Η συμμετοχή των υφυπουργών, του κυβερνητικού εκπροσώπου, του αναπληρωτή κυβερνητικού εκπροσώπου καθώς και άλλων αξιωματούχων του Προεδρικού στις συνεδρίες του Υπουργικού Συμβουλίου εξακολουθεί να εγείρει συνταγματικά ερωτήματα. Με βάση τις πρόνοιες του Συντάγματος της Κυπριακής Δημοκρατίας, οι εν λόγω αξιωματούχοι δεν θεωρούνται μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου. Μάλιστα, το Σύνταγμα δεν προβλέπει καν την ίδρυση και λειτουργία υφυπουργείων.
Η κυβέρνηση Αναστασιάδη, αφού πρώτα προχώρησε στην ίδρυση υφυπουργείων με τις ευλογίες, βεβαίως, της Βουλής, που ψήφισε τα σχετικά νομοσχέδια, επιχείρησε το 2021 να θεσμοθετήσει τη συμμετοχή των υφυπουργών, του κυβερνητικού εκπροσώπου και του αναπληρωτή κυβερνητικού εκπροσώπου στις συνεδρίες του Υπουργικού Συμβουλίου, καταθέτοντας νομοσχέδιο στη Βουλή για τροποποίηση του Συντάγματος. Παράλληλα, κατατέθηκε και δεύτερο νομοσχέδιο, το οποίο προέβλεπε τη δυνατότητα συμμετοχής και άλλων κρατικών αξιωματούχων στις συνεδρίες του Υπουργικού Συμβουλίου, επίσης χωρίς δικαίωμα ψήφου.
Τα δύο νομοσχέδια ουδέποτε προωθήθηκαν προς ψήφιση στην ολομέλεια της Βουλής και, μέχρι σήμερα, εξακολουθούν να περιλαμβάνονται στον κατάλογο των νομοσχεδίων που εκκρεμούν ενώπιον της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Νομικών. Ο λόγος; Κατά τη συζήτησή τους εγέρθηκαν σοβαρά ζητήματα συνταγματικότητας, τα οποία τα οδήγησαν στις ελληνικές καλένδες.
Τα νομοσχέδια
Τα δυο νομοσχέδια εγκρίθηκαν από το Υπουργικό Συμβούλιο του Νίκου Αναστασιάδη, στις 7 Ιουλίου 2021 (βλέπε φωτοαντίγραφο), και κατατέθηκαν στη Βουλή για ψήφιση στις 16 Σεπτεμβρίου 2021.
Στην εισηγητική έκθεση που τα συνόδευε, το Υπουργείο Οικονομικών υποστήριζε ότι η ψήφισή τους αποτελούσε αναγκαιότητα, επικαλούμενο τις σύγχρονες απαιτήσεις διακυβέρνησης και τη δημιουργία των υφυπουργείων. Συγκεκριμένα, αναφέρονταν τα εξής: «Με βάση τα σύγχρονα δεδομένα και το σύγχρονο μοντέλο διακυβέρνησης, κρίνεται αναγκαίο όπως στις συνεδριάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου, οι οποίες συγκαλούνται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, σύμφωνα με το άρθρο 55 του Συντάγματος, συμμετέχουν και άλλα πρόσωπα, πέραν των μελών του Υπουργικού Συμβουλίου. Η αναγκαιότητα αυτή προκύπτει και από τη δημιουργία και λειτουργία υφυπουργείων και συνάδει πλήρως με τις σύγχρονες επιταγές της χρηστής διοίκησης».
Για την κάλυψη της ανάγκης αυτής ετοιμάστηκε το νομοσχέδιο με τίτλο «Ο περί της Τριακοστής Τρίτης Τροποποίησης του Συντάγματος Νόμος του 2021», με το οποίο επιχειρείτο η τροποποίηση του άρθρου 55 του Συντάγματος, ώστε να επιτρέπεται η συμμετοχή στις συνεδριάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου και άλλων αξιωματούχων, χωρίς δικαίωμα ψήφου. Παράλληλα, καταρτίστηκε το νομοσχέδιο με τίτλο «Ο περί Συμμετοχής Ορισμένων Αξιωματούχων στις Συνεδριάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου Νόμος του 2021», το οποίο προέβλεπε ότι στις συνεδριάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου θα μπορούσαν να συμμετέχουν, χωρίς δικαίωμα ψήφου, οι εξής:
Κυβερνητικός εκπρόσωπος.
