Στην εκδήλωση που γίνεται κάθε χρόνο για το Μακάριο στις 19 του Γενάρη στο Ίδρυμα Μακαρίου, φέτος ο διακεκριμένος ομιλητής ακαδημαϊκός κύριος Μάριος Ευρυβιάδης μίλησε με θέμα ‘‘Ο Μακάριος και η εποχή του’’. Με αυτή την αφορμή ως μέλος της οικογένειας Μακαρίου, θα ήθελα να επισημάνω την ‘‘εκστρατεία’’ που γίνεται σήμερα για ‘‘απομυθοποίηση’’ του Μακάριου, προσάπτοντάς του διάφορες κατηγορίες. Πολλές από τις εναντίον του «κατηγορίες» κυκλοφορούν στο διαδίκτυο, στο Facebook, το οποίο εγώ δεν παρακολουθώ, αλλά και σε βιβλία. Διαβάζουμε όλοι αρκετά από όσα κυκλοφορούν και εγώ ως ενεργός πολίτης νοιώθω στοιχειώδες καθήκον μου να πω ένα λόγο στο θέμα αυτό.
Εγώ δεν είμαι ιστορικός και δεν θα ασχοληθώ σοβαρά με τα διάφορα βιβλία, κάποια από τα οποία έχουν πρόσφατα εκδοθεί. Σίγουρα υπάρχουν σοβαροί επιστήμονες τους οποίους δεν αμφισβητώ, αλλά υπάρχουν και συγγραφείς που δύσκολα διατηρούν άποψη αντικειμενική, και συχνά κάποιοι από αυτούς αντιγράφουν ο ένας τον άλλο χωρίς οι ίδιοι να ελέγχουν την αλήθεια και την ορθότητα των στοιχείων που χρησιμοποιούν. Είναι ανθρώπινο κάποιοι να έχουν και τες δικές τους επιδιώξεις, ή πικρίες προσωπικές, κάποιοι ακόμα μπορεί να το βρίσκουν ως ευκαιρία να προβληθούν αφού μπορούν, όπως ισχυρίζονται να αποκαλύψουν τον «πραγματικό» Μακάριο που είναι εντελώς διαφορετικός από αυτόν που ο κόσμος που τον έζησε, γνωρίζει.
Λόγω ηλικίας είμαι από εκείνους που έζησαν τον Μακάριο και την ιστορία της χώρας μας σ’ όλη την περίοδο από την έναρξη του απελευθερωτικού αγώνα, αγωνιστής του οποίου υπήρξε και ο Χαράλαμπος Μούσκος, πρώτος εξάδελφος, του Μακαρίου και πρώτος νεκρός του αγώνα σε μάχη κατά των Άγγλων, που έπεσε στο Μερσινάκι, στις 15 του Δεκέμβρη 1955, στα 23 του χρόνια ύστερα από τη σύντομη αντάρτικη ζωή του.
Αν πάμε πίσω στη δεκαετία του ’40-’50, θα δούμε ότι η πρόσκληση-πρόκληση, να επιδιώξει ο Μακάριος υποψηφιότητα για μητροπολιτική θέση στην Εκκλησία της Κύπρου, που αντιμετώπιζε τότε προβλήματα στελέχωσης, του εστάλη από κάποιο στενό συγγενή του στην Κύπρο. Την πρόσκληση αυτή, ο ίδιος απέρριψε με απαντητική του επιστολή στις 26 Μαΐου 1947 και με τηλεγράφημα στις 10 Ιουλίου 1947, δηλώνοντας την επιθυμία του να ολοκληρώσει τες σπουδές του και έχοντας στο νου καριέρα ακαδημαϊκή. Η απαντητική του επιστολή είναι αποκαλυπτική της προσωπικότητας και των φιλοδοξιών και επιδιώξεων, καθώς και του χαρακτήρα του.
Αργότερα, παρά τους προβληματισμούς του, τα προβλήματα της πατρίδας του δεν τον άφησαν αδιάφορο. Υπηρέτησε την Εκκλησία της Κύπρου ως Μητροπολίτης Κιτίου από 13 Ιουνίου 1948 και ως Αρχιεπίσκοπος Κύπρου από τις 20 Οκτωβρίου 1950. Ως Αρχιεπίσκοπος παρέλαβε και συνέχισε τις ενέργειες για ένωση με την Ελλάδα, που βρισκόταν ήδη σε εξέλιξη πριν από αυτόν, με πρωτεργάτη την Εκκλησία και σε συνέργεια με υπάρχοντα κόμματα και παράγοντες της εποχής.
