Η κατάσκοπος, ο σούπερ σταρ κατασκευαστής τσιπ και το πιο παλιό κόλπο στην ιστορία της οικονομίας της αγοράς

Του Λέανδρου Σαββίδη, κοινωνιολόγου της Τεχνολογίας και επίκουρος καθηγητής Οργανωσιακής Θεωρίας στο Alexander College

Οι συγκλονιστικές αποκαλύψεις των τελευταίων 24ώρων γύρω από την παραδοχή του Τζένσεν Χουάνγκ για την εξωσυζυγική του σχέση, σε συνδυασμό με τις έρευνες της Nvidia και του FBI για μια πιθανή κινεζική παγίδευση του ατόμου, έχουν σοκάρει τη Wall Street και την παγκόσμια αγορά τεχνολογίας. Αν όμως γδάρει κανείς το «ροζ» περιτύλιγμα αυτού του κατασκοπευτικού θρίλερ, θα βρει να εξελίσσεται η πιο παλιά ιστορία του καπιταλισμού.

Η τελευταία ιστορία της Nvidia μοιάζει με θρίλερ πλατφόρμας streaming. Οι New York Times ανέφεραν πρώτοι, στα τέλη Οκτωβρίου, ότι οι αμερικανικές υπηρεσίες παρακολουθούσαν την Alice Huang, στέλεχος της Megaspeed, πελάτη της Nvidia με έδρα τη Σιγκαπούρη. Την Κυριακή 8 Νοεμβρίου, νέα δημοσιεύματα των New York Times και των Financial Times ανέφεραν ότι, κατά τις υπηρεσίες πληροφοριών, η Alice Huang είχε στρατολογηθεί από το κινεζικό Υπουργείο Κρατικής Ασφάλειας και είχε ερωτική σχέση με τον Jensen Huang. Μέσα σε λίγες ώρες ο Huang έστειλε email στο προσωπικό, παραδέχθηκε ότι απάτησε τη σύζυγό του και ζήτησε συγγνώμη. Τα ανεξάρτητα μέλη του διοικητικού συμβουλίου συγκρότησαν επιτροπή και προσέλαβαν εξωτερικούς νομικούς συμβούλους. Το Πεκίνο απάντησε ήδη και απέρριψε το σύνολο της ιστορίας ως εκστρατεία δυσφήμισηςκ, στο πλάισιο ενός ευρύτερου έντονου ανταγωνισμού με τις ΗΠΑ.

Η μετοχή υποχώρησε πάνω από 4%, και οι αναλυτές άρχισαν να μιλούν για «κίνδυνο του βασικού προσώπου» (key man risk): μια επιχείρηση αξίας τρισεκατομμυρίων φαίνεται να εξαρτάται από την ιδιωτική συμπεριφορά ενός ανθρώπου. Τα συντηρητικά αμερικανικά μέσα, με πρώτο το Fox News, αφηγήθηκαν το επεισόδιο ως κλασική ιστορία παγίδευσης (honeytrap) βγαλμένη από χολιγουντιανή ταινία, με τον Huang σε ρόλο «στρατιώτη της πρώτης γραμμής» στον πόλεμο της τεχνητής νοημοσύνης. Όταν η ιστορία παρουσιάζεται ως τέτοια, εκεί ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα που δεν βοηθάει να ξεκαθαρίσουμε ποια είναι η πραγματική είδηση σε αυτή την ιστορία. Όταν δηλαδή, η βιομηχανική κατασκοπεία παρουσιάζεται ως προσωπική ίντριγκα και η επιχείρηση ως προέκταση του ιδρυτή της, συσκοτίζεται πόσο συνηθισμένη είναι, στον καπιταλιστικό ανταγωνισμό, η επιδίωξη της γνώσης των άλλων.

