Ένα είναι βέβαιο. Ο Τράμπ από μόνος του είναι ένας διαπλανητικός γρίφος. Το βιβλίο του Σαγκάν: «Στοιχειωμένος κόσμος. Επιστήμη: Κερί μες στο σκοτάδι», σαν να γράφτηκε ως προφητεία για όσα μας στοιχειώνουν σήμερα. Τριάντα χρόνια από το θάνατο του Κάρλ Σαγκάν φέτος. Γεννήθηκε Νοέμβριο του 1934 και απεβίωσε το 1996. Αστρονόμος, αστροφυσικός, συγγραφέας εκλαϊκευμένων επιστημονικών έργων, πολυπράγμων. Μια φωτεινή διάνοια. Στο βιβλίο του «Στοιχειωμένος κόσμος. Επιστήμη: Κερί μες στο σκοτάδι» άφησε κληρονομιά στην ανθρωπότητα, μια μέθοδο και μερικά σημαντικά εργαλεία σκεπτικισμού. Ας τα διαβάσουμε. «Υπάρχει μια μέθοδος δοκιμής και επαλήθευσης, η δοκιμή του καταναλωτή. Τι υπάρχει μέσα στην εργαλειοθήκη; Εργαλεία σκεπτικισμού.
Αυτό στο οποίο καταλήγει ο σκεπτικισμός, είναι τα μέσα οικοδόμησης της κατανόησης, ενός λογικού επιχειρήματος – και ιδιαιτέρως σημαντικού για να αναγνωρίζει δηλαδή κανείς ένα εσφαλμένο ή απατηλό επιχείρημα. Το ερώτημα είναι όχι αν μας αρέσει το συμπέρασμα που προκύπτει από μια λογική σειρά αλλά αν το συμπέρασμα ακολουθεί τη βάση του συλλογισμού ή την απαρχή του και αν αυτή η βάση είναι αληθινή.
Μερικά από τα εργαλεία:
Πρέπει να υπάρξει ανεξάρτητη επιβεβαίωση των «γεγονότων», όποτε αυτό είναι δυνατόν.
Ενθάρρυνση του ουσιαστικού διαλόγου επί της μαρτυρίας, από παράγοντες που είναι σε θέση να έχουν γνώση όλων των απόψεων.
Τα επιχειρήματα από αυθεντίες έχουν λιγοστή βαρύτητα – οι «αυθεντίες» έχουν κάνει λάθη στο παρελθόν. Θα ξανακάνουν και στο μέλλον. Ίσως ένας καλύτερος τρόπος να το εκφράσει κανείς αυτό, είναι ότι στην επιστήμη δεν υπάρχουν αυθεντίες· το πολύ-πολύ, ειδικοί.
Η εξέταση περισσότερων από μιας υποθέσεων. Αν πρέπει να εξηγηθεί κάτι, σκεφτείτε όλους τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους αυτό θα μπορούσε να εξηγηθεί. Έπειτα σκεφτείτε τις δοκιμές με τις οποίες θα μπορούσατε να απορρίψετε συστηματικά, καθεμιά από τις εναλλακτικές λύσεις. Αυτή που διασώζεται, δηλαδή η υπόθεση που ανθίσταται στην απόρριψη, η«Δαρβινική επιλογή» ανάμεσα σε «πολλαπλές ενεργές υποθέσεις», έχει πολύ μεγαλύτερη πιθανότητα να είναι η σωστή απάντηση, παρά να έχετε απλώς ασπαστεί την πρώτη ιδέα που έχει συλλάβει η φαντασία σας.
Προσπαθήστε να μην κολλάτε υπερβολικά σε μια υπόθεση μόνο και επειδή την έχετε κάνει εσείς. Δεν είναι παρά ένας ενδιάμεσος σταθμός στην επιδίωξη της γνώσης. Αναρωτηθείτε γιατί σας αρέσει αυτή η ιδέα. Συγκρίνατε την τίμια με τις εναλλακτικές. Δείτε αν μπορείτε να βρείτε αιτίες για να την απορρίψετε. Αν δεν το κάνετε εσείς, θα το κάνουν οι άλλοι.
Προσδιορίστε την ποσότητα. Αν ό,τι εξηγείται έχει κάποιο μέτρο, κάποια αριθμητική ποσότητα που του αποδίδεται, θα είστε πολύ πιο εύκολα σε θέση να διακρίνετε ανάμεσα στις ανταγωνιστικές υποθέσεις. Αυτό που είναι αόριστο και σχετικό με την ποιότητα, είναι ανοικτό σε πολλές εξηγήσεις. Φυσικά υπάρχουν αλήθειες που πρέπει να τις αναζητήσουμε σε πολλά ποιοτικά θέματα που υποχρεωνόμαστε να αντιμετωπίσουμε, αλλά είναι πολύ πιο ενδιαφέρον να τις βρούμε μόνοι μας.
Αν υπάρχει μια αλυσίδα επιχειρημάτων, τότε ο κάθε κρίκος της πρέπει να δουλέψει (συμπεριλαμβανόμενης και της βάσης του συλλογισμού) – και όχι μόνο οι περισσότεροι από αυτούς.
Το ξυράφι του Οκάμ. Αυτή η βολική εμπειρική μέθοδος μας παροτρύνει, όταν αντιμετωπίζουμε δυο υποθέσεις που εξηγούν τα δεδομένα το ίδιο καλά, να διαλέγουμε την απλούστερη.
Να ρωτάτε πάντα αν είναι δυνατόν να είναι μια υπόθεση πλαστή, τουλάχιστον αρχικά. Θεωρήματα που δεν υπόκεινται σε δοκιμασία και δεν είναι δυνατόν να ανασκευαστούν, δεν αξίζουν ιδιαίτερα. Σκεφτείτε τη μεγάλη ιδέα ότι το πλανητικό μας σύστημα και όλα μέσα σε αυτό, δεν είναι παρά ένα στοιχειώδες σωματίδιο – ας πούμε ένα ηλεκτρόνιο – μέσα σε ένα πολύ μεγαλύτερο Σύμπαν. Αλλά αν δεν μπορέσουμε να πάρουμε ποτέ πληροφορίες έξω από το δικό μας σύστημα, τότε πώς είναι δυνατό να ανασκευαστεί αυτή η ιδέα; Πρέπει να είστε σε θέση να ελέγχετε τους ισχυρισμούς. Οι αθεράπευτοι σκεπτικιστές, πρέπει να έχουν την ευκαιρία να παρακολουθούν τα επιχειρήματά σας, να επαναλαμβάνουν τα πειράματά σας και να βλέπουν αν θα καταλήξουν στο ίδιο αποτέλεσμα.
(Επιλεγμένα αποσπάσματα από το βιβλίο του Καρλ Σαγκάν: Στοιχειωμένος κόσμος. Επιστήμη: Κερί μες στο σκοτάδι – μετάφραση: Αιμιλία Μανούση· Έσοπτρον, 1998»
