Του Νεόφυτου Λοϊζίδη*
Κάθε νέος διπλωματικός κύκλος στις διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό υπόσχεται δυναμική και πρόοδο αλλά επανέρχεται στα ίδια εμπόδια: έλλειψη εμπιστοσύνης και αξιόπιστων δεσμεύσεων, με κίνδυνο την επιστροφή στο στάτους κβο.
Πρόσφατες προτάσεις, ωστόσο, υποδηλώνουν ότι το διαπραγματευτικό τοπίο ενδέχεται να μεταβάλλεται. Η κοινή διακήρυξη του 2024 από το Cyprus Peace and Dialogue Centre (CPDC) και την Απόφαση Ειρήνης εισήγαγε μια νέα πρόταση: τα μελλοντικά δημοψηφίσματα να μην περιλαμβάνουν τη συνέχιση του στάτους κβο ως μία από τις διαθέσιμες επιλογές.
Η διακήρυξη είναι συμβατή με δικές μας έρευνες κοινής γνώμης. Η στήριξη προς το στάτους κβο φαίνεται να υποχωρεί και στις δύο κοινότητες, ενώ οι προτιμήσεις υπέρ της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας ενισχύονται ειδικά στην ε/κ κοινότητα, σύμφωνα και με άλλες πρόσφατες έρευνες, σε συνδυασμό με την αυξημένη εμπιστοσύνη σε ουδέτερους εγγυητικούς μηχανισμούς τρίτων χωρών ή διεθνών οργανισμών.
Σε αυτό το εξελισσόμενο πλαίσιο, τέσσερις διακριτές στρατηγικές διαδρομές αναδεικνύονται πλέον στη δημόσια συζήτηση.
Επιλογή 1
Η Φόρμουλα Ναμί: Εγγυημένες συνέπειες
Η Φόρμουλα Ναμί στηρίζεται σε μια απλή αλλά καθοριστική αρχή: τα αποτελέσματα ενός δημοψηφίσματος πρέπει να παράγουν μη αναστρέψιμες συνέπειες. Εάν, για παράδειγμα, οι Τουρκοκύπριοι εγκρίνουν τη συμφωνία και οι Ελληνοκύπριοι την απορρίψουν, η τουρκοκυπριακή πλευρά θα αποκτά καθεστώς ισοδύναμο της αναγνώρισης ή άλλα εγγυημένα οφέλη. Αντίστοιχες συνέπειες θα πρέπει να οριστούν σε περίπτωση τ/κ «όχι».
Γιατί ελκύει
Η ελκυστικότητα είναι προφανής. Οι διαπραγματεύσεις αποκτούν αξιοπιστία. Η συμμετοχή καλή τη πίστει καθίσταται ορθολογική επιλογή. Οι διεθνείς δρώντες αντιλαμβάνονται σοβαρότητα και κινητοποιούν πόρους και εγγυήσεις.
Γιατί προκαλεί ανησυχία
Αυτή ακριβώς η σαφήνεια συνιστά και τη βασική αδυναμία της πρότασης. Ελληνοκύπριοι πολιτικοί την εκλαμβάνουν ως μορφή πίεσης, ενδεχομένως ενισχύοντας φοβικές δυναμικές σε ένα μελλοντικό δημοψήφισμα. Σε διεθνές διπλωματικό επίπεδο, η εφαρμογή θα είναι εξαιρετικά σύνθετη.
Η δύναμη της φόρμουλας -η πειθαρχική βεβαιότητα- αποτελεί ταυτόχρονα και τη σημαντικότερη πολιτική της ευπάθεια.
Επιλογή 2
Δεσμευτικοί μηχανισμοί, άμεσα οφέλη (Backstops)
Μια εναλλακτική προσέγγιση δίνει έμφαση στις αξιόπιστες δεσμεύσεις αντί στις εγγυημένες συνέπειες.
Αντί τα οφέλη να εξαρτώνται από δημοψηφίσματα, το μοντέλο αυτό προβλέπει άμεσες αμοιβαίες απολαβές: εδαφικές ρυθμίσεις ουσιαστικής σημασίας για τους Ελληνοκυπρίους (Βαρώσι) και μέτρα άρσης απομόνωσης για τους Τουρκοκυπρίους. Καθοριστικό στοιχείο είναι ότι η εφαρμογή προστατεύεται από ουδέτερη διαιτησία που λαμβάνει υπόψη την ολική συνεισφορά της κάθε πλευράς στις διαπραγματεύσεις.
Γιατί ελκύει
Η προσέγγιση αυτή στοχεύει απευθείας στη διαχρονική αδυναμία των διαπραγματεύσεων: την εμπιστοσύνη. Τα πρόωρα οφέλη βελτιώνουν την καθημερινότητα χωρίς να απαιτούν άμεση συνολική συμφωνία αλλά με κίνητρα.
Γιατί προκαλεί επιφυλάξεις
Η βασική ευαισθησία αφορά ζητήματα κυριαρχίας. Η προσφυγή σε τρίτους μηχανισμούς απαιτεί μια ουσιαστική μετατόπιση αντιλήψεων, ειδικά στην ε/κ πλευρά.
