Γράφει ο Νίκος Μεσαρίτης
Σε κάθε εποχή, το ψέμα δεν ήταν απλώς μια ηθική εκτροπή. Υπήρξε και εργαλείο. Όχι μόνο για να αποκρυφτεί η αλήθεια, αλλά για να διαμορφωθεί «πραγματικότητα», που θα εξυπηρετούσε την εκάστοτε εξουσία. Στη σύγχρονη πολιτική ζωή, και ιδιαίτερα σε μικρές κοινωνίες όπως η κυπριακή, το ψέμα δεν εμφανίζεται πάντα ως κατά μέτωπο σύγκρουση με την αλήθεια. Εμφανίζεται πιο συχνά ως μισή αλήθεια, ως επιλεκτική σιωπή, ως «διαχείριση πληροφορίας».
Η Κύπρος, λόγω μεγέθους και ιστορικών τραυμάτων, είναι ιδιαίτερα ευάλωτη σε αυτή τη μορφή πολιτικής πρακτικής. Οι κοινωνικές σχέσεις είναι πυκνές, η πολιτική αντιπαράθεση προσωπική, και η ενημέρωση συχνά διαμεσολαβημένη από ισχυρά συμφέροντα. Σε αυτό το περιβάλλον, το ψέμα δεν χρειάζεται να είναι πειστικό για όλους, αρκεί να είναι λειτουργικό για αρκετούς.
Υπάρχει όμως και κάτι βαθύτερο. Το ψέμα στην πολιτική δεν χρησιμοποιείται μόνο για να παραπλανήσει, αλλά χρησιμοποιείται για να καθησυχάσει. Να δημιουργήσει την ψευδαίσθηση ελέγχου, την εντύπωση ότι τα πράγματα βρίσκονται «υπό έλεγχο». Η αλήθεια, ιδίως όταν είναι δύσκολη, θεωρείται επικίνδυνη, γιατί μπορεί να προκαλέσει αναστάτωση, κόστος, ή ακόμη και απώλεια εξουσίας.
Κι όμως, η κοινωνία γνωρίζει. Ίσως όχι πάντα με ακρίβεια, αλλά διαισθητικά. Το χάσμα ανάμεσα σε αυτό που λέγεται και σε αυτό που βιώνεται, δημιουργεί μια σιωπηλή φθορά της εμπιστοσύνης. Όταν ο πολίτης αντιλαμβάνεται, ότι η επίσημη αφήγηση δεν ταυτίζεται με την καθημερινή του εμπειρία, δεν αντιδρά απαραίτητα άμεσα,αλλά αποσύρεται. Και αυτή η απόσυρση είναι ίσως η πιο επικίνδυνη συνέπεια.
Η διαχρονικότητα του φαινομένου αποτυπώνεται ακόμη και στη λαϊκή παράδοση. Ένα απλό δημοτικό τραγούδι, με χιούμορ και υπερβολή, περιγράφει έναν κόσμο, όπου το ψέμα συσσωρεύεται, μέχρι να καταρρεύσει από το ίδιο του το βάρος:
«Είπαμε πολλά ψέματα, ας πούμε και μια αλήθεια,
φορτώσαμ’ ένα ποντικό σαράντα κολοκύθια.
Τα κολοκύθια είχαν νερό και το νερό βατράχια
και τα βατράχια λάλαγαν κι ο ποντικός εσκιάχτη και το φορτίο το ’ριξε, πιλάλετος (τρεχάτος) κι εχάθη
και μες στ’ αμπάρια τρύπωσε κι η μάνα του του λέει: «Πού ’σουν, παιδάκι πόντικα, πού ’σουν, καλέ Ζαφείρη;»
«Πάω στην Πόλη γι’ άρματα και στη Φραγκιά για ρούχα».»
