Tο 2026 προβάλλεται ως χρονιά-ορόσημο για την αυτονόμηση των δημόσιων νοσηλευτηρίων. Καθώς όμως η μεταβατική περίοδος πλησιάζει προς το τέλος της, η συζήτηση φαίνεται να μετατοπίζεται από το αν ο στόχος αυτός θα επιτευχθεί, στο κατά πόσο η ίδια η συζήτηση για την αυτονόμηση γίνεται τελικά πάνω σε ορθή βάση.
Τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν τις τελευταίες εβδομάδες στη Βουλή, κατά τη συζήτηση του προϋπολογισμού του Οργανισμoύ Κρατικών Υπηρεσιών Υγείας ενώπιον της Επιτροπής Υγείας της Βουλής, φέρνουν στην επιφάνεια μια πραγματικότητα που ίσως δεν είχε συζητηθεί επαρκώς μέχρι σήμερα. Μια πραγματικότητα που δείχνει ότι τα δημόσια νοσηλευτήρια λειτουργούν με όρους και υποχρεώσεις, που δεν είναι άμεσα συγκρίσιμες με εκείνες του ιδιωτικού τομέα.
Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία ενόψει της εξέτασης του προϋπολογισμού του οργανισμού στην ολομέλεια της Βουλής, την ερχόμενη Πέμπτη. Ο προϋπολογισμός που έχουν στα χέρια τους οι βουλευτές δεν αποτελεί απλώς μια λογιστική αποτύπωση εσόδων και εξόδων. Για ορισμένους αποτελεί και ένα καμπανάκι για το κατά πόσον ο στόχος των δημοσίων νοσηλευτηρίων θα έπρεπε να είναι η αυτονόμηση τους.
Ο προϋπολογισμός
Ο προϋπολογισμός του οργανισμού για το 2026 προβλέπει έσοδα που υπερβαίνουν το €1,2 δισ., με τη μεγάλη πλειονότητα να προέρχεται από αποζημιώσεις του Οργανισμού Ασφάλισης Υγείας, ενώ οι συνολικές δαπάνες ξεπερνούν επίσης το €1,2 δισ. Από αυτές, περίπου €435 εκατ. αφορούν μισθολογικό κόστος προσωπικού, γεγονός που καταδεικνύει το βάρος που έχει η λειτουργία ενός μεγάλου δημόσιου οργανισμού υγείας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το ερώτημα που αρχίζει να τίθεται ολοένα και πιο καθαρά δεν είναι αν η αυτονόμηση προχωρά, αλλά αν το μοντέλο πάνω στο οποίο στηρίζεται μπορεί πράγματι να υπηρετήσει τον ρόλο που καλούνται να επιτελέσουν τα δημόσια νοσηλευτήρια μέσα στο ΓεΣΥ.
Θεσμική αντίφαση
Η βασική ένσταση που αναδύεται πλέον πιο καθαρά, δεν είναι αν τα δημόσια νοσηλευτήρια χρειάζονται εκσυγχρονισμό, καλύτερη διοίκηση ή έλεγχο δαπανών. Αυτά θεωρούνται δεδομένα. Το ουσιαστικό ζήτημα είναι ότι ο δημόσιος και ο ιδιωτικός τομέας εμφανίζονται να λειτουργούν κάτω από το ίδιο χρηματοδοτικό πλαίσιο, χωρίς όμως να έχουν τις ίδιες υποχρεώσεις.
Ο ίδιος ο ΟΚΥπΥ έθεσε ενώπιον της Βουλής αυτή τη θεσμική αντίφαση. Από τη μια ζητείται οικονομική αυτονόμηση μέχρι το τέλος του 2026 και από την άλλη ζητείται από τα δημόσια νοσηλευτήρια να συνεχίσουν να παρέχουν το σύνολο των υπηρεσιών προς όλους, ανεξαρτήτως κόστους και χωρίς αντίστοιχη αποζημίωση. Αυτό σημαίνει ότι τα δημόσια νοσηλευτήρια δεν έχουν την ευχέρεια να κινηθούν όπως μια ιδιωτική μονάδα. Δεν μπορούν να επιλέγουν περιστατικά. Δεν μπορούν να περιορίζουν υπηρεσίες επειδή είναι ασύμφορες. Δεν μπορούν να πουν ότι δεν έχουν κλίνες, όταν η πίεση αυξάνεται. Δεν μπορούν να αποσυρθούν από γεωγραφικές ή κλινικές περιοχές χαμηλής κερδοφορίας.