Αν ανατρέξει κανείς στην ιστορία, μπορεί να διακρίνει καθαρά τέτοιου είδους συμβάντα. Για παράδειγμα, το 1789 ο Samuel Slater παρέκαμψε την απαγόρευση μετανάστευσης των εργατών κλωστοϋφαντουργίας που είχε επιβάλει η Βρετανία και μετέφερε την τεχνολογία κλώσης του Arkwright στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού (ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα αυτού που αργότερα ονομάστηκε Βιομηχανική Επανάσταση), αποτυπωμένη στη μνήμη του. Η Βρετανία τον αποκάλεσε προδότη κλευβοντας ουσιαστικά πνευματική ιδιοκτησία με αποτέλεσμα να χάσει η βιομηχανία της ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Η Αμερική τον ονόμασε πατέρα της βιομηχανικής της επανάστασης. Ο Francis Cabot Lowell την περίοδο 1810-1811, απομνημόνευσε τον μηχανοκίνητο αργαλειό του Λανκασάιρ. Το 1848, ο Robert Fortune, για λογαριασμό της Εταιρείας των Ανατολικών Ινδιών, εισχώρησε μεταμφιεσμένος στην απαγορευμένη ενδοχώρα της Κίνας και αφαίρεσε φυτά τσαγιού και τη γνώση της επεξεργασίας τους, σπάζοντας το μονοπώλιο του Πεκίνου. Ο εικοστός αιώνας ακολούθησε το ίδιο μοτίβο. Το 1982, υπάλληλοι της Hitachi πιάστηκαν να αγοράζουν σχέδια της IBM. Το 1993, η μετακίνηση του José Ignacio López από τη General Motors στη Volkswagen κατέληξε σε συμβιβασμό ρεκόρ το 1997. Δεν πρόκειται για ιστορίες μεμονωμένων παρεκτροπών. Δείχνουν επιχειρήσεις να κάνουν ό,τι επιβραβεύει ο ανταγωνισμός: να ακολουθούν τον φθηνότερο δρόμο προς το πλεονέκτημα του αντιπάλου.

Οικονομολόγοι και θεωρητικοί της στρατηγικής προσεγγίζουν αυτό το φαινόμενο ως το πλεονέκτημα μιας επιχείρησης να διαρκεί μόνο όσο οι αντίπαλοι δεν μπορούν να το μιμηθούν. Γι' αυτό η μυστικότητα, οι πατέντες και η νομική προστασία λειτουργούν ως τείχη που κρατούν τους ανταγωνιστές σε μειονεκτικότερη θέση. Η κατασκοπεία είναι απλώς ο πιο άμεσος τρόπος να υπερβεί κανείς αυτά τα τείχη. Υπάρχει όμως μια βαθύτερη ειρωνεία που αφορά αυτό που ο Μαρξ ονόμαζε κοινωνικοποίηση της παραγωγής. Η γνώση που φυλάσσεται δεν είναι σχεδόν ποτέ έργο μίας μόνο επιχείρησης αλλά καθολική διαδικασία. Στηρίζεται σε δεκαετίες δημόσιας έρευνας, πανεπιστημιακής επιστήμης, κρατικών προμηθειών και συσσωρευμένης δεξιότητας των εργαζομένων. Στόχος των επιχειρήσεων είναι και η δημιουρξία αξίας αλλά και τρόπους ιδιοποίησης αυτήτς της αξίας. Το κεφάλαιο δηλαδή ιδιωτικοποιεί την παραγόμενη αξία μέσω του κοινωνικού καταμερισμιού της εργασίας, και το αντίπαλο κεφάλαιο επιχειρεί έπειτα να την ανακτήσει με κάθε διαθέσιμο μέσο. Το αν αυτή η ανάκτηση θα χαρακτηριστεί κλοπή ή ανάπτυξη εξαρτάται κυρίως από το ποιος την πραγματοποιεί. Οι χώρες που εκβιομηχανίστηκαν αντιγράφοντας, από τις πρώιμες Ηνωμένες Πολιτείες έως τη μεταπολεμική Ιαπωνία, έγιναν οι πιο ένθερμοι υπερασπιστές της πνευματικής ιδιοκτησίας μόλις έφτασαν στην κορυφή.

