Βίκτωρ Μαντοβάνη*
Κάποιος φίλος από τα παλιά έλεγε ότι «το μόνο σταθερό πράγμα στον τουρισμό είναι ότι τίποτα δεν μένει σταθερό». Πολύ σοφό αυτό το ρητό. Όσοι ασχολήθηκαν για χρόνια με τον τουρισμό είδαν και βλέπουν τις αλλαγές που γίνονται συνεχώς είτε αυτές έχουν να κάνουν με τις προτιμήσεις των ταξιδιωτών, είτε με τις αερογραμμές, είτε με τον τρόπο κρατήσεων, είτε με τα καταλύματα φιλοξενίας. Και ουαί και αλίμονο αν κάποιος προορισμός δεν καταφέρει να προσαρμοστεί άμεσα σε αυτές τις νέες τάσεις.
Ο τουρισμός μέχρι την δεκαετία του ’50 ήταν μια υπόθεση για λίγους. Το glamour της Γαλλικής Ριβιέρας, του Capri, του Portofino και των εκδρομών στο Νείλο άφησαν εποχή. Το να ταξιδεύει κάποιος με αεροπλάνο ήταν πολύ σικ και κανείς δεν παρουσιαζόταν στο αεροδρόμιο με κοντά παντελονάκια και φλιπ-φλοπς!
Φτάνουμε όμως στην δεκαετία του ’60 όπου όλα αλλάζουν με την εμφάνιση των ναυλωμένων πτήσεων (charter flights) και των τουριστικών πακέτων (package holidays). Έτσι αρχίζει η εποχή του μαζικού τουρισμού όπου οι διακοπές δεν είναι πλέον πολυτέλεια αλλά ανάγκη αλλαγής από την καθημερινότητα.
Από τότε μέχρι σήμερα έχουν επέλθει πολλές διαφοροποιήσεις και εδώ θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε μερικές από τις νέες τάσεις. Ο τουρισμός εξελίσσεται με γοργούς ρυθμούς και το νησί μας κάπου έμεινε πίσω προσφέροντας ένα παλαιομοδίτικο τουριστικό προϊόν που βασίζεται ακόμη ως επί το πλείστο στον «ήλιο και θάλασσα» και στον μαζικό τουρισμό.
Κατά αρχή να αναφέρουμε ότι η φετινή χρόνια λόγω των εξωγενών παραγόντων δεν θα είναι η καλύτερη. Είναι εσφαλμένο όμως να επικεντρωθούμε μόνο στο τι μπορούμε να κάνουμε για να σώσουμε τους επόμενους μήνες και να βάλουμε κάτω από το χαλί τις διαχρονικές αδυναμίες μας. Το βέβαιο είναι ότι ο διεθνής τουρισμός συνεχίζει να αναπτύσσεται με γοργό ρυθμό και η χώρα μας έχει όλα τα εχέγγυα για να έχει ένα πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτόν τον χώρο. Χρειάζεται όμως όραμα, ορθός προγραμματισμός και τα πολλά λόγια να μετατραπούν σε πράξεις και έργα.