Η εικόνα είναι σχεδόν παιγνιώδης, αλλά βαθιά πολιτική. Το ψέμα διογκώνεται, γίνεται όλο και πιο απίθανο, μέχρι που τελικά δεν αντέχει το ίδιο του το βάρος. Ο ποντικός, σύμβολο ίσως του απλού ανθρώπου ή και του ίδιου του συστήματος που κουβαλά το φορτίο, εγκαταλείπει. Το οικοδόμημα καταρρέει όχι επειδή αποκαλύφθηκε, αλλά επειδή έγινε μη βιώσιμο. Σπουδαία λοιπόν η επιλογή των λέξεων και των εικόνων που αποτυπώνονται στο τραγούδι. Ο ποντικός είναι ο κάθε Πινόκιο πολιτικός και δεν είναι λίγοι. Όταν αντιληφθούν οι άνθρωποι, ότι το ψέμα βλαστά όπως τ’ αγριόχορτα και οι πολιτικοί είναι αδέλφια του Πινόκιο, αντί να τους αντιμετωπίσει, αντί να τους διώξει, φωνάζει θα πάει στην Πόλη να φέρει άρματα και στην Φραγκιά να φέρει ρούχα καλύτερα των πολιτικών. Έχει την ψευδαίσθηση, ότι θα τον φοβηθούν. Τα νεοφανή και προσωποπαγή νέα μορφώματα λεν αλήθειες; Με την ίδια πανάρχαια τέχνη δουλεύουν, έχουν την μύτη μεγάλη.
Στην κυπριακή πραγματικότητα, έχουμε δει επανειλημμένα μικρές και μεγάλες εκδοχές αυτού του φαινομένου. Από οικονομικές κρίσεις μέχρι ζητήματα διαφάνειας, από υποθέσεις διαφθοράς μέχρι πολιτικές υποσχέσεις, που δεν υλοποιήθηκαν ποτέ. Σε πολλές περιπτώσεις, η αρχική διαχείριση βασίστηκε στην υποβάθμιση, στην άρνηση ή στη μετάθεση ευθυνών. Η αλήθεια δεν αρθρώθηκε έγκαιρα και όταν τελικά εμφανίστηκε, το κόστος ήταν πολλαπλάσιο.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η ουσία του προβλήματος. Το ψέμα μπορεί να λειτουργήσει βραχυπρόθεσμα ως εργαλείο σταθερότητας. Μακροπρόθεσμα, όμως, διαβρώνει τα θεμέλια της δημοκρατίας. Γιατί η δημοκρατία δεν στηρίζεται μόνο στους θεσμούς, στηρίζεται πρώτιστα στην εμπιστοσύνη. Και η εμπιστοσύνη δεν μπορεί να συνυπάρξει με τη συστηματική παραπλάνηση.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν το ψέμα υπάρχει στην πολιτική, υπάρχει και θα υπάρχει. Το ερώτημα είναι ποια είναι τα όρια ανοχής μιας κοινωνίας. Οπότε η σιωπή γίνεται συνενοχή. Και κυρίως, πότε ο πολίτης αποφασίζει, ότι δεν αρκείται πια σε αφηγήσεις, αλλά απαιτεί τεκμήρια, διαφάνεια και λογοδοσία.
Η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο την πολιτική ηγεσία. Βαραίνει και την κοινωνία. Όσο το ψέμα επιβραβεύεται, έστω και έμμεσα, μέσω της ανοχής ή της αδιαφορίας, θα συνεχίσει να αναπαράγεται. Αντίθετα, όταν η απαίτηση για αλήθεια γίνεται συλλογική στάση, τότε αλλάζουν και οι κανόνες του παιχνιδιού.
Η Κύπρος δεν στερείται θεσμών. Στερείται, συχνά, της συνέπειας στην εφαρμογή τους. Η διαφάνεια δεν είναι ζήτημα διακηρύξεων, αλλά πρακτικής. Και η αλήθεια δεν είναι πολυτέλεια, είναι προϋπόθεση για να λειτουργήσει μια δημοκρατία χωρίς εσωτερικές ρωγμές.
Ίσως, τελικά, το πιο δύσκολο δεν είναι να αποκαλυφθεί το ψέμα, αλλά να γίνει αποδεκτή η αλήθεια. Γιατί η αλήθεια έχει κόστος. Απαιτεί ευθύνη, ωριμότητα και - πολλές φορές - σύγκρουση με κατεστημένες αντιλήψεις. Όμως χωρίς αυτήν, το οικοδόμημα παραμένει εύθραυστο, όσο εντυπωσιακό κι αν φαίνεται στην επιφάνεια.
Και τότε, όπως στο τραγούδι, αρκεί μια στιγμή, για να σκιαχτεί ο ποντικός και να καταρρεύσει το φορτίο. Τότε θα μείνει πίσω όχι μόνο η ζημιά, αλλά και το ερώτημα που δεν απαντήθηκε εγκαίρως: γιατί δεν ειπώθηκε νωρίτερα η αλήθεια.