Παρά ταύτα, σε σύγκριση με περισσότερο τιμωρητικά μοντέλα, η διαιτησία ενδέχεται να καταστεί πολιτικά βιώσιμη εφόσον συνοδεύεται από συνεπή και ισορροπημένη φόρμουλα/ασφαλιστικές δικλίδες.
Επιλογή 3
Μίνι-Backstops μέσω πολιτών
Αντλώντας έμπνευση από το διπλό σύστημα διαβούλευσης του Ostbelgien (Ανατολικό Βέλγιο), η προσέγγιση αυτή εισάγει θεσμοθετημένη συμμετοχή πολιτών.
Οι ηγέτες διορίζουν ένα μόνιμο συμβουλευτικό όργανο, το οποίο αναθέτει σε περιστρεφόμενες συνελεύσεις πολιτών -επιλεγμένων με κλήρωσ- την εξέταση συγκεκριμένων ζητημάτων εφαρμογής.
Γιατί ελκύει
Ενίσχυση νομιμοποίησης και δημόσιας συμμετοχής. Μείωση πολιτικού κόστους. Ιδιαίτερα αποτελεσματικός μηχανισμός για κοινωνικά ευαίσθητα ζητήματα.
Γιατί παραμένει περιορισμένη
Οι συνελεύσεις δεν μπορούν να υποκαταστήσουν τις αποφάσεις υψηλής πολιτικής. Λειτουργούν καλύτερα ως συμπληρωματικοί μηχανισμοί -αναγκαίοι αλλά όχι επαρκείς.
Επιλογή 4
Πρώτα παραδοτέα, δημοψήφισμα αργότερα
Η σταδιακή αυτή στρατηγική αντιστρέφει την παραδοσιακή διαπραγμάτευση.
Η συνολική συμφωνία με κρίσιμα παραδοτέα να προηγούνται: εδαφικές ρυθμίσεις, οικονομικά ανοίγματα, μέτρα εξομάλυνσης. Τα δημοψηφίσματα ακολουθούν. Σε περίπτωση αποτυχίας, τα παραδοτέα διατηρούνται.
Γιατί ελκύει
Οι κοινωνίες βιώνουν πρώτα τα οφέλη της συνεργασίας. Ενίσχυση επενδυτικών κινήτρων. Μείωση ψυχολογικών φραγμών.
Γιατί ενέχει κινδύνους
Οι καθυστερήσεις ενδέχεται να οδηγήσουν σε κόπωση. Τα δημοψηφίσματα μπορεί να επηρεαστούν από πολιτικές κρίσεις.
Βασική επιλογή — Επανέναρξη διαπραγματεύσεων ως έχουν
Η γνώριμη διαδρομή παραμένει διαθέσιμη.
Γιατί φαίνεται ασφαλής
Πολιτικά οικεία. Θεσμικά προβλέψιμη. Χαμηλό άμεσο ρίσκο.
Γιατί αποτυγχάνει διαχρονικά
Καμία μεταβολή κινήτρων. Καμία διόρθωση των δομικών αδυναμιών.
Συγκρίνοντας τη στρατηγική λογική
Πέρα από τις επιμέρους θέσεις, οι επιλογές αντανακλούν διαφορετικές φιλοσοφίες διαπραγμάτευσης:
• Πειθαρχική βεβαιότητα (Φόρμουλα Ναμί)
• Αξιόπιστα backstops/δικλίδες (διαιτητικοί μηχανισμοί)
• Ενίσχυση νομιμοποίησης (συνελεύσεις πολιτών)
• Σταδιακή ακολουθία (δημοψήφισμα μετά τα παραδοτέα)
• Συνέχιση διαδικασίας (βασικό μοντέλο)
Προς ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο
Καμία μεμονωμένη προσέγγιση δεν επιλύει όλες τις αδυναμίες. Ο χρονισμός καθίσταται κρίσιμος, ιδίως πριν από το εκλογικό κύμα του 2028 (Τουρκία, Κύπρος, ΗΠΑ).
Η πιο υποσχόμενη διαμεσολάβηση ενδέχεται να βρίσκεται όχι στην επιλογή ενός μοντέλου αλλά στον συνδυασμό των πλεονεκτημάτων τους. Μικρής κλίμακας αμοιβαίοι μηχανισμοί ασφάλειας μπορούν να εξασφαλίσουν άμεσα οφέλη. Η διαιτησία μπορεί να διασφαλίσει αξιοπιστία εφαρμογής. Οι συνελεύσεις πολιτών μπορούν να διαχειριστούν κοινωνικές ευαισθησίες. Τα δημοψηφίσματα -αντί να μετατίθενται επ’ αόριστον- μπορούν να προγραμματίζονται στρατηγικά και θεσμικά (ή άτυπα) όταν οι συνθήκες είναι πλέον ευνοϊκές.
* Ο Νεόφυτος Λοϊζίδης είναι καθηγητής στο University of Warwick