Αντιθέτως, είναι εκείνα που πρέπει να έχουν ΤΑΕΠ με πλήρη κάλυψη ειδικοτήτων σε 24ωρη βάση, εφεδρικό εξοπλισμό, διαθεσιμότητα κλινών όλον τον χρόνο και δυνατότητα διαχείρισης περίπλοκων ή βαριών περιστατικών.
Δημόσιος ρόλος
Ακριβώς εδώ εντοπίζεται και η αδυναμία της σημερινής συζήτησης. Η αυτονόμηση, παρουσιάζεται ως τεχνικός ή οικονομικός στόχος, ενώ στην πραγματικότητα αφορά ένα βαθύ πολιτικό ερώτημα. Πώς χρηματοδοτείται ο δημόσιος ρόλος μέσα σε ένα σύστημα που αποζημιώνει κυρίως ιατρικές πράξεις και όχι τη συνολική υποχρέωση ετοιμότητας, καθολικής κάλυψης και διαθεσιμότητας.
Ο ΟΚΥπΥ υποστήριξε ενώπιον των κοινοβουλευτικών επιτροπών ότι τα δημόσια νοσηλευτήρια λειτουργούν με ανελαστική βάση κόστους. Με άλλα λόγια, όταν αλλάζουν οι αποζημιώσεις, ο οργανισμός δεν μπορεί να αλλάξει με την ίδια ευκολία το λειτουργικό του κόστος, τις δομές του ή τη στελέχωσή του.
Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι μόνο ότι το κόστος είναι ψηλό. Είναι ότι πρόκειται για κόστος που συνδέεται με υποχρεώσεις δημόσιου χαρακτήρα, οι οποίες δεν μπορούν να ανασταλούν επειδή η αποζημίωση δεν επαρκεί.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο καθαρή μέσα από τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν στις συνεδριάσεις της Βουλής. Τα δημόσια νοσηλευτήρια διαθέτουν περίπου το 42% των κλινών του συστήματος, αλλά απορροφούν περίπου το 75,4% των παθολογικών περιστατικών και το 74,5% των πνευμονολογικών περιστατικών. Πρόκειται κυρίως για ασθενείς μεγαλύτερης ηλικίας, με αυξημένες ανάγκες και συχνά μεγαλύτερη διάρκεια νοσηλείας.
Στρεβλώσεις κόστους
Η δημόσια συζήτηση για την αυτονόμηση θα μπορούσε ίσως να ήταν διαφορετική, αν οι όροι λειτουργίας των δημόσιων νοσηλευτηρίων ήταν πράγματι συγκρίσιμοι με εκείνους των ιδιωτικών. Όμως τα ίδια τα δεδομένα που τέθηκαν στην Επιτροπή Υγείας δείχνουν ότι δεν είναι.
Ο ΟΚΥπΥ ανέφερε πως είναι υποχρεωμένος να διατηρεί γιατρούς όλων των ειδικοτήτων σε εφημερία 365 ημέρες τον χρόνο, υποχρέωση που δεν ισχύει με τον ίδιο τρόπο για τον ιδιωτικό τομέα. Μόνο το κόστος των εφημεριών υπολογίστηκε περίπου στα €16 εκατ., ενώ μαζί με το κόστος επιπλέον κλινών και συναφών υποχρεώσεων, το ποσό που ο οργανισμός θεωρεί ότι δεν αποζημιώνεται επαρκώς, ανέρχεται περίπου στα €50-60 εκατ. Παράλληλα, ο τρόπος κατηγοριοποίησης των νοσηλευτηρίων από τον ΟΑΥ, όπως περιγράφηκε από τον ΟΚΥπΥ, μπορεί να οδηγεί ακόμη και δημόσια νοσηλευτήρια με περισσότερες ειδικότητες και περισσότερες υπηρεσίες να κατατάσσονται σε χαμηλότερη κατηγορία αποζημίωσης, εάν δεν πληρούν ένα συγκεκριμένο σύνολο προκαθορισμένων κριτηρίων. Το επιχείρημα που τέθηκε είναι ότι ένα νοσηλευτήριο μπορεί να προσφέρει περισσότερα συνολικά, αλλά να χάνει έσοδα επειδή δεν ταιριάζει ακριβώς στη φόρμουλα του συστήματος.
