Kαθώς η σύγκρουση εξελίσσεται, γίνεται όλο και πιο σαφές ότι ο πόλεμος με το Ιράν δεν θα είναι η γρήγορη, χειρουργική επέμβαση που αρχικά αναμενόταν. Αντίθετα, αντιπροσωπεύει μια βαθύτερη σύγκρουση και μια θεμελιώδη μετατόπιση της παγκόσμιας ισορροπίας δυνάμεων. Η στοχευμένη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ είχε ως στόχο να αποτελέσει ‘χτύπημα αποκεφαλισμού’ για την ανατροπή και την αλλαγή του καθεστώτος. Αντ' αυτού, προκάλεσε μια καταιγίδα που απειλεί να καταστρέψει την υπάρχουσα διεθνή τάξη.
Για άλλη μια φορά, είναι τραγικό να παρατηρούμε την έλλειψη στρατηγικής προνοητικότητας που συνοδεύει την αμερικανική έφεση για πόλεμο. Υπάρχει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο, σύμφωνα με το οποίο ο αμερικανός πρόεδρος μπορεί να αρχίσει εχθροπραξίες αντίθετες στο διεθνές δίκαιο και στους περιορισμούς του ίδιου του συντάγματός του, με εκπληκτική ευκολία. Ωστόσο, το βασικό ζήτημα αυτού του πολέμου δεν είναι απλώς η νομιμότητά του ή μη, αλλά η σοβαρότητα των πιθανών συνεπειών του. Στο μεγαλύτερο μέρος του, ο δυτικός κόσμος παραμένει επικίνδυνα αγνώστης για την κλίμακα αυτής της αναταραχής. Αυτός ο πόλεμος δεν θα μετρηθεί σε ημέρες ή εβδομάδες. Πιθανότατα θα διαρκέσει μήνες ή ακόμα και χρόνια, κατακλύζοντας ολόκληρη τη Μέση Ανατολή και ενδεχομένως παρασύροντας τις μεγάλες δυνάμεις του κόσμου — τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κίνα και τη Ρωσία — σε μια καταστροφική αντιπαράθεση.
Η ψευδαίσθηση του ηγετικού αποκεφαλισμού
Μια στρατηγική ‘αποκεφαλισμού’ — η εξάλειψη της ηγεσίας ενός έθνους για να επιβληθεί αλλαγή καθεστώτος — σπάνια αποφέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα, ιδίως σε ένα κράτος με έντονο ιδεολογικό χαρακτήρα. Στο Ιράν, για παράδειγμα, ο θάνατος του ανώτατου ηγέτη, θα θεωρηθεί ‘μαρτυρικός’, και θα αποτελέσει έτσι ισχυρή ενωτική δύναμη για τον πληθυσμό του και τους περιφερειακούς εκπροσώπους του. Μετά από ένα τέτοιο γεγονός, η σύγκρουση παύει να είναι ένας συμβατικός πόλεμος και μετατρέπεται σε θρησκευτικό.
Το κρίσιμο είναι ότι η επίθεση έλαβε χώρα εν μέσω διαπραγματεύσεων, σαμποτάροντας μια πιθανή ειρηνική λύση. Αναφορές του υπουργού Εξωτερικών του Ομάν, υποδηλώνουν ότι το Ιράν είχε συμφωνήσει σε άνευ προηγουμένου περιορισμούς, συμπεριλαμβανομένης της διάθεσης του συνόλου των αποθεμάτων του σε εμπλουτισμένο ουράνιο, προκειμένου να αποδείξει ότι δεν επιδιώκει την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Επιλέγοντας αντίθετα να επιτεθεί, η συμμαχία έδειξε ότι ο στόχος της ήταν πάντα η αλλαγή του καθεστώτος. Αυτό μας υπενθυμίζει ότι ο έλεγχος του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου αποτελεί ακόμα βασικό γεωπολιτικό ζήτημα.
Η στρατηγική αδυναμία της Κύπρου
Για τις μικρότερες χώρες της περιοχής, όπως η Κύπρος, οι επιπτώσεις είναι εξαιρετικά σοβαρές. Όταν η κρίση αυτή υποχωρήσει, η παγκόσμια τάξη θα έχει αλλάξει ριζικά και η πραγματικότητα κάθε συστατικού μέρους της, θα διαφέρει από τη σημερινή. Το να βασίζεται κανείς στη σταθερότητα της τρέχουσας δυναμικής των περιφερειακών δυνάμεων και των ισορροπιών μεταξύ τους, μπορεί να αποβεί καταστροφικό. Η Κύπρος βρίσκεται σήμερα σε αυτή τη θέση.
