων και την αποτελεσματικότητα του δικαστικού συστήματος, ενώ η ποιότητα θεσμών και το ρυθμιστικό περιβάλλον επηρεάζουν άμεσα την επίδοση της χώρας σε δείκτες ανταγωνιστικότητας, όπως ο Παγκόσμιος Δείκτης Ανταγωνιστικότητας του IMD και άλλες αξιολογήσεις επιχειρηματικού περιβάλλοντος. Οι διεθνείς επενδυτές δεν εξετάζουν μόνο φορολογικά κίνητρα ή κόστος εργασίας. Αξιολογούν κατά πόσο μπορούν να επιλύσουν γρήγορα μια εμπορική διαφορά, να εκτελέσουν μια σύμβαση ή να προστατεύσουν τα δικαιώματά τους σε περίπτωση που προκύψει μια διαφορά με τους πελάτες τους.
Εξίσου χαρακτηριστικό είναι το ζήτημα των εκποιήσεων. Στην Κύπρο, η διαδικασία εκποίησης ενυπόθηκης περιουσίας χρειάζεται περίπου 2,5 χρόνια για να ολοκληρωθεί και διέπεται από ιδιαίτερα αυστηρό νομικό πλαίσιο. Αν και η προστασία δανειοληπτών αποτελεί θεμιτό στόχο, οι παρατεταμένες διαδικασίες επηρεάζουν την αποτελεσματική διαχείριση μη εξυπηρετούμενων δανείων, περιορίζοντας την ταχύτητα ανακύκλωσης κεφαλαίων στο τραπεζικό σύστημα και αυξάνοντας το κόστος χρηματοδότησης της οικονομίας.
Η κατάσταση αυτή δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο. Οι καθυστερήσεις αυξάνουν το κόστος συναλλαγών, αποθαρρύνουν νέες επενδύσεις, μειώνουν την προβλεψιμότητα του επιχειρηματικού περιβάλλοντος και τελικά επηρεάζουν την παραγωγικότητα της οικονομίας.
Τα τελευταία χρόνια έγιναν βήματα εκσυγχρονισμού, από τη δημιουργία εξειδικευμένων δικαστηρίων μέχρι την εισαγωγή νέων κανονισμών πολιτικής δικονομίας και την ψηφιοποίηση διαδικασιών. Ωστόσο, η εικόνα που βιώνουν καθημερινά πολίτες και επιχειρήσεις δείχνει ότι οι μεταρρυθμίσεις δεν έχουν ακόμη παραγάγει το αναγκαίο αποτέλεσμα στον βαθμό και την ταχύτητα που απαιτείται.
Ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο αν χρειάζεται μεταρρύθμιση στην απονομή δικαιοσύνης , αλλά πόσο γρήγορα μπορεί να εφαρμοστεί. Η μείωση του χρόνου εκδίκασης υποθέσεων, η ενίσχυση των δικαστηρίων με ανθρώπινο δυναμικό, η ευρύτερη χρήση τεχνολογίας και η προώθηση εναλλακτικών μορφών επίλυσης διαφορών συνιστούν αναγκαίες δομικές παρεμβάσεις.