Η Ελλάδα τότε διένυε μια δύσκολη ιστορική περίοδο, με την γερμανική κατοχή και ύστερα τον εμφύλιο πόλεμο, και η συνεργασία μαζί της και η βοήθεια από αυτή, είχε ήδη τα προβλήματα της. Οι συμμαχικές υποσχέσεις που είχε πάρει, χάθηκαν μέσα στα συμφέροντα των συμμάχων. Οι Ε/Κ εξακολουθούσαν να είναι προσηλωμένοι, σχεδόν μόνοι, στον ίδιο στόχο, αγνοώντας τους κινδύνους από το 18% των Τουρκοκυπρίων, που σύμφωνα με τις αντιλήψεις της εποχής, ως μικρή μειονότητα, εθεωρείτο τότε ότι δεν είχε ουσιαστικό λόγο. Πολιτικά κόμματα υπήρχαν στο μεταξύ, και πιστεύω είχαν γνώση του προβλήματός μας καθώς και τις σχετικές πολιτικές ευθύνες. Έτσι ξεκίνησε ο ένοπλος αγώνας του κυπριακού λαού, με τις συγκεκριμένες αδυναμίες του, για την απαλλαγή από τον αποικιακό ζυγό.
Δεν ξέρω πόσο ρεαλιστική είναι η άποψη που ακούμε να λέγεται, ότι η Κύπρος θα μπορούσε να απαλλαγεί από τον αγγλικό ζυγό αργότερα όπως άλλες αποικίες, δεδομένης της σημασίας της χώρας μας, λόγω της γεωγραφικής της θέσης, σημασία που βλέπουμε να έχει ακόμα και σήμερα για τους Άγγλους και τους συμμάχους τους και άλλα συμφέροντα που παίζουν στην περιοχή μας. Είναι και γι’ αυτόν τον αγώνα κατηγορούμενος ο Μακάριος σήμερα από κάποιους.
Ο Μακάριος τότε πλήρωσε τους αγώνες του για την Κύπρο με πολλές δυσκολίες στην καθημερινότητα του και με την γνωστή εξορία του στις Σεϋχέλλες και την απαγόρευσή του να επανέλθει στην Κύπρο, παρά μόνο ύστερα από την αποδοχή των γνωστών συμφωνιών. Έζησε τότε αναγκαστικά στην Ελλάδα. Από ό,τι θυμούμαι, με τη συμμετοχή και της τότε κυβέρνησης των κυρίων Καραμανλή – Αβέρωφ φτάσαμε στις Συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου. Με πρωτεργάτες τους Άγγλους και άλλους, ίσως και με κάποια ευθύνη της ελληνικής κυβέρνησης μπήκε στο πρόγραμμα και η Τουρκία.
Εγώ, ήμουν τότε φοιτήτρια στην Ελλάδα και έζησα από κοντά τον συνεχή αγώνα του, την αγωνία και τον πόνο του, την ώρα που και από την Κύπρο έρχονταν για τον σκοπό αυτό αντιπροσωπευτικοί παράγοντες, περιλαμβανομένων δημάρχων των πόλεων της Κύπρου. Ύστερα από ανταλλαγή διαφόρων σκέψεων με τους διάφορους παράγοντες, κατέληξε ότι αυτή ήταν η λύση τότε για το Κυπριακό και ο ίδιος θα επέστρεφε στην Κύπρο μόνο μετά την αποδοχή αυτών των Συμφωνιών. Μέσα στο σκηνικό αυτό, ο Μακάριος ήρθε στην Κύπρο ως ο πρώτος Πρόεδρος της Κύπρου.
