Παίζοντας με τον χρόνο - Το ρίσκο της αδράνειας στο Κυπριακό

Το βασικό πρόβλημα του Κυπριακού σήμερα δεν είναι απλώς η απόσταση που χωρίζει τον Νίκο Χριστοδουλίδη από τον Τουφάν Έρχιουρμαν. Ούτε εξαντλείται στη γνωστή διαφωνία για το σημείο από το οποίο θα μπορούσαν να επαναρχίσουν οι συνομιλίες. Το πραγματικό πρόβλημα βρίσκεται στο γεγονός ότι, έπειτα από περισσότερο από μισό αιώνα διαίρεσης και σχεδόν μία δεκαετία από το ναυάγιο του Κραν Μοντανά, το Κυπριακό κινδυνεύει σταδιακά να αλλάξει κατηγορία. Από ένα ανοικτό διεθνές πρόβλημα που αναζητεί λύση, να οριστικοποιηθεί η κατάταξή του ως μια παγιωμένη πραγματικότητα την οποία η διεθνής κοινότητα απλώς θα διαχειρίζεται έως ότου ο χρόνος, οι στρατιωτικές ισορροπίες, οι πληθυσμιακές αλλαγές και τα νέα δεδομένα στην οικονομία κινήσουν τα πράγματα προς συγκεκριμένη κατεύθυνση. Όποιος παρακολουθήσει από πού ξεκίνησαν και πού κατέληξαν θέματα, όπως η Αλεξανδρέττα και το Μακεδονικό, τότε ίσως αντιληφθεί πού οδηγούνται τα πράγματα.

Πού είμαστε; 

Σε αυτή τη συγκυρία του Κυπριακού, ο Τουφάν Έρχιουρμαν διαθέτει ασφαλώς διαφορετική πολιτική αφετηρία από τον προκάτοχό του, Ερσίν Τατάρ. Εμφανίζεται περισσότερο διατεθειμένος να συζητήσει ομοσπονδιακή λύση, θέτοντας όμως προϋποθέσεις ως προς την πολιτική ισότητα, τη μεθοδολογία και το πλαίσιο μιας νέας διαδικασίας. Η ουσιαστική δυσκολία είναι ότι καμία τουρκοκυπριακή ηγεσία δεν μπορεί να κινηθεί ανεξάρτητα από την Άγκυρα σε ένα θέμα τόσο στρατηγικής σημασίας. Η Τουρκία εξακολουθεί να υποστηρίζει δημοσίως τη λογική των δύο κρατών, γεγονός που δημιουργεί από μόνο του ένα θεμελιώδες χάσμα με το συμφωνημένο πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών.

Από την άλλη πλευρά, ο Νίκος Χριστοδουλίδης κινείται εκ του ασφαλούς όταν επιμένει ότι η νέα διαδικασία πρέπει να ξεκινήσει από εκεί όπου σταμάτησε το Κραν Μοντανά το 2017, με το κεκτημένο των συνομιλιών, τις συγκλίσεις και το Πλαίσιο Γκουτέρες να παραμένουν στο τραπέζι. Θεσμικά και διαπραγματευτικά η θέση αυτή έχει λογική. Πολιτικά όμως δεν αρκεί, αν δεν είναι κιόλας ξεπερασμένη, αν υπολογίσει κάποιος ότι από το 2017 μέχρι σήμερα δεν έχει μείνει στατική ούτε η Κύπρος, ούτε η περιοχή, ούτε η Τουρκία. Όσο η ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρεί ότι ο χρόνος μπορεί να παγώσει στο σημείο όπου κατέρρευσαν οι προηγούμενες διαπραγματεύσεις, η Άγκυρα επιχειρεί να δημιουργήσει νέα δεδομένα και να πείσει ότι οι «πραγματικότητες επί του εδάφους» πρέπει πλέον να επηρεάζουν και τη μορφή της λύσης.

Στρατηγική συμφωνία

Εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη στρατηγική δυσκολία για τη Λευκωσία. Η Τουρκία δεν αντιμετωπίζει το Κυπριακό ως ένα απομονωμένο πρόβλημα. Το εντάσσει σε ένα πολύ ευρύτερο πλέγμα συμφερόντων: στις σχέσεις της με την Ευρωπαϊκή Ένωση, στην τελωνειακή ένωση, στο μεταναστευτικό, στις θεωρήσεις εισόδου, στην άμυνα και ασφάλεια της Ευρώπης, στις ενεργειακές διαδρομές, στις σχέσεις της με την Ελλάδα και στην ανακατανομή ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο.

Και εδώ εμφανίζεται ένα παράδοξο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί θεσμικά να συνδέει την περαιτέρω ανάπτυξη των ευρωτουρκικών σχέσεων με πρόοδο στο Κυπριακό. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει δηλώσει ρητά ότι αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην επανέναρξη και πρόοδο των συνομιλιών. Την ίδια ώρα, όμως, Βρυξέλλες και Άγκυρα προχωρούν ήδη σε συζητήσεις για τελωνειακή ένωση, οικονομία, ασφάλεια, μετανάστευση και θεωρήσεις εισόδου. Τον Ιούνιο του 2026 οι δύο πλευρές επιβεβαίωσαν την πρόθεσή τους να ενισχύσουν τον διάλογο σε σειρά στρατηγικών τομέων.

Αυτό σημαίνει ότι δεν είναι καθόλου βέβαιο πως η Ευρώπη είναι διατεθειμένη να μετατρέψει το σύνολο των συμφερόντων της Τουρκίας σε μοχλό πίεσης για μια κυπριακή διευθέτηση. Η Τουρκία είναι πολύ μεγάλη για να αντιμετωπίζεται από τις Βρυξέλλες αποκλειστικά μέσα από το Κυπριακό και η Κύπρος είναι πολύ μικρή για να θεωρεί δεδομένο ότι μπορεί επ' αόριστον να καθορίζει ολόκληρη την ευρωτουρκική ατζέντα.