Αναπληρωτής κυβερνητικός εκπρόσωπος.
Υφυπουργός παρά τω Προέδρω.
Υφυπουργός Έρευνας, Καινοτομίας και Ψηφιακής Πολιτικής παρά τω Προέδρω.
Υφυπουργός Ναυτιλίας παρά τω Προέδρω.
Υφυπουργός Κοινωνικής Πρόνοιας παρά τω Προέδρω.
Υφυπουργός Τουρισμού παρά τω Προέδρω.
Οποιοσδήποτε άλλος υφυπουργός παρά τω Προέδρω.
Οποιοιδήποτε άλλοι αξιωματούχοι.
Γιατί δεν ψηφίστηκαν
Το άρθρο 46 του Συντάγματος καθορίζει ρητά ότι το Υπουργικό Συμβούλιο αποτελείται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον αντιπρόεδρο της Δημοκρατίας και από υπουργούς. Πουθενά δεν γίνεται αναφορά σε υφυπουργούς ή σε κυβερνητικό εκπρόσωπο ή σε αναπληρωτή του. Για να καθίσταντο οι εν λόγω αξιωματούχοι μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου, απαιτείται τροποποίηση του Συντάγματος. Ωστόσο, η νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου έχει καταστήσει σαφές ότι θεμελιώδεις συνταγματικές διατάξεις που αφορούν την κατανομή εξουσιών μπορούν να αναθεωρηθούν μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις μέσω της επίκλησης του Δικαίου της Ανάγκης. Μάλιστα, έχει θέσει αυστηρές προϋποθέσεις για την εφαρμογή του Δικαίου της Ανάγκης: να συντρέχει επείγουσα κατάσταση, να μην υπάρχει άλλος νόμιμος τρόπος αντιμετώπισής της, το μέτρο να είναι ανάλογο της ανάγκης και να αποσκοπεί στη διατήρηση της συνταγματικής τάξης. Κατ’ εφαρμογή των κατευθυντήριων γραμμών του Ανωτάτου Δικαστηρίου, τα νομοσχέδια εξακολουθούν να τελούν σε εκκρεμότητα ενώπιον της Βουλής μέχρι νεωτέρας.
Στο Υπουργικό με… πρόσκληση
Παρά το γεγονός ότι τα δυο νομοσχέδια δεν ψηφίστηκαν, οι υφυπουργοί συμμετέχουν στις συνεδρίες του Υπουργικού Συμβουλίου κατόπιν πρόσκλησης του Προέδρου της Δημοκρατίας. Η παρουσία τους περιορίζεται στην παρουσίαση θεμάτων της αρμοδιότητάς τους, στην υποβολή εισηγήσεων και στην παροχή διευκρινίσεων ή απαντήσεων σε ερωτήματα των υπουργών.
Tα έξι υφυπουργεία
Κατά τη δεύτερη θητεία του Προέδρου Αναστασιάδη (2018-2023), ιδρύθηκαν πέντε υφυπουργεία: Έρευνας, Καινοτομίας και Ψηφιακής Πολιτικής, Κοινωνικής Πρόνοιας, Ναυτιλίας, Πολιτισμού και Τουρισμού. Αργότερα, η κυβέρνηση του Νίκου Χριστοδουλίδη προχώρησε στην ίδρυση του Υφυπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, στις 29 Φεβρουαρίου 2024, αυξάνοντας τον συνολικό αριθμό τους σε έξι.
Πρώτο συστάθηκε το Υφυπουργείο Τουρισμού, με νόμο που ψήφισε η Βουλή το 2018 και τέθηκε σε ισχύ στις 2 Ιανουαρίου 2019. Ακολούθησε το Υφυπουργείο Έρευνας, Καινοτομίας και Ψηφιακής Πολιτικής, την 1η Μαρτίου 2020. Ο συνολικός αριθμός νέων θέσεων κρατικών αξιωματούχων που δημιουργήθηκαν τα τελευταία χρόνια λόγω υφυπουργείων ανήλθε στις 12: έξι υφυπουργοί και έξι γενικοί διευθυντές.
Σύμφωνα με στοιχεία του Γενικού Λογιστηρίου της Δημοκρατίας, οι ακαθάριστες απολαβές των έξι υφυπουργών και των έξι γενικών διευθυντών των υφυπουργείων ανέρχονται συνολικά στο €1.540.500 περίπου ετησίως.