Υπηρέτησε την Κύπρο ως Πρόεδρος για 17 χρόνια από τη δημιουργία της Κυπριακής Δημοκρατίας, το 1960, μέχρι το θάνατο του στις 3 Αυγούστου 1977. Γραφείο του, το Προεδρικό, σπίτι και στέγη του η Αρχιεπισκοπή. Τα εκκλησιαστικά του καθήκοντα συνέχισε να εκτελεί ανελλιπώς μέχρι το θάνατό του. Εμείς ως οικογένεια, ένα μικρό διάλειμμα στην έντονη πολιτική και εκκλησιαστική ζωή του, όσο τα καταφέρναμε.
Κατά τα πρώτα χρόνια της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι γεγονός ότι ο Μακάριος βρέθηκε σε μια κατάσταση πολιτικού «ακροβατισμού», ανάμεσα στην παραδοσιακή επιδίωξη της Ένωσης με την Ελλάδα και στην ανάγκη εμπέδωσης της ανεξάρτητης Κυπριακής Δημοκρατίας. Είναι επίσης γεγονός ότι μετά και τις διακοινοτικές συγκρούσεις του 1963, τόσο η Ελλάδα όσο και η Τουρκία, συνεπικουρούμενοι από τις ΗΠΑ, άρχισαν να απεργάζονται την διχοτόμηση της Κύπρου, υπό τον μανδύα της διπλής ένωσης. Απέναντι τους βρέθηκε από νωρίς ο Μακάριος.
Δεν μπορούμε να ξεχνούμε όσα τεκταίνονταν και στην τουρκοκυπριακή κοινότητα, που είχε πίσω της και εκείνη μια ιδιαίτερα ισχυρή «μητέρα πατρίδα» και το γεγονός ότι η Τουρκία, πολύ νωρίτερα και μέσω της ΤΜΤ, της οργάνωσης των Τουρκοκυπρίων εθνικιστών, ενεργούσε με τρόπο ανάλογο με αυτόν των εδώ Ελληνοκυπρίων εθνικιστών. Εκεί, δολοφονίες αθώων Τουρκοκυπρίων πολιτών και πολιτικών. Εδώ, εθνικά μέτωπα; ΕΟΚΑ Β’, Γρίβας, ανατινάξεις αστυνομικών σταθμών και άλλα.
Τες διακοινοτικές διαταραχές του 1963 ακολούθησε ο εγκλεισμός των Τουρκοκυπρίων σε θύλακες, πολιτική που προωθούσε ο Ντενκτάς για προετοιμασία της διχοτόμησης. Ο Μακάριος συνέχισε τες προσπάθειες για εξεύρεση λύσης, της οποίας η υπογραφή είχε φτάσει πολύ κοντά στο τέλος. Παρά τις δυσκολίες, η διαπραγμάτευση για λύση του προβλήματος μας είχε φτάσει πολύ κοντά στην υπογραφή της. Και τότε ήρθε η προδοσία και το πραξικόπημα και έδωσε στην Τουρκία αυτό που χρόνια περίμενε. Ακούσαμε πολλές παραδοχές και μεταμέλεια για το ανείπωτο έγκλημα; Ποιος πολιτικός ηγέτης της περιόδου εκείνης θα μπορούσε να αποτρέψει τόσο την κλιμάκωση των διακοινοτικών συγκρούσεων, αλλά και τους σχεδιασμούς για διπλή ένωση;
Όταν το 1968 ο Μακάριος πλέον διακήρυξε την πολιτική του εφικτού, έγινε απολύτως εμφανές ότι η ε/κ κοινότητα βρισκόταν σε πολύ μεγάλη σύγχυση, ιδιαίτερα με την αναμόχλευση του εθνικισμού από την ελληνική χούντα, τη δημιουργία του εθνικού μετώπου και της ΕΟΚΑ Β’, και τον καταστροφικό πλέον ρόλο του Γεωργίου Γρίβα που μόνος του αμαύρωσε το ηρωικό όνομα που είχε προηγουμένως κερδίσει. Ο πόλεμος εναντίον του και οι συνεχείς απόπειρες κατά της ζωής του ας μη μας διαφεύγουν. Το πραξικόπημα έδωσε την ευκαιρία που περίμενε η Τουρκία να εισβάλει στην Κύπρο, κάτι που ο Μακάριος κατ’ επανάληψη διακήρυττε ότι θα συμβεί.
