Πρόσφατα δημοσιοποιήθηκε μία τελευταία φωτογραφία ενός αιχμαλώτου πριν δολοφονηθεί. Δεν ήταν σκηνή ταινίας. Ήταν πραγματικότητα. Ένας ωραίος Ελληνοκύπριος νέος, ντυμένος με πολιτικά. Ανάμεσα σε ένοπλους στρατιώτες. Με τα χέρια σηκωμένα ψηλά. Είναι η τελευταία του φωτογραφία. Μετά από αυτό δεν κατέστη δυνατόν να υπάρξουν νέα του. Μου θυμίζει τους αιχμαλώτους που είχαν γονατίσει στην Άσσια. Με τα χέρια πάνω στο κεφάλι. Ένας στρατιώτης τούς ανάβει τσιγάρο. Ποιος ξέρει, ίσως να είχε δημιουργήσει μια ελπίδα αυτή η «ευγενική» συμπεριφορά του στρατιώτη. Αφού τούς πρόσφερε τσιγάρο, σίγουρα δεν θα τους σκότωναν! Κάποτε το έκαναν αυτό και οι «ευγενικοί» Γερμανοί ναζί. Όμως, ύστερα τους σκότωναν. Τους σκότωσαν και αυτούς στην Άσσια. Είναι η τελευταία τους φωτογραφία.
Δεν βλέπω σαν μια συνηθισμένη φωτογραφία την τελευταία φωτογραφία ενός αιχμαλώτου, ενός αιχμαλώτου που γνωρίζουμε ότι ύστερα δολοφονήθηκε. Διότι ξέρω. Ότι θα δολοφονηθεί! Έτσι είδα και την τελευταία φωτογραφία του Nguyen Van Troy, που ο στρατηγός στο Βιετνάμ ακούμπησε όπλο στον κρόταφό του. Τα χέρια του ήταν δεμένα. Τα μάτια του ανοικτά. Είχε σφίξει τα δόντια σαν να ήταν έτοιμος για τη σφαίρα που θα του τίναζε τα μυαλά στον αέρα σε μερικά δευτερόλεπτα. Το όνομά του γράφτηκε ως ενός ήρωα στην Ιστορία του Βιετνάμ. Ήθελε να αποπειραθεί να δολοφονήσει τον Αμερικανό υπουργό Άμυνας McNamara, όμως απέτυχε. Ο δήμιος του Βιετνάμ McNamara, έριξε τόνους βόμβες στα χωράφια της Mekong. Αλλά πάλι δεν μπόρεσε να κάνει τους Βιετκόνγκ να παραδοθούν. Μετά τον πόλεμο πήγε στο Βιετνάμ. Πήγε επειδή ήταν περίεργος γιατί δεν μπόρεσαν να κερδίσουν αυτόν τον πόλεμο. Οι Βιετναμέζοι υποδέχθηκαν πολύ καλά τον πρώην δήμιό τους. Του έδειξαν, λέει, μεγάλη φιλοξενία. Ήταν δήμιος, όμως είναι και ο άνθρωπος ο οποίος ανακάλυψε τη ζώνη ασφαλείας στα αυτοκίνητα. Αυτή η ζώνη είναι ενθύμιο σε όλους μας από τον McNamara!
Κανείς στην Κύπρο δεν έκανε μιαν έκθεση με τις τελευταίες φωτογραφίες πριν τη δολοφονία. Αλλά, η αλήθεια είναι ότι δεν υπάρχουν τόσες πολλές φωτογραφίες στα χέρια όλων μας. Τα εγκλήματα είναι πολλά. Φωτογραφίες δεν υπάρχουν. Δεν υπάρχει η τελευταία φωτογραφία εκείνων που εκτελέστηκαν στην Τόχνη. Εκείνων που εκτελέστηκαν στο Παλαίκυθρο. Στην Κερύνεια. Στη Μαράθα. Ένας φίλος μού είχε διηγηθεί πως παρακολούθησε μέσα από έναν ξύλινο φράκτη μια τέτοια δολοφονία σε ένα χωριό της Κερύνειας. Τους έστησαν στη σειρά. Ύστερα μια ριπή. Ήταν παιδί περίπου δέκα χρόνων όταν το είδε αυτό. Δεν μπόρεσε να το ξεχάσει ποτέ. Το είδε στον ύπνο του πολλές φορές.
Υπάρχουν οι τελευταίες φωτογραφίες και του Τσε. Και μια από αυτές τις φωτογραφίες είναι που μου προκαλεί την πιο πολλή θλίψη. Σε μια σκοτεινή σχολική αίθουσα στη Βολιβία. Οι φασίστες Βολιβιανοί στρατιώτες έριξαν κλήρο μεταξύ τους, λέει. Ποιος θα τον σκότωνε. Υπάρχει μια φωτογραφία, ως γνωστόν, η φωτογραφία των αξιωματικών και των στρατηγών που μαζεύτηκαν πάνω από το άψυχο σώμα του. Μαραζώνω όταν βλέπω εκείνη τη φωτογραφία.
Μιλώντας για τελευταία φωτογραφία, πάντα έρχεται στο μυαλό μου και μια σκηνή σε μια ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Μια οικογένεια που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το σπίτι της. Προτού βγει από το σπίτι, λέει ο άνδρας: «Ελάτε να βγάλουμε μια τελευταία φωτογραφία». Μαζεύονται. Κάποιοι κάθονται. Κάποιοι μένουν όρθιοι. Βγάζουν μια τελευταία φωτογραφία. Εκείνοι που εγκατέλειψαν τα σπίτια τους με τη βία των όπλων στην Κύπρο δεν βρήκαν την ευκαιρία να βγάλουν μια τελευταία φωτογραφία. Δεν είδα ποτέ μια τέτοια φωτογραφία. Αλλά, δεν αντιλαμβάνονταν ότι δεν θα μπορούσαν να επιστρέψουν ξανά εκείνοι που τα άφησαν και έφυγαν. Πού να ήξεραν ότι θα ήταν ο τελευταίος αποχωρισμός αυτός. Για τον λόγο αυτό, όταν επέστρεψαν μετά από πολλά χρόνια και βρήκαν ξένους στα σπίτια τους, αγκάλιασαν τα δέντρα που είχαν μείνει όρθια στον κήπο τους, σαν να αγκάλιαζαν ένα παιδί. Τα κοίταξαν σαν να κοίταζαν ένα παιδί.
Οι ευαίσθητοι άνθρωποι πάντα θέλουν να τελειώσει «με αίσιο τέλος» αυτή η ταινία. Να μην πεθάνει κανείς. Αν πεθάνει, δεν μπορούν να το αντέξουν. Δυστυχώς, καμία τους δεν τέλειωσε έτσι. Έμειναν πάντα έτσι ως οι τελευταίες φωτογραφίες!