Ας αρχίσουμε λοιπόν από το πως διαμορφώνονται οι προτιμήσεις των καταναλωτών:
Οι εμπειρίες στον προορισμό δεν είναι αυτές που θα συμπληρώσουν ένα ταξίδι αλλά όλο και περισσότερο έχουν καταστεί ο κύριος λόγος επιλογής ενός προορισμού. Δηλαδή ο επισκέπτης θα κοιτάξει πρωτίστως τι εμπειρίες μπορεί να προσκομίσει από το ταξίδι και μετά θα κοιτάξει αν υπάρχουν ωραίες παραλίες. Πως προσδιορίζεται όμως η έννοια «εμπειρία» ειδικά στην Κύπρο που δυστυχώς ακόμη είμαστε πίσω στον τομέα αυτό; Εμπειρία μπορεί να είναι η γνωριμία με ντόπιους, η επαφή με την κουλτούρα και τις παραδόσεις του τόπου, ένα μάθημα χορού ή κεραμικής, το μαγείρεμα του μουσακά, μια επίσκεψη σε ένα μελισσοκομείο ή οινοποιείο, ένα yoga retreat, μια πεζοδρομία στα πανέμορφα δάση του Τροόδους για να αναφέρουμε μερικές. Εμπειρία δεν είναι η επίσκεψη σε ένα μουσείο ή σε ένα αρχαιολογικό χώρο εκτός και αν δημιουργήσουμε κάποιου είδους αλληλοεπίδραση στους χώρους αυτούς. Οι δραστηριότητες πρέπει να ξεφεύγουν όσο το δυνατό περισσότερο από τα συνηθισμένα τουριστικά αξιοθέατα και να προσφέρουν έμπνευση και περιπέτεια σε αυτούς που τις βιώνουν και κάτι που δεν θα ξεχάσουν εύκολα όταν επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Όπως ανάφερα και πιο πάνω το νησί μας προσφέρει πολύ περιορισμένο αριθμό εμπειριών και δεν βλέπουμε το Υφυπουργείο Τουρισμού να ενθαρρύνει όσο θα έπρεπε ή να δίνει τα αναγκαία κίνητρα προς αυτή την κατεύθυνση. Ο επισκέπτης εκεί που θα διαμένει επιθυμεί να έρθει σε επαφή με τους ντόπιους ή τουλάχιστον με άτομα που γνωρίζουν κάτι για το νησί μας και δεν βλέπουμε να υπάρχει κάποιο είδος επιμόρφωσης για το προσωπικό που εργάζεται στον τουριστικό κλάδο. Επίσης απουσιάζει η αυθεντικότητα στην χώρα μας. Κάποιος Ιταλός συνάδελφος μου έλεγε πρόσφατα ότι αν τον ρίξουν με αλεξίπτωτο σε κάποιο Ελληνικό νησί, στην Ισπανία ή στην Αίγυπτο θα ξέρει που είναι ενώ αν τον ρίξουν στο νησί μας θα διερωτάται που βρίσκεται!
Υπερτουρισμός. Μια πρόσφατη μελέτη υποδεικνύει ότι το 82% των Ευρωπαίων θα ταξιδέψει φέτος το καλοκαίρι αλλά θα προσπαθήσει να αποφύγει συνωστισμένους προορισμούς. Ο υπερτουρισμός είναι μια σχετικά νέα έννοια και κάτι το οποίο στην Κύπρο δεν έχουμε ακόμη αντιμετωπίσει σε μεγάλο βαθμό. Τα πρώτα σημάδια όμως άρχισαν να διαφαίνονται. Οι παραλίες αλλά και η κίνηση στον Πρωταρά και στην Αγία Νάπα έχουν ήδη αγγίξει τα όρια τους τα Σαββατοκύριακα ενώ υπάρχουν μέρες που στο αεροδρόμιο Λάρνακας γίνεται το αδιαχώρητο. Και επειδή «των φρονίμων τα παιδιά πριν πεινάσουν μαγειρεύουν» θα ήταν καλά αν το Υφυπουργείο Τουρισμού και οι Δήμοι αρχίσουν να μελετούν τρόπους με τους οποίους να μπορέσουμε να αμβλύνουμε αυτό το φαινόμενο το οποίο έχει καταντήσει γάγγραινα σε μεγάλες Ευρωπαϊκές πόλεις αλλά και σε θαλασσινούς προορισμούς όπως στην Σαντορίνη, Αμάλφι, Μαγιόρκα κλπ.,
Η κλιματική αλλαγή και πως επηρεάζει τον τουρισμό. Δυστυχώς οι περισσότερες κυβερνήσεις δεν έχουν καμία διάθεση να αντιμετωπίσουν δραστικά αυτή την «καυτή πατάτα». Ενώ όλοι γνωρίζουν ότι η υπερθέρμανση του πλανήτη έχει επιταχυνθεί τα τελευταία χρόνια, ειδικά στην Ευρώπη με τεράστιες συνέπειες για την φύση, το περιβάλλον και την υγεία και ενώ οι λόγοι είναι γνωστοί κανείς δεν θέλει να αντιμετωπίσει ριζικά αυτήν την κατάσταση. Οι πρόσφατοι κάψωνες και πυρκαγιές στην Γαλλία και Ισπανία δεν είναι τυχαίοι. Οι κυβερνήσεις επιθυμούν να είναι αρεστές στον λαό τους και γνωρίζοντας ότι τα μέτρα που θα παρθούν θα έχουν οικονομικό αντίκτυπο στην καθημερινότητα των πολιτών αρκούνται με ημίμετρα που δεν έχουν κανένα απολύτως αποτέλεσμα.