1. Μήπως ευθύνεται ο Μακάριος για το γεγονός ότι μεγάλη μερίδα της δεξιάς ήταν μαχητικά προσκολλημένη στην ιδέα της Ένωσης και κάποιοι εξ αυτών ήθελαν δια πυρός και σιδήρου να τον αφανίσουν για να την επιβάλουν, καταργώντας ταυτόχρονα την Κυπριακή Δημοκρατία;
2. Μήπως η απομάκρυνσή του από την ιδέα της Ένωσης δεν ήταν μία απόδειξη πολιτικού ρεαλισμού και θωράκιση της ανεξαρτησίας και εδαφικής ακεραιότητας της ΚΔ, δεδομένης της σαφούς πρόθεσης της της Τουρκίας να εισβάλει σε περίπτωση μονομερών ενεργειών των Ελληνοκυπρίων;
3. Μήπως δεν είναι αλήθεια ότι το μένος εναντίον του από σημαντική μερίδα στην κοινότητα μας, που τον αποκαλούσε ανερυθρίαστα «κομμουνιστή», δεν πήγαζε μόνο από την απομάκρυνση του από την ιδέα της Ένωσης, αλλά και από τη στήριξη του από την ευρύτερη Αριστερά;
Η πραγματικότητα είναι μία: τη διχοτόμηση της Κύπρου τη σχεδίασαν και υλοποίησαν η Ελληνική Χούντα και η Τουρκία, δεν εξαιρώ βέβαια το ρόλο της αγγλικής κυβέρνησης και άλλων. Τα ελληνικά χέρια όμως ήταν αρκετά για να επιφέρουν την καταστροφή της Κύπρου με τη βοήθεια των εδώ εθνικιστών που και σήμερα, ακόμα, αμετανόητοι οι πλείστοι, διεκδικούν ρόλο στη ζωή μας ως πατριώτες. Και ούτε μία συγγνώμη στον προδομένο λαό μας.
Το πραξικόπημα έγινε και η εισβολή πραγματοποιήθηκε όπως ήταν προγραμματισμένη. Το μόνο εκτός προγράμματος ήταν ότι ο Μακάριος έζησε και μαζί του και η Κυπριακή Δημοκρατία. Αυτή η Δημοκρατία που όλοι γνωρίζουμε και διακηρύττουμε σήμερα ότι είναι το ισχυρότερο όπλο του αγώνα μας.
Πώς να περιγράψει ένας τα επακόλουθα της τουρκικής εισβολής; Τα ζήσαμε και θα τα κουβαλούμε μαζί μας ως το τέλος της ζωής μας, όσοι ζούμε ακόμα. Ψάχνουμε ακόμα έστω και τα υπολείμματα των οστών των αγνοουμένων μας, αδικαίωτοι παραμένουν οι εκτοπισμένοι, οι γυναίκες που έζησαν το βιασμό στη ψυχή και το σώμα τους.
Μέσα στο σκηνικό αυτό, ο Μακάριος επανήλθε στην Κύπρο ως ο εκλελεγμένος Πρόεδρος και όχι για να υποβάλει υποψηφιότητα σε νέες εκλογές, όπως μερικοί επιθυμούσαν. Γνωρίζει κάποιος από μας, πολλούς ηγέτες χωρών που ανετράπησαν με πραξικόπημα, να επανέρχονται στην εξουσία;
Μετά την καταστροφή, περιφερόταν ο ίδιος στους προσφυγικούς συνοικισμούς για να ενισχύσει το λαό του και να δώσει κάποιες ελπίδες επιστροφής. Ο κλάδος ελαίας που δόθηκε στους καταστροφείς της χώρας μας, είναι αλήθεια πως ακόμα και σήμερα κάποιους από εμάς σκανδαλίζει ή προβληματίζει. Ο μισός πληθυσμός του νησιού πρόσφυγες, άλλοι αγνοούμενοι και άλλοι νεκροί.
