Οι βαριές σχολικές τσάντες αποτελούν εδώ και χρόνια ένα από τα πιο επίμονα προβλήματα της σχολικής καθημερινότητας. Δεκάδες ειδικοί, τόσο στην Κύπρο όσο και στο εξωτερικό, έχουν κατά καιρούς προειδοποιήσει ότι το υπερβολικό βάρος που μεταφέρουν καθημερινά οι μαθητές μπορεί να επηρεάσει τη στάση του σώματος, να προκαλέσει μυοσκελετικές ενοχλήσεις και να επιβαρύνει συνολικά την εμπειρία του παιδιού στο σχολείο. Παρά τις προειδοποιήσεις αυτές, για χιλιάδες μαθητές η εικόνα παραμένει η ίδια: βιβλία, τετράδια και βοηθητικό υλικό στοιβάζονται καθημερινά στην τσάντα, ανεξάρτητα από το αν θα χρησιμοποιηθούν όλα την ίδια ημέρα.
Την ίδια στιγμή, σε δεκάδες ευρωπαϊκές χώρες, η σχολική καθημερινότητα έχει οργανωθεί διαφορετικά. Οι μαθητές δεν κουβαλούν καθημερινά όλα τους τα βιβλία, καθώς τα σχολεία διαθέτουν χώρους φύλαξης, lockers ή άλλες οργανωτικές λύσεις που περιορίζουν την ανάγκη μεταφοράς μεγάλου όγκου υλικού. Η διαφορά δεν έγκειται μόνο στις συστάσεις αλλά κυρίως στον τρόπο με τον οποίο το σχολείο λειτουργεί ως χώρος μάθησης και όχι απλώς ως αίθουσα διδασκαλίας.
Ευρωπαϊκές πρακτικές
Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, το ζήτημα του βάρους της σχολικής τσάντας έχει αντιμετωπιστεί μέσα από συνδυασμό συστάσεων και πρακτικών λύσεων. Στη Γαλλία, υπάρχει εθνική σύσταση ώστε το βάρος της σχολικής τσάντας να μην υπερβαίνει περίπου το 10% του σωματικού βάρους του μαθητή. Η σύσταση αυτή συνοδεύεται από μέτρα που μειώνουν την ανάγκη καθημερινής μεταφοράς βιβλίων, όπως η παραμονή βιβλίων στις αίθουσες και η χρήση lockers σε πολλά σχολεία, κυρίως στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση.
Στη Γερμανία, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην εργονομία και στη σχολική οργάνωση. Τα βαριά βιβλία συχνά παραμένουν στο σχολείο, ενώ ο σχεδιασμός του ωρολογίου προγράμματος και της ύλης αποσκοπεί στο να μην χρειάζεται ο μαθητής να μεταφέρει καθημερινά όλα τα σχολικά εγχειρίδια. Παράλληλα, υπάρχουν συγκεκριμένα πρότυπα για τις σχολικές τσάντες, με στόχο τη σωστή κατανομή του βάρους.
Στην Ιταλία, οι οδηγίες εστιάζουν τόσο στο βάρος όσο και στην πρακτική καθημερινής χρήσης. Η σύσταση για βάρος που κυμαίνεται περίπου στο 10–15% του σωματικού βάρους συνοδεύεται από αλλαγές στον τρόπο έκδοσης των σχολικών βιβλίων, με διαχωρισμό τους σε τεύχη αντί για ογκώδεις τόμους. Παράλληλα, σε ορισμένες περιοχές εφαρμόζονται λύσεις όπως lockers ή αποθήκευση βιβλίων εντός του σχολείου.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, τα lockers θεωρούνται βασική σχολική υποδομή, ιδιαίτερα στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Οι μαθητές δεν μεταφέρουν καθημερινά όλα τα βιβλία τους, ενώ υπάρχουν σαφείς οδηγίες για τη σωστή χρήση της σχολικής τσάντας και την αποφυγή υπερβολικού φορτίου. Παράλληλα, η εκτεταμένη χρήση ψηφιακού υλικού μειώνει περαιτέρω την ανάγκη μεταφοράς έντυπων βιβλίων.
Αντίστοιχη εικόνα καταγράφεται και σε χώρες όπως η Ολλανδία, όπου τα lockers αποτελούν μέρος της σχολικής καθημερινότητας, αλλά και στη Φινλανδία, όπου η ευρεία αξιοποίηση ψηφιακών πλατφορμών μάθησης έχει περιορίσει σημαντικά τον όγκο των βιβλίων που χρειάζεται να μεταφέρει ο μαθητής. Κοινός παρονομαστής όλων αυτών των παραδειγμάτων είναι ότι το βάρος της σχολικής τσάντας δεν αντιμετωπίζεται ως ατομική ευθύνη αλλά ως ζήτημα σχολικής οργάνωσης.
Η Ελλάδα
Το θέμα του υπερβολικού βάρους της σχολικής τσάντας αποτέλεσε, πριν από μερικούς μήνες, κεντρικό αντικείμενο συζήτησης σε επιστημονικό συνέδριο που διοργανώθηκε στην Ελλάδα από την Ελληνική Παιδιατρική Εταιρεία και την Ελληνική Εταιρεία Φυσικής Ιατρικής και Αποκατάστασης. Στο συνέδριο συμμετείχαν γιατροί και επιστήμονες από τον χώρο της παιδιατρικής, της φυσικής ιατρικής και της αποκατάστασης, οι οποίοι παρουσίασαν δεδομένα και μελέτες για τις επιπτώσεις του υπερβολικού φορτίου στη σχολική ηλικία.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάστηκαν, σημαντικό ποσοστό παιδιών μεταφέρει καθημερινά σχολική τσάντα που υπερβαίνει το 20% του σωματικού του βάρους, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις το ποσοστό αυτό είναι ακόμη μεγαλύτερο. Οι ειδικοί επισήμαναν ότι η παρατεταμένη μεταφορά τέτοιου βάρους μπορεί να συνδέεται με μυοσκελετικούς πόνους, κακή στάση σώματος, αυξημένη κόπωση και δυσκολία συγκέντρωσης.