Η κλιματική αλλαγή άρχισε όμως να διαφοροποιεί τον τουριστικό χάρτη. Μεσογειακοί προορισμοί που ήταν δημοφιλείς τον Ιούλιο και τον Αύγουστο αποφεύγονται πλέον ενώ πολλοί κάτοικοι της Βόρειας Ευρώπης επιλέγουν να κάνουν διακοπές σε χώρες με πιο δροσερό κλίμα. Αν συνεχιστεί δε αυτή η τάση οι περίοδοι αιχμής θα μετατεθούν στην Άνοιξη και στο Φθινόπωρο. Για δε το νησί μας υπάρχει και μια επιπρόσθετή πρόκληση. Ανταγωνιστικοί προορισμοί όπως η Κρήτη, Ρόδος, Μαγιόρκα, Τουρκία κλπ., που έκλειναν στα μέσα με τέλος του Σεπτέμβρη λόγω χαμηλών θερμοκρασιών τώρα μένουν ανοικτοί μέχρι τέλος Οκτωβρίου αυξάνοντας την διαθεσιμότητα κλινών και πιέζοντας τις τιμές προς τα κάτω. Αυτό είναι κάτι που πρέπει να λάβουν υπόψη οι ξενοδόχοι στην τιμολογιακή τους πολιτική αν δεν θέλουν να μείνουν με χαμηλές πληρότητες.
Οι αερογραμμές χαμηλού κόστους έχουν φέρει επανάσταση στον τουρισμό. Όπως οι εταιρείες ναυλωμένων πτήσεων και οι Διοργανωτές Ταξιδιών έκαναν την δική τους σιωπηρή επανάσταση στα μέσα του περασμένου αιώνα έτσι και οι εταιρείες χαμηλού κόστους ξεκίνησαν την δική τους όχι και τόσο σιωπηρή επανάσταση πριν περίπου 30 χρόνια (στην Ευρώπη) και συνεχίζουν να επεκτείνονται γρηγορότερα από τις παραδοσιακές εταιρείες φθάνοντας στο 45% των συνολικών πτήσεων στην Γηραιά Ήπειρο. Οι αεροπορικές εταιρείες αυτού του τύπου άλλαξαν τον τρόπο που ταξιδεύουν οι Ευρωπαίοι και παρά τα κακά τους θα πρέπει να ζήσουμε μαζί τους. Ας μην βλέπουμε όμως μόνο τα αρνητικά. Οι εταιρείες χαμηλού κόστους βελτίωσαν την προσβασιμότητα από μικρά περιφερειακά αεροδρόμια, πίεσαν τα ναύλα προς τα κάτω, πρόσθεσαν πτήσεις σε περιόδους χαμηλής αιχμής και γενικά δεν «έκλεψαν» πελάτες από τις παραδοσιακές εταιρείες αλλά μάλλον διείσδυσαν σε καινούργιες αγορές. Από την άλλη βέβαια συνέβαλαν στην όξυνση του προβλήματος του μαζικού τουρισμού και του υπερτουρισμού άρα θα πρέπει και εμείς ως προορισμός να βρούμε την χρυσή τομή και να αποφύγουμε την υπερεξάρτηση από τις εταιρείες αυτές διότι όσο εύκολα προσθέτουν δρομολόγια άλλο τόσο εύκολα τα αφαιρούν.