(α) Φταίει όμως εκείνος ο κλάδος ελαίας και για όλη την μετέπειτα ατιμωρησία, τη διαφθορά, την παρανομία και την επιβράβευση όσων εγκλημάτησαν κατά της χώρας μας;
(β) Φταίει εκείνος ο κλάδος που εμείς επιλέξαμε να μας κυβερνήσουν άνθρωποι με ματωμένα χέρια;
Ο Μακάριος δεν σπούδασε πολιτικές και διπλωματικές επιστήμες. Από τη στιγμή όμως που ανάλαβε ρόλο ηγετικό στη χώρα του, εργάστηκε άοκνα μέχρι το θάνατό του. Είχε αγάπη πολλή για τον άνθρωπο και τον τόπο του. Δεν διεκδίκησε ποτέ το αλάθητο, κι η τραγωδία της πατρίδας μας επέσπευσε και επέφερε τελικά το θάνατο του. Πολλές φορές στη διάρκεια της Προεδρίας του περπατούσε ως ακροβάτης σε σκοινί τεντωμένο κινδυνεύοντας να πέσει κάθε στιγμή. Ιδιαίτερα ευαίσθητος στην κατηγορία του «ανθέλληνα», του «επίορκου», με τον συνεχή πόλεμο από τα διάφορα «εθνικά Μέτωπα», μέσα και έξω, που θεωρούσαν τους εαυτούς τους ιδιαίτερα πατριώτες, δεν μπόρεσε να αποφύγει λάθη. Σήμερα βρίσκεται κατηγορούμενος για όλα!
Φταίει για τη δημιουργία κράτους, για τον κλάδον ελαίας, για τον μακροχρόνιο αγώνα, για… για, φταίει… που… υπήρξε και κατέστησε την Κύπρο παγκόσμια γνωστή γιατί ήταν ο ίδιος προσωπικότητα διεθνής, φταίει ακόμα για την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο με την ομιλία του στα Η.Ε. ύστερα από το πραξικόπημα, και ας ξέρουμε ότι τα τουρκικά καράβια βρίσκονταν από πριν έξω από την Κερύνεια και ότι το σχέδιο διχοτόμησης της Κύπρου ήταν από πολύ πριν σχεδιασμένο.
Οι μετέπειτα πολιτικοί που κυβέρνησαν τη χώρα μας δεν έπρεπε να είναι σοφότεροι ύστερα από 70 χρόνων πολιτική πείρα; Μπορούν να είναι ευχαριστημένοι για το ότι χειρίστηκαν σωστά το Κυπριακό και περήφανοι για το κράτος, όσο μας άφησαν, και την πατρίδα και την κοινωνία που κληροδοτούμε στα παιδιά μας;
Με πικρία θυμόμαστε πως ακόμα και μετά τη συμφορά, Έλληνες πολιτικοί δεν κατανόησαν ή δεν χειρίστηκαν σωστά την ιδιότυπη Κυπριακή Δημοκρατία. Όταν πέθανε, το φέρετρο του καλύφθηκε από κάποιους με μόνο με την ελληνική σημαία. Ύστερα από σχόλια φίλων, που είχαν έρθει από το εξωτερικό για να τον αποχαιρετήσουν και οι οποίοι γνώριζαν ότι ξένοι ηγέτες θα έρχονταν για τον ίδιο σκοπό, δειλά– δειλά τοποθετήθηκε στο μισό η κυπριακή σημαία, αντικατοπτρίζοντας έτσι και την ιδιότητα του ως Προέδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Την ίδια μέρα ο τότε Έλληνας πρέσβης έσπευσε στον προεδρικό, ενοχλημένος, για να διαμαρτυρηθεί και να καταγγείλει ότι ‘‘κάποιος έβαλε… κυπριακή σημαία στο φέρετρο, ποιού, του Μακαρίου του «Κύπριου Προέδρου»!
Εύκολα ακόμα του προσάπτεται η κατηγορία για έλλειψη δημοκρατίας. Ενθουσιώδεις οπαδοί του, κάποιοι ακόμα και αφελείς, προέβησαν κατά τη διάρκεια της προεδρίας του σε διάφορες αντιδημοκρατικές ενέργειες, τις οποίες πλήρωσε ο Μακάριος ζων και τώρα νεκρός. Το έργο του Μακαρίου οι παλαιότεροι το ξέρουν, όχι όμως οι νέοι. Μέρος του έργου του λακωνικά θα αναφέρω σταχυολογώντας από την καταγραφή σε εφημερίδες που κυκλοφόρησαν μετά το θάνατο του, με την ελπίδα η νεότερη γενιά να γνωρίσει και αυτόν τον Μακάριο πέρα από εκείνο που ίσως σήμερα ακούει ή διαβάζει.
