ΜΕΡΟΣ Β΄
Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν η Κύπρος χρειάζεται ένα μακροπρόθεσμο ενεργειακό σχέδιο. Το ερώτημα είναι τι πρέπει να περιέχει ένα τέτοιο σχέδιο.
Μια επιτυχημένη ενεργειακή στρατηγική πρέπει να παρέχει ένα συνεκτικό πλαίσιο που συνδέει την ενεργειακή ασφάλεια, την οικονομική προσιτότητα, την ανταγωνιστικότητα, την απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές, την ασφάλεια των υδάτων και την οικονομική ανάπτυξη. Πρέπει επίσης να αντιμετωπίσει ένα πρόβλημα που έχει υπονομεύσει πολλές προηγούμενες πρωτοβουλίες: την εφαρμογή.
Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό ενός στρατηγικού ενεργειακού σχεδίου είναι ότι πρέπει να ενσωματωθεί. Πολύ συχνά, η ενεργειακή πολιτική έχει εξελιχθεί μέσω χωριστών συζητήσεων για το φυσικό αέριο, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ), την αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας, την αφαλάτωση, τη διασύνδεση και τη μεταρρύθμιση της αγοράς. Αυτά δεν είναι ανεξάρτητα ζητήματα. Οι αποφάσεις σε έναν τομέα επηρεάζουν όλους τους άλλους.
Το σχέδιο πρέπει επομένως να ξεκινήσει με ένα σαφές όραμα για το ενεργειακό σύστημα που θέλει να οικοδομήσει η Κύπρος έως το 2040.
Η ενεργειακή ασφάλεια
Η Κύπρος παραμένει ένα από τα πιο απομονωμένα ενεργειακά συστήματα στην Ευρώπη. Παραμένει ευάλωτη σε διαταραχές στις περιφερειακές και παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Τα γεγονότα των τελευταίων ετών, από την παγκόσμια ενεργειακή κρίση μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία έως τις εντάσεις στη Μέση Ανατολή, έδειξαν πόσο γρήγορα μπορούν να αποσταθεροποιηθούν οι αγορές ενέργειας.
Επομένως, μια μακροπρόθεσμη στρατηγική θα πρέπει να επικεντρωθεί στη διαφοροποίηση. Καμία χώρα δεν μπορεί να εξαλείψει όλους τους κινδύνους αλλά οι κίνδυνοι μπορούν να μειωθούν αποφεύγοντας την υπερβολική εξάρτηση από ένα μόνο καύσιμο, τεχνολογία ή οδό εφοδιασμού.
Αυτό σημαίνει επιτάχυνση της εισαγωγής φυσικού αερίου ως μεταβατικού καυσίμου, επέκταση των ΑΠΕ, ανάπτυξη συστημάτων αποθήκευσης, επιδίωξη διασύνδεσης ηλεκτρικής ενέργειας και διατήρηση επαρκούς εφεδρικής παραγωγής. Η διαφοροποίηση θα πρέπει να γίνει κατευθυντήρια αρχή όλων των ενεργειακών αποφάσεων.
Η οικονομική προσιτότητα και ανταγωνιστικότητα
Οι υψηλές τιμές ηλεκτρισμού επηρεάζουν κάθε νοικοκυριό και επιχείρηση στην Κύπρο. Συμβάλλουν στον πληθωρισμό, μειώνουν τα διαθέσιμα εισοδήματα και υπονομεύουν την οικονομική ανταγωνιστικότητα. Το ΔΝΤ ορθώς υποστήριξε ότι οι βιώσιμες μειώσεις στις τιμές της ηλεκτρικής ενέργειας δεν μπορούν να επιτευχθούν μόνο μέσω επιδοτήσεων. Απαιτούνται διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις.
Συνεπώς, η στρατηγική θα πρέπει να καθορίσει σαφείς στόχους για τη μείωση του κόστους ηλεκτρικής ενέργειας και εκπομπών CO2 με την πάροδο του χρόνου.
Η εισαγωγή μιας πλήρως λειτουργικής ανταγωνιστικής αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως στρατηγική προτεραιότητα και όχι απλώς ως ρυθμιστική υποχρέωση. Ο ανταγωνισμός ενθαρρύνει την καινοτομία, προσελκύει επενδύσεις και βελτιώνει την αποτελεσματικότητα σε όλο το σύστημα.