Οι κρατήσεις σε ξενοδοχεία μέσω διαδικτύου συνεχίζουν την σταθερή αυξητική τους τάση. Πρόσφατες έρευνες αγοράς φανερώνουν ότι γύρω στο 70% των ταξιδιωτών χρησιμοποιούν κάποια πλατφόρμα κρατήσεων τόσο για πληροφορίες όσο και για κρατήσεις σε καταλύματα. Αυτό βέβαια δεν υποδηλώνει ότι οι Διοργανωτές Ταξιδιών είναι ένας κλάδος προς εξαφάνιση. Αντιθέτως οι μεγάλοι διοργανωτές όπως και μικρότεροι έχουν προσαρμόσει τις προσφορές τους και τον τρόπο εργασίας στα νέα δεδομένα και πολλοί από αυτούς βλέπουν το πελατολόγιο τους να αυξάνεται σταθερά έστω και μέσω διαδικτύου.
Η τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ) μπαίνει για καλά στην ζωή μας. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι με την πάροδο του χρόνου η χρησιμοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης θα αυξάνεται σταθερά τόσο από τον ταξιδιώτη όσο και από τους επαγγελματίες τουρισμού. Αν και θα ευκολύνει αφάνταστα τόσο τον σχεδιασμό των διακοπών όσο και την λειτουργία των επαγγελματιών τουρισμού ο ανθρώπινος παράγοντας θα είναι πάντοτε σημαντικός στον τουρισμό και τα ταξίδια και απλά πρέπει οι επαγγελματίες να αντιληφθούν ότι οι εφαρμογές ΑΙ δεν απειλούν το επάγγελμα αλλά είναι ένα επιπρόσθετο εργαλείο.
Οι ενοικιάσεις βραχυπρόθεσμης διαμονής παρουσιάζουν αλματώδη άνοδο τα τελευταία χρόνια και αυτό δεν οφείλεται μόνο στις χαμηλές τιμές. Οι κυριότεροι λόγοι αυτής της αύξησης είναι η στροφή σε αυθεντικές τοπικές εμπειρίες αλλά και ο συνδυασμός διακοπών και εργασίας όπου υπάρχει ανάγκη για πιο ευρύχωρα καταλύματα. Λόγο της αύξησης της τηλεργασίας σε τουριστικά προηγμένες χώρες όπως η Ισπανία έχουν δημιουργηθεί ξενοδοχεία τα οποία συνδυάζουν υποδομές για διακοπές αλλά και για εργασία. Καιρός είναι να δούμε και στην Κύπρο τέτοιου είδους καταλύματα. Υπάρχει επίσης μια αύξηση ζήτησης των μικρών καταλυμάτων τύπου boutique hotels.
Ο αειφόρος τουρισμός έχει καταστεί ένας από τους κυριότερους λόγους επιλογής ενός προορισμού ειδικά από τους ευρωπαίους τουρίστες. Δυστυχώς το νησί μας είναι πολύ πίσω σε θέματα βιωσιμότητας. Πραγματικά από που να αρχίσει κάποιος και που να τελειώσει. Από την γενική ακαταστασία, από την ακαθαρσία, από την ρυπογόνο παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας; Έχουμε ένα Υπουργείο Γεωργίας, Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος που δυστυχώς δεν λειτουργεί όπως θα έπρεπε και κανενός δεν καίγεται το αυτάκι του! Πριν από σχεδόν ένα χρόνο μια Ιταλική εταιρεία παρουσίασε στο Υπουργείο αυτό μια καινοτόμα τεχνολογία που διαχωρίζει τα απόβλητα και μετατρέπει μέρος αυτών σε ενέργεια. Με ένα σμπάρο δυο τρυγόνια δηλαδή! Οι αντιπρόσωποι της εταιρείας έμειναν έκπληκτοι από την αντιμετώπιση που είχαν από τους λειτουργούς του Υπουργείου. “ Έτσι λύνετε τα προβλήματα σας εσείς;” ήταν το σχόλιο των Ιταλών. Δεν είναι της ώρας να αναλύσουμε τις αδυναμίες του Υπουργείου αλλά οπωσδήποτε κάτι πρέπει να γίνει διότι το νησί μας έχει καταντήσει ένας απέραντος σκουπιδότοπος.