Σχέση με Ισραήλ

Παράλληλα, η κατάσταση στην Ανατολική Μεσόγειο γίνεται πιο σύνθετη. Η Ελλάδα ενισχύει τη στρατηγική σχέση της με το Ισραήλ και ταυτόχρονα εμφανίζεται πιο αποφασισμένη απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις. Ωστόσο η Αθήνα επιμένει ότι δεν εγκαταλείπει τον διάλογο με την Άγκυρα και ότι οι περιφερειακές συνεργασίες της δεν συγκροτούν αυτομάτως αντιτουρκικό μέτωπο. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης επανέλαβε μόλις στις 7 Σεπτεμβρίου ότι οι δίαυλοι με την Τουρκία παραμένουν ανοικτοί, ενώ χαρακτήρισε ταυτόχρονα στρατηγική τη σχέση της Ελλάδας με το Ισραήλ.

Για την Κύπρο, όμως, αυτή η περιφερειακή αναδιάταξη δημιουργεί τόσο ευκαιρίες όσο και κινδύνους. Όσο περισσότερο η Ανατολική Μεσόγειος μετατρέπεται σε χώρο ανταγωνιστικών αξόνων ασφάλειας, ενέργειας και άμυνας, αξιοποιούμενη μέσω Κύπρου και ως ζωτικός χώρος για το Ισραήλ, τόσο πιο εύκολα το Κυπριακό μπορεί να χρησιμοποιείται από την Τουρκία ως ένα ακόμη διαπραγματευτικό χαρτί και όχι ως ζήτημα που πρέπει αυτοτελώς να επιλυθεί.

Τι έκανε ο Γκουτέρες; 

Γι' αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία η προσπάθεια του Αντόνιο Γκουτέρες. Η επίσκεψή του στην Κύπρο στα τέλη Ιουλίου, δεν ήταν μια τυπική διπλωματική κίνηση. Ο Γενικός Γραμματέας ανακοίνωσε μετά τις συνομιλίες του με Χριστοδουλίδη και Έρχιουρμαν ότι θα συγκαλέσει νέα συνάντηση «5+1», αφού προηγηθεί επαρκής προετοιμασία σε μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, μεθοδολογία και ουσία και λαμβάνοντας υπόψη τις συγκλίσεις που έχουν ήδη επιτευχθεί. Ήταν, επίσης, σαφής ότι δεν επιθυμεί άλλη μία διευρυμένη συνάντηση χωρίς αποτέλεσμα.

Αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο στοιχείο. Ο Γκουτέρες δεν επιχειρεί σήμερα να λύσει το Κυπριακό μέσα σε μερικούς μήνες. Επιχειρεί πρωτίστως, δίνοντας μια τελευταία ευκαιρία στους Ε/Κ, να μην αφήσει να πεθάνει η διαδικασία. Να διατηρήσει τη σύνδεση με τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας, το προηγούμενο διαπραγματευτικό κεκτημένο και την προοπτική μιας συμφωνημένης λύσης.

Η θητεία του, όμως, τελειώνει στο τέλος του 2026. Η διαδικασία επιλογής του επόμενου Γενικού Γραμματέα βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και ανάμεσα στους υποψηφίους υπάρχουν αρκετές προσωπικότητες από τη Λατινική Αμερική, χωρίς ακόμη να έχει κριθεί ποιος θα τον διαδεχθεί. Κανείς δεν μπορεί να θεωρεί δεδομένο ότι ο επόμενος επικεφαλής του ΟΗΕ θα διαθέσει στο Κυπριακό το ίδιο προσωπικό πολιτικό κεφάλαιο που επένδυσε ο Γκουτέρες.

Το κρίσιμο χρονικό παράθυρο

Μια νέα πενταμερής δεν χρειάζεται να λύσει το Κυπριακό για να θεωρηθεί επιτυχής. Χρειάζεται, όμως, να παραγάγει κάτι αρκετά ισχυρό ώστε να δεσμεύει πολιτικά την επόμενη ημέρα: επαναβεβαίωση της βάσης λύσης, αναγνώριση των προηγούμενων συγκλίσεων, συμφωνία στη μεθοδολογία και, κυρίως, σαφή συνέχεια της διαδικασίας. Διαφορετικά, η Τουρκία θα έχει κάθε κίνητρο να επιχειρήσει μετά την αλλαγή ηγεσίας στον ΟΗΕ να ξαναμοιράσει την τράπουλα. Να υποστηρίξει ότι ύστερα από 52 χρόνια χωρίς λύση, η συζήτηση δεν μπορεί να συνεχίζεται σαν να βρισκόμαστε ακόμη στο 1977, στο 2004 ή στο 2017.

Τα ψηφίσματα δεν αλλάζουν εύκολα 

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την ελληνοκυπριακή πλευρά δεν είναι μια θεαματική ανατροπή του πλαισίου λύσης μέσα σε μία νύχτα. Είναι η αργή διολίσθηση προς μια κατάσταση στην οποία κανείς δεν θα ανακοινώσει επισήμως ότι δηλαδή εγκαταλείφθηκε η λύση, αλλά όλο και λιγότεροι θα πιστεύουν ότι αυτή μπορεί πράγματι να επιτευχθεί. Σε αυτή τη μάχη, ο σημαντικότερος αντίπαλος της Λευκωσίας ίσως να μην είναι μόνο η τουρκική διπλωματία. Είναι ο χρόνος.