Αυτό που κάνει την υπόθεση της Nvidia χαρακτηριστικά σύγχρονη είναι ο στόχος της φερόμενης επιχείρησης. Ο Slater και ο Lowell κυνηγούσαν μηχανές. Εδώ ο αναφερόμενος στόχος ήταν ένα ρυθμιστικό όριο: το καθεστώς ελέγχου εξαγωγών που μετατρέπει ένα εμπορικό προϊόν σε στρατηγικό μονοπώλιο. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, το πλεονέκτημα εξαρτάται λιγότερο από ένα μυστικό μέσα στο εργοστάσιο και περισσότερο από τον συνδυασμό εταιρικού ελέγχου της τεχνολογίας με την εξουσία του κράτους να επιβάλλει τεχνητή σπανιότητα πέρα από τα σύνορα. Η ίδια η Nvidia δρα ανοιχτά πάνω σε αυτό το όριο. Ο Huang άσκησε προσωπικά πιέσεις στον Λευκό Οίκο ώστε να επιτραπούν πωλήσεις προηγμένων τσιπ σε Κινέζους πελάτες, με το επιχείρημα ότι η πρόσβαση στην Κίνα επιτρέπει στη Nvidia να ανταγωνίζεται τη Huawei και να επιβραδύνει την άνοδό της. Η εταιρεία χρειάζεται την κινεζική αγορά για τα κέρδη της. Η Ουάσιγκτον θέλει να στερήσει από την Κίνα τις υποδομές του επόμενου τεχνολογικού κύκλου. Οι κινεζικές επιχειρήσεις θέλουν αυτές τις υποδομές από όποιο κανάλι παραμένει ανοιχτό. Η Megaspeed, που σύμφωνα με δημοσιεύματα αγόρασε τσιπ της Nvidia αξίας άνω των 4,8 δισεκατομμυρίων δολαρίων, είχε ήδη τραβήξει την προσοχή για διακίνηση τσιπ που υπόκεινται σε περιορισμούς προς την ηπειρωτική Κίνα.

Τα πολιτικά διακυβεύματα είναι εξίσου αποκαλυπτικά με τα οικονομικά. Οι κορυφαίες μορφές της Silicon Valley έχουν ποντάρει ανοιχτά στην προεδρία Trump, με θέσεις στο Air Force One, συμβουλευτικούς ρόλους και δωρεές. Η Nvidia μόνη της φέρεται να έχει δεσμευτεί για έως 25 εκατομμύρια δολάρια για την αίθουσα χορού του Λευκού Οίκου. Ο Huang κέρδισε τις εξαγωγικές του παραχωρήσεις ακριβώς μέσω αυτής της εγγύτητας, και το σκάνδαλο φέρνει στο φως το τίμημα της συναλλαγής. Όταν η πρόσβαση στις αγορές εξαρτάται από την προεδρική εύνοια, η εταιρική στρατηγική μοιάζει να μετατρέπεται σε αυλική πολιτική, και η αυλή γίνεται ο πολυτιμότερος στόχος για κάθε αντίπαλη υπηρεσία πληροφοριών. Η αντίδραση του ίδιου του προέδρου επιβεβαιώνει τη λογική της αυλής. Σύμφωνα με το Fox News, ο Trump δήλωσε ότι το FBI εξετάζει την υπόθεση, αλλά υπερασπίστηκε τον Huang ως «έντιμο άνθρωπο», που του είπε ότι «δεν είχε ιδέα» πως εκείνη ήταν κατάσκοπος. Η δημοσιογραφική κάλυψη δείχνει ωστόσο μια διάσπαση στο εσωτερικό του αμερικανικού κράτους. Οι υπηρεσίες φέρεται να παρακολουθούσαν την Alice Huang για περισσότερο από έναν χρόνο, και προειδοποιήσεις έφτασαν στον Λευκό Οίκο, μεταξύ άλλων από τον υπουργό Εξωτερικών Marco Rubio, χωρίς να προκαλέσουν καμία ενέργεια. Τώρα τρεις Ρεπουμπλικανοί πρόεδροι επιτροπών του Κογκρέσου καλούν τον Huang σε κεκλεισμένων των θυρών ενημέρωση στις 18 Νοεμβρίου, μία ημέρα μετά την ανακοίνωση των τριμηνιαίων αποτελεσμάτων της Nvidia. Δημοκρατικοί, από τον γερουσιαστή Chris Coons έως τον επικεφαλής της μειοψηφίας στη Βουλή Hakeem Jeffries, προσθέτουν τις δικές τους απαιτήσεις. Η ανακοίνωση του διοικητικού συμβουλίου της Nvidia συμπυκνώνει το νέο τοπίο σε μία φράση: η εθνική και οικονομική ασφάλεια των ΗΠΑ, γράφει, είναι «υπέρτατης σημασίας για τα συμφέροντα της NVIDIA και των μετόχων της». Το ομοσπονδιακό συμφέρον των Η.Π.Α και το συμφέρον του κεφαλαίου δηλώνονται πλέον και επίσημα ως ταυτόσημα.