Η ανανεώσιμη ενέργεια και αποθήκευση
Η Κύπρος διαθέτει από τους καλύτερους ηλιακούς πόρους στην Ευρώπη. Αυτό το φυσικό πλεονέκτημα πρέπει να γίνει το θεμέλιο του μελλοντικού ενεργειακού συστήματος της χώρας. Ωστόσο, η επέκταση της ηλιακής παραγωγής από μόνη της δεν αρκεί.
Το αυξανόμενο πρόβλημα των περικοπών των ΑΠΕ καταδεικνύει ότι η ανάπτυξή τους πρέπει να συνοδεύεται από μέτρα αποθήκευσης και ευελιξίας. Μεγάλες ποσότητες καθαρού ηλεκτρισμού ήδη σπαταλούνται γιατί το σύστημα δεν μπορεί να τις απορροφήσει.
Μια μακροπρόθεσμη στρατηγική θα πρέπει να θέτει συγκεκριμένους στόχους για την αποθήκευση μπαταριών, τον εκσυγχρονισμό του δικτύου και την ευέλικτη διαχείριση της ζήτησης. Η αποθήκευση πρέπει να αναγνωριστεί ως βασική υποδομή.
Ταυτόχρονα, η στρατηγική θα πρέπει να διερευνήσει νέες προσεγγίσεις ευελιξίας και της χρήσης αφαλάτωσης ως ευέλικτου καταναλωτή ηλεκτρικής ενέργειας, ικανού να απορροφά την υπερβολική παραγωγή ΑΠΕ.
Ο ρόλος του ΦΑ και των οικιακών πόρων
Ενώ οι ΑΠΕ αντιπροσωπεύουν το μακροπρόθεσμο μέλλον, η Κύπρος εξακολουθεί να απαιτεί ευέλικτη παραγωγή, ικανή να υποστηρίζει το σύστημα ηλεκτρικής ενέργειας όταν η παραγωγή ΑΠΕ κυμαίνεται.
Το φυσικό αέριο μπορεί να διαδραματίσει αυτό τον ρόλο κατά τη διάρκεια της μετάβασης. Μπορεί να μειώσει τις εκπομπές, το κόστος καυσίμων και να βελτιώσει την ευελιξία του συστήματος. Μια μακροπρόθεσμη στρατηγική θα πρέπει να ορίζει σαφώς τον αναμενόμενο ρόλο και τη διάρκεια του φυσικού αερίου αντί να το αντιμετωπίζει ως μια ανοιχτή λύση.
Η στρατηγική θα πρέπει επίσης να ασχολείται με τον πιθανό ρόλο των εγχώριων υπεράκτιων πόρων φυσικού αερίου. Εάν αναπτυχθούν εμπορικά βιώσιμες ανακαλύψεις, θα χρειαστούν αποφάσεις σχετικά με τις εξαγωγές, την εγχώρια αξιοποίηση και τη συμβολή τους στην ενεργειακή ασφάλεια.
Η διασύνδεση ηλεκτρικής ενέργειας
Το ΔΝΤ έχει ορθώς προσδιορίσει τη διασύνδεση ως μία από τις σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις που απαιτούνται για την ενίσχυση του ενεργειακού συστήματος της Κύπρου. Η διασύνδεση μπορεί να ενισχύσει την ασφάλεια εφοδιασμού, να διευκολύνει την ενσωμάτωση των ΑΠΕ, να μειώσει τις απαιτήσεις εφεδρείας και να βελτιώσει την αποτελεσματικότητα της αγοράς.
Αλλά δεν θα πρέπει να θεωρείται ως υποκατάστατο της εγχώριας ενεργειακής ανάπτυξης. Αντίθετα, θα πρέπει να αποτελεί ένα στοιχείο μιας διαφοροποιημένης ενεργειακής στρατηγικής που συνδυάζει την εγχώρια παραγωγή, την αποθήκευση και την εξωτερική συνδεσιμότητα.
Η στρατηγική θα πρέπει επομένως να καθορίζει σαφείς στόχους σχετικά με τον ρόλο της διασύνδεσης, το επίπεδο εξάρτησης από τις εισαγωγές που θεωρείται αποδεκτό και τη σχέση μεταξύ εγχώριας παραγωγής και εισαγόμενης ηλεκτρικής ενέργειας.