Έργα που προγραμμάτιζε και όσα πρόλαβε να πραγματοποιήσει:
(Α) Πανεπιστήμιο, για το οποίο είχε επιλέξει και το χώρο. Με χίλες προφάσεις και εμπόδια το Πανεπιστήμιο ιδρύθηκε τελικά το 1989.
(Β) Σχέδιο για ανέγερση Παιδιατρικής και Γυναικολογικής Κλινικής, και Αντιαναιμικού Κέντρου (εκτός του Γενικού Νοσοκομείου) με φιλοδοξία να είναι από τα πιο σύγχρονα επιστημονικά κέντρα του κόσμου.
(Γ) Κυπρολογικό Κέντρο με όλα τα περί Κύπρου μικροφίλμς και κείμενα που βρίσκονται σκορπισμένα ανά τον κόσμο.
(Δ) Βιβλιοθήκη με όλες τις περί Κύπρου Εκδόσεις.
(Ε) Κυπρολογικό Κέντρου Μελετών με σχετική προικοδότηση για τη χορήγηση υποτροφιών σε επιστήμονες, καλλιτέχνες και λογοτέχνες, με απώτερο σκοπό την ενίσχυση και προώθηση της πολιτικής και πνευματικής ζωής του τόπου.
(ΣΤ) Ανέγερση παιδιατρικού νοσοκομείου, που σήμερα φέρει το όνομά του.
(Ζ) Ιεραποστολή, ανέγερση νοσοκομείου στην Κένυα σε έκταση 2.500 εκταρίων. Στον ίδιο χώρο σήμερα λειτουργεί ιεραποστολική βάση, προσφέρεται φαγητό και μόρφωση σε χιλιάδες άτομα ανεξαρτήτως θρησκείας. Λειτουργούν σχολεία από νηπιαγωγεία μέχρι και Τεχνικές Σχολές πανεπιστημιακού επιπέδου. Πρόσφατα, 1800 σπουδαστές αποφοίτησαν από το Ινστιτούτο P.C. Kinyanjui, ενός ιδρύματος που έχει εξελιχθεί σε ένα από τα κορυφαία κέντρα τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης της Κένυας.
Ο Karlyle ισχυρίσθηκε, ότι την ιστορία των διαφόρων κρατών τη συνθέτουν η δράση και η ενέργεια των μεγάλων ανδρών που κατά καιρούς εμφανίσθηκαν και έζησαν σε αυτά. Αυτό εφαρμόζεται πέρα για πέρα στη νεαρή Κυπριακή Δημοκρατία της οποίας ο Μακάριος δεν υπήρξε μόνο ο δημιουργός και θεμελιωτής, αλλά και ο μεγάλος ηγέτης κατά τα πρώτα ιδίως δημιουργικά και διαμορφωτικά της χρόνια.
Ο Μακάριος καταξιώθηκε στη συνείδηση του κόσμου. Δεν είναι μύθος για να επιχειρείται η απομυθοποίησή του, αν και η τρικυμισμένη ζωή του με την απίστευτη κάθε φορά διάσωση του μέσα από τις επανειλημμένες απόπειρες δολοφονίας του, μοιάζει σαν αληθινό παραμύθι. Δεν είναι υπερβολή, νομίζω, να αναφερθεί ότι πολλοί αγνοούσαν την ύπαρξη της Κυπριακής Δημοκρατίας, την οποία όμως αναγνώριζαν μέσα από το όνομά του.
Αυτός είναι ο Μακάριος, ο γιος του βοσκού από την Παναγιά, που ο λαός του και αξιόλογοι σύγχρονοι του ηγέτες, υποκλίνονταν μπροστά του. Τον γνωρίσαμε και τον ζήσαμε, και μαζί μας ο κόσμος της Κύπρου. Αυτός ο κόσμος που εξακολουθεί να χρησιμοποιεί τις λέξεις με το πραγματικό τους νόημα. Που ονομάζει την προδοσία, προδοσία και όχι πατριωτισμό, την ανταρσία, ανταρσία και όχι εμφύλιο πόλεμο, και που θεωρεί τους αμετανόητους και σήμερα ακόμα σοβαρά επικίνδυνους.