Το στοίχημα των επιμέρους ολιγαρχών στην προσωπική πατρωνία παράγει τελικά το αντίθετο αποτέλεσμα από το προσδοκώμενο, καθώς υποτιμά τη νομοτελειακή ανάγκη των μονοπωλίων για οργανική πρόσδεση και συντονισμό με τον κρατικό μηχανισμό. Σε αυτό το ανώτατο στάδιο συγκέντρωσης κεφαλαίου, η διευρυμένη κρατική παρέμβαση και η πολεμική προπαρασκευή δεν επιστρατεύονται ως εργαλεία εξυπηρέτησης μεμονωμένων επιχειρηματικών συμφερόντων, αλλά ως ο μοναδικός μηχανισμός θωράκισης και αναπαραγωγής του αμερικανικού κεφαλαίου συνολικά έναντι του διεθνούς ανταγωνισμού. Κατά συνέπεια, αντί για τη διασφάλιση ενός ανεξέλεγκτου πεδίου δράσης για την ιδιωτική πρωτοβουλία, ο κλάδος της υψηλής τεχνολογίας αποστερείται την επιχειρησιακή του αυτονομία και υπάγεται άμεσα στις ευρύτερες μακροστρατηγικές και στρατιωτικές επιταγές του κράτους.

Το λόμπινγκ, το λαθρεμπόριο, η δράση των μυστικών υπηρεσιών και η εκμαίευση της εύνοιας των ανώτατων στελεχών δεν αποτελούν επομένως ξεχωριστούς κόσμους, τον έναν ευυπόληπτο και τους άλλους σκανδαλώδεις. Είναι διαφορετικά εργαλεία σε έναν ενιαίο αγώνα για το ποιος θα κατέχει και θα χρησιμοποιεί τα μέσα παραγωγής του μέλλοντος μέσα στο πλαίσο αυτού του έντονου ανταγωνισμού για ισχύ. Αξίζει επίσης να θυμηθούμε προς τα πού έχει στραφεί ιστορικά η εταιρική παρακολούθηση. Από τα τέλη του 19ου αιώνα (με αποκορύφωμα τη δεκαετία του 1890), όταν οι πράκτορες του Pinkerton που διείσδυαν στα αμερικανικά συνδικάτα έως το λογισμικό επιτήρησης στα σημερινά κέντρα αποθήκευσης του 21ου αιώνα, στόχευε προς τα κάτω, στην εργασία, τουλάχιστον όσο και πλάγια, στους ανταγωνιστές. Η ερωτική σχέση είναι το λιγότερο ενδιαφέρον μέρος της ιστορίας. Το σκάνδαλο δεν είναι ότι ο καπιταλισμός της υψηλής τεχνολογίας διαφθάρηκε από κατασκόπους. Είναι ότι η κατασκοπεία είναι η μορφή που παίρνει ο ανταγωνισμός όταν η εταιρική στρατηγική και ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων έχουν γίνει ένα και το αυτό.