Ο πόλεμος έχει επίσημα ξεπεράσει τα περιφερειακά όρια, με την Κύπρο να γίνεται το πρώτο ευρωπαϊκό έδαφος που υπέστη άμεσο κινητικό χτύπημα. Μετά την απόφαση να επιτραπούν επιθετικές επιχειρήσεις από τις Αγγλικές Βάσεις, η επίθεση με drone στη βάση Aκρωτηρίου, επιβεβαίωσε την προειδοποίηση ότι κάθε χώρα που φιλοξενεί ‘πλατφόρμες εκτόξευσης’ των ΗΠΑ, θα θεωρείται συμβαλλόμενη στον πόλεμο. Η Κύπρος βρίσκεται τώρα στο επίκεντρο μιας ‘συμφόρισης κρίσεων’, όπου η ιστορική της ιδιότητα ως ‘ασφαλές καταφύγιο’ έχει εξαφανιστεί λόγω του ρόλου της στην υλικοτεχνική υποδομή της συμμαχίας.
Οι χώρες του Κόλπου
Καθώς η σύγκρουση κλιμακώνεται, το Ιράν έχει στρατηγικά εστιάσει την ανταπόδοσή του στις χώρες του Κόλπου: Μπαχρέιν, Κουβέιτ, Ομάν, Κατάρ, Σαουδική Αραβία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα. Αυτές οι χώρες είναι οι κύριοι πόλοι της αμερικάνικης δύναμης στην περιοχή. Το Μπαχρέιν, ειδικότερα, είναι ένας κρίσιμος ναυτικός κόμβος, που φιλοξενεί τον Πέμπτο Στόλο του Αμερικανικού Ναυτικού — απαραίτητο για την ασφάλεια του Περσικού Κόλπου και των Στενών του Ορμούζ.
Με τις επιθέσεις εναντίον αυτών των χωρών, το Ιράν δεν στοχεύει απλώς στα στρατιωτικά τους μέσα, αλλά επιτίθεται και στο θεμελιώδες οικονομικό μοντέλο τους. Αυτά τα καθεστώτα εξαρτώνται από οικονομική σταθερότητα, τις ξένες επενδύσεις και τη συνεχή εξαγωγή πετρελαίου και ενέργειας. Μετατρέποντας τον Κόλπο σε ζώνη πολέμου, το Ιράν αναγκάζει αυτές τις χώρες να αντιμετωπίσουν ταυτόχρονα θρησκευτικές και οικονομικές κρίσεις.
Επιπλέον, οι χώρες του Κόλπου αποτελούν ακρογωνιαίο λίθο του συστήματος των «πετροδολαρίων». Όλα τα δολαριακά πλεονάσματα πωλήσεων πετρελαίου, ανακυκλώνονται πίσω στις Ηνωμένες Πολιτείες ως διαθέσιμα, χρηματοδοτώντας τα ελλείμματα των ΗΠΑ και διατηρώντας χαμηλά τα επιτόκιά τους. Η διακοπή αυτού του κύκλου — είτε μέσω φυσικής διαταραχής, είτε μέσω πολιτικής αναδιάταξης — θα έβλαπτε σοβαρά την οικονομική θέση των ΗΠΑ.
Τα στενά του Ορμούζ
Στο επίκεντρο αυτής της γεωγραφικής περιοχής, βρίσκονται τα στενά του Ορμούζ. Περίπου το 20% του συνολικού εφοδιασμού πετρελαίου στον κόσμο διέρχεται από αυτό το στενό σημείο. Μια μακροχρόνια διακοπή της λειτουργίας του θα προκαλούσε σταθερή αύξηση των τιμών του πετρελαίου, οδηγώντας αναπόφευκτα την παγκόσμια οικονομία σε μια βαθιά και παρατεταμένη ίσως ύφεση. Ήδη παρατηρούμε μια συστημική κατάρρευση της παγκόσμιας εφοδιαστικής αλυσίδας. Η θαλάσσια διακίνηση έχει μειωθεί κατακόρυφα και μεγάλες εταιρείες μεταφορών, όπως η Maersk, έχουν εισαγάγει ‘έκτακτες αυξήσεις ναύλων’. Καθώς τα ασφάλιστρα γίνονται απαγορευτικά, τα έξοδα μεταφοράς γίνονται κύριος παράγοντας πληθωριστικών πιέσεων.
Φθορά, ασυμμετρία και ο ‘πόλεμος του νερού’
Ο πόλεμος αποτελεί επίσης μια περίπτωση ριζικής ασυμμετρίας. Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες διαχειρίζονται μια παγκόσμια αυτοκρατορία με ασύγκριτη τεχνολογία, το Ιράν έχει καινοτομήσει με τρόπους που αναιρούν παραδοσιακά αμερικανικά πλεονεκτήματα. Η ανάπτυξη του drone Shahed, που κοστίζει λιγότερο από 50.000 δολάρια, δημιουργεί έναν οικονομικά μη βιώσιμο πόλεμο φθοράς για τις ΗΠΑ, οι οποίες πρέπει να αμυνθούν χρησιμοποιώντας αντιαεροπορικά συστήματα Patriot και THAAD αξίας εκατομμυρίων δολαρίων. Το δε εχθρικά ορεινό τοπίο του Ιράν λειτουργεί ως φυσικό οχυρό, προστατεύοντας τους κινητούς εκτοξευτές πυραύλων και τις βάσεις drone από τις αεροπορικές επιθέσεις.
