Την καθιέρωση μιας ολοκληρωμένης και τεχνικά τεκμηριωμένης διαδικασίας πριν από την κατεδάφιση επικίνδυνων οικοδομών ζητά το Επιστημονικό Τεχνικό Επιμελητήριο Κύπρου, προειδοποιώντας ότι η ανάγκη προστασίας της ανθρώπινης ζωής δεν πρέπει να οδηγεί αυτομάτως στην απώλεια σημαντικών κτιρίων της νεότερης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Με επιστολή προς τους προέδρους των Επαρχιακών Οργανισμών Αυτοδιοίκησης Λευκωσίας, Λεμεσού, Λάρνακας, Πάφου και Αμμοχώστου, το ΕΤΕΚ καταθέτει συγκεκριμένες εισηγήσεις για τον τρόπο αξιολόγησης και διαχείρισης οικοδομών που χαρακτηρίζονται επικίνδυνες. Το Επιμελητήριο αναγνωρίζει ότι οι αρμόδιες αρχές καλούνται να ενεργούν άμεσα όταν διαπιστώνεται κίνδυνος για το κοινό, ιδιαίτερα μετά τα πρόσφατα περιστατικά κατάρρευσης τμημάτων κτιρίων, ορισμένα από τα οποία είχαν ως αποτέλεσμα την απώλεια ανθρώπινων ζωών. Την ίδια ώρα, ωστόσο, επισημαίνει ότι ο χαρακτηρισμός μιας οικοδομής ως επικίνδυνης πρέπει να στηρίζεται στην πληρέστερη δυνατή τεχνική αξιολόγηση και να λαμβάνει υπόψη όλα τα διαθέσιμα δεδομένα. Ανάμεσα σε αυτά περιλαμβάνεται και η πιθανή αρχιτεκτονική, ιστορική ή πολιτιστική αξία του κτιρίου.
Ασφάλεια χωρίς απώλεια της κληρονομιάς
Το ΕΤΕΚ ξεκαθαρίζει ότι η δημόσια ασφάλεια αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα. Διαχωρίζει, όμως, τις περιπτώσεις στις οποίες υπάρχει άμεσος και επικείμενος κίνδυνος κατάρρευσης από εκείνες στις οποίες η επικινδυνότητα μπορεί να αντιμετωπιστεί με προσωρινά ή ενισχυτικά μέτρα. Σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος για ανθρώπινες ζωές, το Επιμελητήριο θεωρεί ότι πρέπει να εξετάζονται όλες οι τεχνικά εφικτές επιλογές πριν ληφθεί μια οριστική απόφαση κατεδάφισης, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για οικοδομές με αρχιτεκτονική ή ιστορική αξία. Σύμφωνα με το ΕΤΕΚ, ανάμεσα στα κτίρια που ενδέχεται να επηρεάζονται από τις διαδικασίες ελέγχου περιλαμβάνονται ήδη διατηρητέες οικοδομές, αλλά και κτίρια τα οποία, παρά το γεγονός ότι δεν έχουν ακόμη χαρακτηριστεί επισήμως ως διατηρητέα, πιθανόν να πληρούν τα σχετικά κριτήρια.
Η άμεση ανάγκη αντιμετώπισης μιας επικίνδυνης κατάστασης, τονίζει, δεν πρέπει να οδηγεί στην κατεδάφιση κτιρίων τα οποία θα μπορούσαν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να ενισχυθούν, να αποκατασταθούν και να διατηρηθούν. Για την παρακολούθηση του ζητήματος, το Επιμελητήριο έχει ήδη συγκροτήσει Επιστημονική Επιτροπή για την Προστασία Ιστορικών Κτηρίων του 20ού αιώνα από Οπλισμένο Σκυρόδεμα. Αντικείμενο της Επιτροπής είναι η καταγραφή και η τεκμηρίωση των αξιόλογων οικοδομών, καθώς και η προώθηση μέτρων για την προστασία τους.
Δημοτική Αγορά Λευκωσίας. Φωτ.: Docomomo Cyprus
Το κενό για τα κτίρια του 20ού αιώνα
Ιδιαίτερη ανησυχία εκφράζεται για τις οικοδομές του 20ού αιώνα που έχουν κατασκευαστεί από οπλισμένο σκυρόδεμα. Πρόκειται για κτίρια που αποτελούν σημαντικό μέρος του κτιστού περιβάλλοντος της Κύπρου, αλλά παρουσιάζουν πλέον προβλήματα γήρανσης, φθοράς και εγκατάλειψης. Παρά την αρχιτεκτονική και ιστορική τους σημασία, πολλά από αυτά τα κτίρια δεν καλύπτονται από ένα επαρκές καθεστώς θεσμικής προστασίας, καθώς δεν έχουν ακόμη κηρυχθεί διατηρητέα και δεν βρίσκονται σε περιοχές ειδικού χαρακτήρα. Το ΕΤΕΚ παραπέμπει στον περί Ρυθμίσεως Οδών και Οικοδομών Νόμο και ειδικότερα στο άρθρο 15Γ, το οποίο προβλέπει πρόσθετες διασφαλίσεις πριν από την εκτέλεση εργασιών ή την κατεδάφιση διατηρητέων και παραδοσιακών οικοδομών.