Το ίδιο βέβαια ισχύει και για τα Δημόσια Έργα που με τις καθυστερήσεις και την προχειρότητα τους δεν βοηθούν την εικόνα της χώρας μας ειδικά στις τουριστικές περιοχές. Τα προβλήματα γνωστά και χιλιοειπωμένα αλλά βελτίωση δεν βλέπουμε. Ίσως ήρθε η ώρα για μια γενική αναδιοργάνωση των Δημοσίων Έργων ώστε να εργαστούν πάνω σε μια νέα πιο ορθολογιστική βάση.
Ο τουρισμός εκτός περιόδους αιχμής αυξάνεται συνεχώς αλλά αδυνατούμε να δημιουργήσουμε ένα ελκυστικό τουριστικό προϊόν για κάποιον που δεν αρκείται στον ήλιο και θάλασσα. Για χρόνια ακούμε προκηρύξεις (πρόσφατα και από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας) ότι στόχος μας είναι η Κύπρος να καταστεί ένας ολόχρονος τουριστικός προορισμός. Πως όμως; Με τα λόγια το δοκιμάσαμε και δεν μας βγήκε! Χρειαζόμαστε κάτι περισσότερο. Χρειαζόμαστε να μένουν ανοικτά τα καταλύματα, τα εστιατόρια, τα καταστήματα, χρειαζόμαστε μεγάλα events όπως συνέδρια, κονσέρτα, και άλλα θεάματα, μεγάλες αθλητικές εκδηλώσεις και γενικά δραστηριότητες μικρές και μεγάλες. Χρειαζόμαστε πτήσεις και άλλα πολλά αλλά πάνω από όλα χρειαζόμαστε όραμα, συντονισμό και αποφασιστικότητα για να πετύχουμε αυτόν τον στόχο.
Καταληκτικά αυτό το όραμα το χρειαζόμαστε σε πάρα πολλούς τομείς αν θέλουμε ο τουρισμός μας να πάει μπροστά. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο διεθνής τουρισμός θα συνεχίσει την ανοδική του πορεία. Το αν φέρουμε 4 εκατομμύρια τουρίστες ή περισσότερους πρέπει να σταματήσει να μας απασχολεί. Σημασία έχει τι τουρίστες θα φέρουμε και όχι πόσους, τι εμπειρίες θα τους προσφέρουμε, πόσο αυθεντικοί είμαστε και πόσο ικανοποιημένοι θα φύγουν από το νησί μας διότι η καλύτερη διαφήμιση ενός προορισμού είναι αυτή από τους ευχαριστημένους επισκέπτες. Και μιλώντας για διαφήμιση και αυτό έχει αλλάξει ριζικά. Με την εξάπλωση των ΜΚΔ ένας ικανοποιημένος επισκέπτης ή influencer είναι πλέον η πιο φθηνή και αποτελεσματική προώθηση που μπορεί να έχει ένας προορισμός. Για τον λόγο αυτό ας ξοδέψουμε τα κονδύλια στην επιμόρφωση του εργατικού δυναμικού, σε κίνητρα στην δημιουργία εμπειριών, στην καταπολέμηση της ακαταστασίας και γενικότερα στην βελτίωση του τουριστικού μας προϊόντος. Το ευχάριστο είναι ότι τα περιθώρια βελτίωσης του τουριστικού μας προϊόντος συνεχίζουν να είναι τεράστια. Ας βρούμε επιτέλους τον τρόπο να κάνουμε το πάρα πέρα βήμα και από τα λόγια και τα ξεχασμένα στα ντουλάπια στρατηγικά σχέδια να πάμε στις πράξεις.
*Επίτιμος Πρόεδρος Συνδέσμου Ταξιδιωτικών και Τουριστικών Πρακτόρων Κύπρου (ACTTA)