Ίσως η πιο βίαιη πτυχή αυτής της σύγκρουσης είναι ο ‘πόλεμος του νερού’. Ενώ η συμμαχία στοχεύει την παροχή νερού του Ιράν σε μια προσπάθεια να προκαλέσει εσωτερική κατάρρευση, οι χώρες του Κόλπου είναι ακόμα πιο ευάλωτες. Βασίζονται σχεδόν εξ ολοκλήρου στην αφαλάτωση για την επιβίωσή τους. Εάν το Ιράν καταφέρει να καταστρέψει την υποδομή ύδρευσης και ενέργειας του Κόλπου, η περιοχή θα καταστεί ακατοίκητη. Το ξένο εργατικό δυναμικό θα φύγει και το ‘οικονομικό θαύμα’ της ερήμου θα εξαφανιστεί.
Κλιμάκωση προς μια παγκόσμια σύγκρουση
Ο κίνδυνος κλιμάκωσης αυτού του πολέμου σε παγκόσμια σύγκρουση είναι πολύ πραγματικός. Η Ευρώπη βρίσκεται σε επισφαλή θέση: έχοντας διακόψει τις προμήθειες ενέργειας από τη Ρωσία, εξαρτάται πλέον εξ ολοκλήρου από τα κράτη του Κόλπου. Εάν οι εξαγωγές από τον Κόλπο σταματήσουν, η Ευρώπη θα καταρρεύσει. Κατά συνέπεια, η Γαλλία, η Γερμανία και η Βρετανία αναγκάζονται να εξετάσουν το ενδεχόμενο στρατιωτικής επέμβασης τους για να εξασφαλίσουν την επιβίωσή τους.
Ωστόσο, η Ρωσία και η Κίνα δεν μπορούν να επιτρέψουν την πτώση του Ιράν. Για τη Μόσχα, το Ιράν είναι τελευταίο ανάχωμα έναντι του δυτικού κόσμου. Για το Πεκίνο, η Μέση Ανατολή είναι το ενεργειακό κέντρο της πρωτοβουλίας ‘Μια Ζώνη, Ένας Δρόμος’ (Belt and Road Initiative). Η τρέχουσα ‘ελάχιστη αξιοπιστία’ αυτών των δυνάμεων, βρίσκεται υπό πίεση. Εάν επιτρέψουν την αποσύνθεση της ευρασιατικής χερσαίας γέφυρας, η ιδέα μιας πολυπολικής εναλλακτικής λύσης στη δυτική ηγεμονία θα εξαφανιστεί. Είμαστε μάρτυρες μιας σύγκρουσης ενεργειακών αναγκών, χρηματοπιστωτικών συστημάτων και θρησκευτικού ζήλου που δεν θα αφήσει καμία γωνιά του πλανήτη ανεπηρέαστη.
Η γέννηση μιας νέας παγκόσμιας τάξης
Είμαστε μάρτυρες του τέλους μιας εποχής. Η στρατηγική των Ιρανών είναι να καταστρέψουν τις χώρες του Κόλπου και να τερματίσουν την κυριαρχία του δολαρίου. Η αμερικανική στρατηγική είναι να επιτύχουν την αλλαγή του καθεστώτος. Αυτή η αντιπαράθεση όμως εμπλέκει και άλλες δυνάμεις — τη Ρωσία και την Κίνα — και αυξάνει τον κίνδυνο παγκόσμιας σύγκρουσης.
Καθώς το σύστημα του πετροδολαρίου βρίσκεται υπό πίεση και το παγκόσμιο εμπόριο στραγγαλίζεται, η παγκόσμια οικονομία θα υποστεί σοβαρές επιπτώσεις. Για τις χώρες που βρίσκονται στην περιφέρεια αυτής της καταιγίδας, όπως η Κύπρος, προτεραιότητα πρέπει να είναι η αναγνώριση ότι οι παλαιοί κανόνες του παιχνιδιού καταργούνται. Ο κόσμος αναδιαμορφώνεται και οι συνέπειες αυτού του πολέμου θα καθορίζουν τον 21ο αιώνα.
*Ο Ιωάννης Τιρκίδης είναι οικονομολόγος, υποψήφιος βουλευτής Λευκωσίας με το ΒΟΛΤ Κύπρου.