Οι εισηγήσεις προς την ελληνική Πολιτεία κινήθηκαν σε τρεις βασικούς άξονες. Πρώτον, τέθηκε η ανάγκη για σαφή όρια στο βάρος της σχολικής τσάντας, με βάση διεθνείς συστάσεις που τοποθετούν το ανώτατο όριο στο 10–15% του σωματικού βάρους του παιδιού. Δεύτερον, προτάθηκε η μείωση του φορητού σχολικού υλικού μέσω εκσυγχρονισμού των σχολικών βιβλίων και αξιοποίησης ψηφιακών μέσων. Τρίτον, τονίστηκε η σημασία της ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης γονέων, μαθητών και εκπαιδευτικών, ώστε η επιλογή του καθημερινού σχολικού εξοπλισμού να γίνεται πιο συνειδητά.
«Δεν επηρεάζει μόνο τους μαθητές»
Στην Κύπρο, το ζήτημα του βάρους της σχολικής τσάντας επανέρχεται κατά καιρούς στη δημόσια συζήτηση, είτε μέσα από παρεμβάσεις ειδικών είτε μέσα από προβληματισμούς γονέων και εκπαιδευτικών. Παρά τις κατά καιρούς τοποθετήσεις, η σχολική καθημερινότητα παραμένει σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητη, με τους μαθητές να συνεχίζουν να μεταφέρουν μεγάλο όγκο υλικού σε καθημερινή βάση.
Το θέμα επανέφερε πρόσφατα ο βουλευτής του Κινήματος Οικολόγων, Χαράλαμπος Θεοπέμπτου, ο οποίος, απευθυνόμενος προς την υπουργό Παιδείας Αθηνά Μιχαηλίδου, ανέφερε μεταξύ άλλων ότι το βάρος της σχολικής τσάντας αποτελεί ένα ζήτημα που επηρεάζει όχι μόνο τους μαθητές αλλά και τις οικογένειές τους και σημειώνει ότι σε ευρωπαϊκό επίπεδο το πρόβλημα αντιμετωπίζεται με διαφορετική φιλοσοφία. Σύμφωνα με τον κ. Θεοπέμπτου, σε πολλές χώρες δεν περιορίζονται στις συστάσεις για κιλά αλλά προχωρούν σε οργανωτικές λύσεις εντός του σχολείου, οι οποίες μειώνουν την ανάγκη καθημερινής μεταφοράς βιβλίων. Ο βουλευτής έθεσε ακόμη το ερώτημα γιατί πρακτικές που εφαρμόζονται ήδη σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες δεν υιοθετούνται και στην Κύπρο, υπογραμμίζοντας ότι οι λύσεις αυτές είναι δοκιμασμένες και δεν απαιτούν θεωρητική επανανακάλυψη. Στο πλαίσιο αυτό, εισηγείται την εξέταση πιλοτικών εφαρμογών, ώστε να αξιολογηθεί στην πράξη κατά πόσο τέτοιες παρεμβάσεις μπορούν να βελτιώσουν τη σχολική καθημερινότητα.
Η εγκύκλιος του ΥΠΑΝ
Επί του θέματος, υπάρχει σχετική εγκύκλιος από το Υπουργείο Παιδείας, προς τις σχολικές μονάδες, με συγκεκριμένες οδηγίες για την ελάφρυνση του καθημερινού φορτίου των μαθητών. Οι οδηγίες επικεντρώνονται στη σχολική οργάνωση και στην καθημερινή πρακτική μέσα στην τάξη, με στόχο τη μείωση του αριθμού βιβλίων και τετραδίων που μεταφέρονται καθημερινά. Σύμφωνα με την εγκύκλιο, ζητείται από τα σχολεία να οργανώνουν το ωρολόγιο πρόγραμμα με τρόπο που να αποφεύγεται η ανάγκη μεταφοράς όλων των σχολικών βιβλίων την ίδια ημέρα, ενώ οι εκπαιδευτικοί καλούνται να ξεκαθαρίζουν ποια βιβλία και τετράδια είναι απαραίτητα για κάθε μάθημα. Προβλέπεται επίσης η χρήση ενός μόνο τετραδίου ανά μάθημα, όπου αυτό είναι εφικτό, καθώς και η αποφυγή πρόσθετου υλικού όταν τα σχολικά βιβλία περιλαμβάνουν ενσωματωμένα φύλλα εργασίας. Παράλληλα, το υπουργείο αναφέρει ότι ενθαρρύνεται η παραμονή συγκεκριμένων βιβλίων και βοηθητικού υλικού στις αίθουσες διδασκαλίας, όπως ανθολόγια, γραμματικές και λεξικά, ώστε να μην απαιτείται η καθημερινή μεταφορά τους. Στο ίδιο πλαίσιο, δίνεται η δυνατότητα στα σχολεία να οργανώνουν απλούς τρόπους φύλαξης υλικών εντός της τάξης, με χαμηλό κόστος, προσαρμοσμένους στις ανάγκες της κάθε σχολικής μονάδας. Το υπουργείο σημειώνει ότι οι οδηγίες αυτές απευθύνονται τόσο στους εκπαιδευτικούς όσο και στους μαθητές και τους γονείς, στο πλαίσιο μιας κοινής προσπάθειας για πιο ορθολογική διαχείριση του σχολικού εξοπλισμού και ελάφρυνση της σχολικής τσάντας.
