Μετά τις πρόσφατες βουλευτικές εκλογές η δημόσια συζήτηση επικεντρώθηκε -δικαίως- στο παράδοξο μιας υποψηφιότητας που εξασφάλισε την έβδομη θέση στην Πάφο να λαμβάνει μία από τις πέντε έδρες με υποψήφιο με ελάχιστους σταυρούς προτίμησης. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι το πρόσωπο. To πρόβλημα ήταν ήδη γνωστό.
Το 2021 είχα προειδοποιήσει δημόσια ότι το κυπριακό εκλογικό σύστημα περιέχει δομικές αδυναμίες. Σε τρεις επαρχίες Λευκωσία, Κερύνεια, και Λάρνακα το δεύτερο κόμμα πήρε περισσότερες έδρες από το πρώτο, ενώ στην Πάφο το πρώτο με υπερδιπλάσιες ψήφους πήρε τις ίδιες έδρες με το τέταρτο. Οι αντιφάσεις αυτές συμβαίνουν συχνά όταν χρησιμοποιούνται υπόλοιπα (βλέπε Alabama paradox) αλλά ειδικά στην Κύπρο όταν μεταφέρονται από επαρχία σε επαρχία.
Οι νομοθέτες όφειλαν να γνωρίζουν τα προβλήματα αυτά αφού είναι γνωστά στη βιβλιογραφία και επίσης έχουν χρησιμοποιηθεί στις διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό. Η συζήτηση, λοιπόν, δεν είναι αν υπάρχουν στρεβλώσεις. Είναι αν επιτέλους θέλουμε να τις διορθώσουμε.
Η βασική μου πρόταση είναι απλή και κατανοητή: η Κύπρος να εγκαταλείψει τη λογική των εκλογικών «πηλίκων» και των υπολοίπων και να περάσει σε ένα πιο καθιερωμένο διεθνώς σύστημα κατανομής εδρών μέσω διαιρετών Sainte-Laguë (Σαιντ-Λαγκ) ανά εκλογική περιφέρεια.
Γιατί Sainte-Laguë;
Πρώτον, επειδή τα συστήματα με διαιρέτες (divisors) είναι σήμερα διεθνώς πιο διαδεδομένα από τα συστήματα που βασίζονται σε εκλογικά πηλίκα και υπόλοιπα (quotients and remainders). Οι ώριμες αναλογικές δημοκρατίες της Ευρώπης χρησιμοποιούν παραλλαγές συστημάτων διαιρετών -είτε D’Hondt είτε Sainte-Laguë- επειδή είναι πιο σταθερά, πιο διαφανή και μειώνουν τα παράδοξα αποτελέσματα που προκύπτουν από τεχνητές μεταφορές υπολοίπων.
Δεύτερον, επειδή το Sainte-Laguë είναι πιο αναλογικό και ουδέτερο από το D’Hondt, το οποίο ευνοεί τα μεγαλύτερα κόμματα. Σε μια εποχή πολιτικής πολυδιάσπασης, η δημοκρατική νομιμοποίηση απαιτεί ένα σύστημα που να μεταφράζει την ψήφο των πολιτών όσο το δυνατόν δικαιότερα.
Πώς λειτουργεί; Σε κάθε εκλογική περιφέρεια, οι ψήφοι κάθε κόμματος διαιρούνται διαδοχικά με τους αριθμούς. Οι μεγαλύτεροι αριθμοί που προκύπτουν λαμβάνουν τις διαθέσιμες έδρες της περιφέρειας. Τεχνικά, το σύστημα λειτουργεί με διαδοχικούς διαιρέτες (1, 3, 5, 7…). Μετά από κάθε έδρα, η εκλογική δύναμη ενός κόμματος σταθμίζεται εκ νέου, ώστε η επόμενη έδρα να πρέπει να δικαιολογείται συγκριτικά απέναντι στα υπόλοιπα κόμματα. Ένα κόμμα με υπερδιπλάσιες ή τριπλάσιες ψήφους εξακολουθεί να προηγείται, αλλά όχι σε βαθμό που να μετατρέπει μία μικρή διαφορά ψήφων σε δυσανάλογη υπερεκπροσώπηση.
Ας δούμε την περίπτωση της Λευκωσίας, της μεγαλύτερης εκλογικής περιφέρειας. Σήμερα η κατανομή των εδρών μπορεί να επηρεαστεί σημαντικά από το ποιος περνά ή όχι το εκλογικό μέτρο, από υπόλοιπα και από τεχνικές διορθώσεις που ο μέσος πολίτης δυσκολεύεται να κατανοήσει. Το αποτέλεσμα είναι συχνά να εμφανίζονται σημαντικές αποκλίσεις ανάμεσα στο ποσοστό ψήφων και στην τελική κοινοβουλευτική εκπροσώπηση.
Με ένα σύστημα Sainte-Laguë π.χ. στη Λευκωσία, κάθε κόμμα θα ανταγωνίζεται επί ίσοις όροις για κάθε έδρα μέσω μιας συνεχούς μαθηματικής διαδικασίας. Έτσι, μειώνονται οι υπερβολικές «πριμοδοτήσεις» αλλά και οι άδικες απώλειες εκπροσώπησης. Μικρότερα και μεσαία κόμματα που συγκεντρώνουν ουσιαστική υποστήριξη θα εκπροσωπούνται δικαιότερα, ενώ τα μεγαλύτερα κόμματα δεν θα τιμωρούνται υπερβολικά.
Βεβαίως, το εκλογικό σύστημα δεν είναι μόνο μαθηματικά. Υπάρχουν και άλλα σημαντικά ζητήματα προς συζήτηση: το όριο εισόδου στη Βουλή (πιο λογικό διεθνώς στο 2-3%), η ισορροπία μεταξύ κυβερνησιμότητας και αναλογικότητας, η σχέση σταυρού προτίμησης και κομματικής λίστας, η οριζόντια ψηφοφορία, η επιστολική ψήφος και η καλύτερη εκπροσώπηση της διασποράς - ακόμη και πιθανές διορθωτικές δικλίδες σε εθνικό επίπεδο (compensatory seats). Θα μπορούσαν επίσης να εξεταστούν τροποποιημένες εκδοχές του Sainte-Laguë (modified Sainte-Laguë), όπως εφαρμόζονται σε ορισμένες σκανδιναβικές χώρες για αποφυγή υπερβολικού κατακερματισμού.
Όμως πριν ανοίξουμε όλες αυτές τις συζητήσεις, υπάρχει μια βασική προτεραιότητα: Πρώτα να διορθώσουμε τα μαθηματικά. Όταν το εκλογικό σύστημα παράγει αποτελέσματα που οι πολίτες αντιλαμβάνονται ως παράδοξα ή άδικα, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς διαβρώνεται. Αν θέλουμε μια πιο αντιπροσωπευτική και λιγότερο στρεβλή δημοκρατία, η μεταρρύθμιση πρέπει να ξεκινήσει από εκεί που συχνά αποφεύγουμε να κοιτάξουμε: από τους ίδιους τους αριθμούς.