Μισθολογικό βάρος
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο που τέθηκε ενώπιον της Βουλής, είναι ότι ο οργανισμός καλείται να λειτουργήσει σε ένα ανταγωνιστικό περιβάλλον χωρίς να διαθέτει την ίδια ευελιξία στη διαχείριση του προσωπικού και του μισθολογικού κόστους. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν, από το 2019 μέχρι το 2026 το μισθολογικό κόστος αυξήθηκε κατά περίπου €163 εκατ., φτάνοντας τα €435 εκατ., παρότι το προσωπικό αυξήθηκε μόλις κατά 354 άτομα. Η αύξηση αποδίδεται σε προσαυξήσεις, ΑΤΑ, συλλογικές συμφωνίες και γενικότερα στις δεσμεύσεις που απορρέουν από το κρατικό μισθολόγιο και τις συμφωνίες κράτους-συντεχνιών, τις οποίες ο οργανισμός κληρονόμησε και δεν μπορεί να παρακάμψει όπως ένας ιδιώτης εργοδότης. Στο ίδιο πλαίσιο αναφέρθηκε ότι ο οργανισμός επωμίζεται και το κόστος των αδειών ασθενείας από ίδιους πόρους, το οποίο υπολογίζεται μεταξύ €40 και €45 εκατ., ενώ στον ιδιωτικό τομέα η αντίστοιχη επιβάρυνση καλύπτεται από το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων. Όταν λοιπόν ένα δημόσιο νοσηλευτήριο καλείται να λειτουργήσει στο ίδιο περιβάλλον ανταγωνισμού με ιδιωτικές μονάδες, αλλά με πολύ βαρύτερο μισθολογικό και λειτουργικό φορτίο, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν μπορεί να ανταποκριθεί. Είναι αν οι όροι του συστήματος είναι εξ αρχής ισότιμοι.
Το πραγματικό ερώτημα
Γι’ αυτό και η συζήτηση για το 2026 δεν μπορεί να εξαντλείται στο αν ο στόχος της αυτονόμησης θα επιτευχθεί λογιστικά. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν η Πολιτεία επιμένει σε έναν στόχο χωρίς να έχει προηγουμένως απαντήσει στο πώς ακριβώς αποτιμάται ο δημόσιος ρόλος των νοσηλευτηρίων μέσα στο ΓεΣΥ.
Αν τα δημόσια νοσηλευτήρια είναι εκείνα που οφείλουν να κρατούν ανοικτές τις πόρτες για όλους, να καλύπτουν τα ασύμφορα περιστατικά, να συντηρούν υπηρεσίες σε όλη την επικράτεια και να λειτουργούν ως ύστατο καταφύγιο του συστήματος, τότε η οικονομική τους αξιολόγηση δεν μπορεί να γίνεται σαν να πρόκειται απλώς για παρόχους που πωλούν υπηρεσίες υπό ίσους όρους. Σ’ αυτή τη βάση, η συζήτηση για την αυτονόμηση φαίνεται να έχει στηθεί ανάποδα. Πρώτα τέθηκε ο στόχος και στη συνέχεια άρχισε να γίνεται εμφανές ότι ίσως λείπουν οι δομικές προϋποθέσεις, για να είναι ο στόχος αυτός δίκαιος και βιώσιμος.