Η ανθεκτικότητα και προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή
Η προσαρμογή στην κλιματική αλλαγή πρέπει να γίνει αναπόσπαστο μέρος του ενεργειακού σχεδιασμού και όχι ξεχωριστός τομέας πολιτικής. Οι υποδομές θα πρέπει να σχεδιάζονται ώστε να λειτουργούν αξιόπιστα υπό μελλοντικές κλιματικές συνθήκες, όχι σε ιστορικές.
Αυτό οδηγεί απευθείας στην ενσωμάτωση του ενεργειακού και του υδάτινου σχεδιασμού. Ιστορικά, η ενέργεια και το νερό αντιμετωπίζονται ως ξεχωριστοί τομείς. Αυτό καθίσταται ολοένα και πιο μη βιώσιμο.
Η Κύπρος εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από την αφαλάτωση για να διασφαλίσει την ασφάλεια του νερού. Ωστόσο, η αφαλάτωση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την ηλεκτρική ενέργεια. Εάν το κόστος ηλεκτρικής ενέργειας αυξηθεί, αυξάνεται και το κόστος παραγωγής νερού. Εάν διαταραχθεί ο ενεργειακός εφοδιασμός, η ασφάλεια του νερού μπορεί να επηρεαστεί.
Μια μακροπρόθεσμη στρατηγική θα πρέπει επομένως να ενσωματώνει τον ενεργειακό και τον υδάτινο σχεδιασμό. Οι υποδομές ύδρευσης θα πρέπει να σχεδιάζονται έτσι ώστε να συμβάλλουν στη συνολική ευελιξία του συστήματος και όχι απλώς να καταναλώνουν ηλεκτρική ενέργεια.
Τέλος, και ίσως το πιο σημαντικό:
Η στρατηγική πρέπει να ασχολείται με τη διακυβέρνηση και την εφαρμογή Η παρατήρηση του Γενικού Ελεγκτή ότι η αναποτελεσματικότητα του κράτους είναι μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της Κύπρου πρέπει να παρθεί σοβαρά. Η χώρα στερείται αποτελεσματικής εφαρμογής.
Ένα στρατηγικό ενεργειακό σχέδιο θα πρέπει επομένως να καθορίζει σαφείς ευθύνες, μετρήσιμα ορόσημα και διαφανείς μηχανισμούς παρακολούθησης. Ένα Εθνικό Συμβούλιο Ενέργειας θα μπορούσε να συντονίζει την πολιτική μεταξύ υπουργείων, ρυθμιστικών Αρχών και δημόσιων οργανισμών. Οι ετήσιες εκθέσεις προόδου θα πρέπει να παρακολουθούν την απόδοση σε σχέση με συγκεκριμένους στόχους.
Χωρίς λογοδοσία, ακόμη και η καλύτερη στρατηγική θα παραμείνει ένα έγγραφο και όχι ένας οδικός χάρτης.
Τελικά, μια επιτυχημένη Ενεργειακή Στρατηγική 2040 δεν αφορά απλώς την τεχνολογία ή τις υποδομές. Πρόκειται για τη δημιουργία ενός πλαισίου ικανού να παρέχει ασφαλή, οικονομικά προσιτή και βιώσιμη ενέργεια, ενισχύοντας παράλληλα την οικονομική ανταγωνιστικότητα και την εθνική ανθεκτικότητα.
Το ΔΝΤ έχει επισημάνει τους κινδύνους της συνέχισης της τρέχουσας πορείας. Ο Γενικός Ελεγκτής έχει ποσοτικοποιήσει το κόστος της καθυστέρησης. Η πρόκληση τώρα είναι να περάσουμε από ένα σύνολο έργων και πολιτικών σε μια συνεκτική εθνική στρατηγική.
Το μέλλον του ενεργειακού συστήματος της Κύπρου δεν θα καθοριστεί από ένα μεμονωμένο έργο. Θα καθοριστεί από το εάν η χώρα μπορεί να αναπτύξει και να εφαρμόσει ένα μακροπρόθεσμο σχέδιο που να ευθυγραμμίζει την ενεργειακή ασφάλεια, την προσιτή τιμή, την απαλλαγή από τον άνθρακα, την ασφάλεια των υδάτων και την οικονομική ανάπτυξη μέσα σε ένα ενιαίο στρατηγικό όραμα.
*Ανώτερου συνεργάτη στο Παγκόσμιο Κέντρο Ενέργειας του Ατλαντικού @CharlesEllinas