Οι πρόνοιες αυτές, ωστόσο, δεν καλύπτουν ρητά μεγάλο μέρος της νεότερης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Ως αποτέλεσμα, αξιόλογα κτίρια τα οποία δεν έχουν ακόμη ενταχθεί στον κατάλογο των διατηρητέων ενδέχεται να βρεθούν αντιμέτωπα με διαδικασίες κατεδάφισης χωρίς να έχει προηγηθεί αξιολόγηση της ιστορικής ή αρχιτεκτονικής τους σημασίας. Το Επιμελητήριο θεωρεί ότι το συγκεκριμένο θεσμικό κενό αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο οριστικής απώλειας κτιρίων που αποτελούν μέρος της σύγχρονης ιστορίας και της αρχιτεκτονικής ταυτότητας των κυπριακών πόλεων.
Οι εισηγήσεις προς τους ΕΟΑ
Στην επιστολή του, το ΕΤΕΚ καταθέτει σειρά συγκεκριμένων εισηγήσεων που μπορούν να εφαρμοστούν στο πλαίσιο των υφιστάμενων διαδικασιών.
Ζητά, καταρχάς, κατά την αξιολόγηση κάθε οικοδομής να καταγράφεται εάν αυτή είναι διατηρητέα ή εάν θεωρείται αξιόλογη. Για τον σκοπό αυτό, εισηγείται την αξιοποίηση των διαθέσιμων στοιχείων του Τμήματος Πολεοδομίας και Οικήσεως και ειδικότερα του επιπέδου «Πολιτιστική Κληρονομιά» στην ηλεκτρονική πύλη του Τμήματος. Παράλληλα, προτείνει τον καθορισμό σαφών επιπέδων επικινδυνότητας, ώστε να διαχωρίζονται οι περιπτώσεις στις οποίες υπάρχει άμεσος κίνδυνος κατάρρευσης από περιπτώσεις που αφορούν διαφορετικού τύπου προβλήματα, όπως η αποκόλληση υλικών από τις όψεις κτιρίων.
Το ΕΤΕΚ εισηγείται επίσης στις επιστολές που αποστέλλουν οι ΕΟΑ προς τους ιδιοκτήτες να αναφέρεται κατά πόσον η οικοδομή είναι διατηρητέα, καθώς και να περιλαμβάνεται σχετική ενημέρωση για τις πρόνοιες του άρθρου 15Γ. Πριν από οποιαδήποτε οριστική απόφαση κατεδάφισης διατηρητέας ή αξιόλογης οικοδομής, εφόσον δεν υπάρχει άμεσος κίνδυνος κατάρρευσης, θα πρέπει, σύμφωνα με το Επιμελητήριο, να προηγείται εξειδικευμένη τεχνική αξιολόγηση από κατάλληλα καταρτισμένους μηχανικούς.
Κτήριο ΣΠΕΛ του αρχιτέκτονα Σταύρου Οικονόμου.
Έργο του 1965. Φωτ.: Χριστοθέα Ιακώβου.
Θα πρέπει επίσης να εξετάζεται κατά προτεραιότητα η εφαρμογή προσωρινών μέτρων, όπως υποστηρίξεις, αντιστηρίξεις, προστατευτικές περιφράξεις και περιορισμός της πρόσβασης στο κτίριο, όταν αυτά είναι τεχνικά εφικτά και μπορούν να περιορίσουν αποτελεσματικά την επικινδυνότητα. Το ΕΤΕΚ ζητά ακόμη να παρέχεται εύλογος χρόνος για τεκμηριωμένη αξιολόγηση των κτιρίων στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει άμεση απειλή. Σε περίπτωση που η κατεδάφιση κριθεί τελικά αναπόφευκτη, εισηγείται να καταστεί υποχρεωτική η φωτογραφική καταγραφή της οικοδομής και η υποβολή του σχετικού υλικού στον αρμόδιο ΕΟΑ. Σε μακροπρόθεσμο επίπεδο, προτείνεται η εξέταση της επέκτασης των διασφαλίσεων του άρθρου 15Γ, ώστε να καλύπτονται και αξιόλογες οικοδομές με τεκμηριωμένη αρχιτεκτονική ή ιστορική αξία, ακόμη και όταν αυτές δεν έχουν χαρακτηριστεί επισήμως ως διατηρητέες.
Το ΕΤΕΚ διευκρινίζει ότι οι εισηγήσεις του δεν αποσκοπούν στην καθυστέρηση της αντιμετώπισης επικίνδυνων οικοδομών. Στόχος, όπως αναφέρει, είναι οι αποφάσεις να λαμβάνονται με τεχνική επάρκεια, επαρκή τεκμηρίωση και πλήρη επίγνωση των συνεπειών τόσο για την ασφάλεια των πολιτών όσο και για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς. Παράλληλα, δηλώνει έτοιμο να συνεργαστεί με τους Επαρχιακούς Οργανισμούς Αυτοδιοίκησης και τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες για την ετοιμασία κατευθυντήριων οδηγιών και την αξιολόγηση σύνθετων περιπτώσεων, στις οποίες συνυπάρχουν ζητήματα επικινδυνότητας και ανάγκης προστασίας αξιόλογων ή διατηρητέων κτιρίων.
